Από σχεδόν 19 εκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της Johnson & Johnson που χορηγήθηκαν στις ΗΠΑ κατά τα πρώτα δύο χρόνια της πανδημίας, αναγνωρίστηκαν τουλάχιστον 60 τέτοια περιστατικά. Εννέα από αυτά ήταν θανατηφόρα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου χορηγήθηκαν σχεδόν 50 εκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της AstraZeneca, σημειώθηκαν 455 περιστατικά, με 81 θανάτους. Στη Γερμανία, αναγνωρίστηκαν τουλάχιστον 71 περιστατικά, επίσης συνδεόμενα με το εμβόλιο της AstraZeneca. Μέχρι τα τέλη της άνοιξης, η χρήση τόσο του εμβολίου της AstraZeneca όσο και της Johnson & Johnson σταμάτησε προσωρινά και τελικά και τα δύο αποσύρθηκαν από την αγορά. Ωστόσο, το μυστήριο γύρω από την σπάνια θρόμβωση που προκαλούσαν αυτά τα εμβόλια παρέμενε.

Τώρα, οι ερευνητές πιστεύουν ότι έχουν λύσει το μυστήριο. Διαθέτουν σαφή στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο συνέβη η θρόμβωση και πιστεύουν ότι τα ευρήματά τους μπορούν να βοηθήσουν ώστε παρόμοια εμβόλια να γίνουν ακόμη πιο ασφαλή. Κατανοώντας το πρόβλημα της θρόμβωσης, λένε, είναι σημαντικό, καθώς εμβόλια αυτού του τύπου θα μπορούσαν να είναι κρίσιμα για την προστασία των ανθρώπων κατά μελλοντικών πανδημιών.

Η επιπλοκή ήταν εξαιρετικά σπάνια, αλλά είχε βαριά έκβαση σε μέρος των περιστατικών και οδήγησε σε παύσεις και στη συνέχεια σε διακοπή της χρήσης των συγκεκριμένων εμβολίων σε αρκετές χώρες. Στις ΗΠΑ, από σχεδόν 19 εκατ. δόσεις του εμβολίου της Johnson and Johnson που χορηγήθηκαν στα δύο πρώτα χρόνια της πανδημίας, εντοπίστηκαν τουλάχιστον 60 περιστατικά και τα 9 ήταν θανατηφόρα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου χορηγήθηκαν σχεδόν 50 εκατ. δόσεις του εμβολίου της AstraZeneca, καταγράφηκαν 455 περιστατικά και 81 θάνατοι. Στη Γερμανία αναφέρθηκαν τουλάχιστον 71 περιστατικά, επίσης συνδεδεμένα με το AstraZeneca. Το ερώτημα που έμεινε ανοιχτό από το 2021 ήταν τι την προκαλούσε και γιατί εμφανιζόταν σε ελάχιστους ανθρώπους.

Η επιπλοκή πίσω από τις θρομβώσεις με τα εμβόλια Johnson and Johnson και AstraZeneca

Η επιπλοκή ονομάστηκε VITT, από το vaccine induced immune thrombotic thrombocytopenia. Πρόκειται για κατάσταση όπου σχηματίζονται επικίνδυνοι θρόμβοι και ταυτόχρονα μειώνονται τα αιμοπετάλια, τα κύτταρα που συμμετέχουν στην πήξη του αίματος. Από τις πρώτες εξετάσεις είχε φανεί ότι οι ασθενείς παρήγαγαν αντισώματα που προσκολλώνται στον PF4, μια πρωτεΐνη που απελευθερώνουν τα αιμοπετάλια και επηρεάζει την πήξη. Αυτό έδειχνε ότι το ανοσοποιητικό ενεργοποιούσε κατά λάθος μηχανισμούς που οδηγούν σε θρόμβωση.

Το 2021 υπήρχαν δύο βασικές εξηγήσεις για την αιτία. Η πρώτη ήταν ότι η αντίδραση ξεκινούσε από τον αδενοϊό που χρησιμοποιήθηκε ως φορέας στα δύο εμβόλια. Ο αδενοϊός είναι ένας κοινός ιός που σε αυτή την περίπτωση είχε τροποποιηθεί ώστε να μεταφέρει οδηγίες για να αναγνωρίσει ο οργανισμός τον κορoνοϊό, χωρίς να μπορεί να πολλαπλασιαστεί. Η δεύτερη εξήγηση έστρεφε την προσοχή στη spike πρωτεΐνη του κορoνοϊού.

Η νέα μελέτη ενισχύει την πρώτη εκδοχή και την τεκμηριώνει με εργαστηριακά ευρήματα. Ο Γερμανός αιματολόγος Andreas Greinacher και η ομάδα του, από το Πανεπιστήμιο του Greifswald, εξέτασαν αντισώματα από αποθηκευμένα δείγματα αίματος 21 ασθενών με VITT. Εντόπισαν ένα υποσύνολο αντισωμάτων που μπορούσε να προσδεθεί σε συγκεκριμένο τμήμα του αδενοϊού και ταυτόχρονα στον PF4. Με απλά λόγια, τα αντισώματα αναγνώριζαν ένα σημείο του αδενοϊού και παράλληλα αντιδρούσαν με μια φυσιολογική πρωτεΐνη που σχετίζεται με την πήξη, γεγονός που πυροδοτούσε την παθολογική διαδικασία που οδηγεί σε θρομβώσεις.

Η μελέτη περιλαμβάνει και σύγκριση με άτομο που είχε λάβει εμβόλιο αδενοϊού χωρίς να εμφανίσει επιπλοκή. Και εκεί βρέθηκαν αντισώματα απέναντι στο ίδιο τμήμα του αδενοϊού. Η κρίσιμη διαφορά ήταν ότι τα αντισώματα αυτά δεν αντιδρούσαν και με τον PF4, κάτι που βοηθά να ξεχωρίσει η αναμενόμενη ανοσολογική απάντηση από την επικίνδυνη εκτροπή.

Οι γενετικοί παράγοντες

Οι ερευνητές συνδέουν επίσης το VITT με γενετικούς παράγοντες. Από τα χαρακτηριστικά των αντισωμάτων άντλησαν ενδείξεις για τα ανοσοκύτταρα που τα παρήγαγαν και τα συνέδεσαν με δύο συγκεκριμένες γενετικές παραλλαγές DNA. Σε ευρύτερη ανάλυση 100 ασθενών με VITT, όλοι είχαν ανοσοκύτταρα με έναν από αυτούς τους δύο γενετικούς τύπους, οι οποίοι δεν είναι συχνοί στον γενικό πληθυσμό. Για τους επιστήμονες, αυτό δείχνει ότι οι συγκεκριμένες παραλλαγές αποτελούν ισχυρό παράγοντα κινδύνου.

Παρόλα αυτά, η γενετική προδιάθεση δεν αρκεί από μόνη της. Η μελέτη δείχνει ότι τα ανοσοκύτταρα που παρήγαγαν τα επικίνδυνα αντισώματα είχαν υποστεί και μια πρόσθετη μικρή τυχαία αλλαγή μέσα στα ίδια τα κύτταρα. Αυτή η επιπλέον μεταβολή φαίνεται ότι τα ώθησε να παράγουν αντισώματα που αντιδρούν και με τον PF4. Ο συνδυασμός των δύο, γενετικού υποβάθρου και πρόσθετης τυχαίας αλλαγής, είναι ένας βασικός λόγος που η επιπλοκή παραμένει τόσο σπάνια.

Στο The Atlantic, ο βιοϊατρικός μηχανικός Arnold Lining Ju από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ χαρακτηρίζει το εύρημα σημαντικό, επειδή εξηγεί με σαφή τρόπο πώς μια συγκεκριμένη γενετική ιδιαιτερότητα, μαζί με μια τυχαία μεταβολή σε ορισμένα κύτταρα, μπορεί να οδηγήσει στο VITT. Το ότι απαιτούνται περισσότερα από ένα βήματα βοηθά να γίνει κατανοητό και γιατί η αντίδραση εμφανίζεται τόσο σπάνια.

«Δεν υπάρχει καμία ανησυχία για ανεπιθύμητες ενέργειες τόσο καιρό μετά τον εμβολιασμό»
Η πρακτική σημασία του ευρήματος αφορά περισσότερο τη βελτίωση του σχεδιασμού εμβολίων παρά την επιλογή για κάθε ασθενή. Η ερευνήτρια εμβολίων Jennifer Juno από το Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης σημειώνει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν αν έχουν γενετική προδιάθεση για μια τόσο σπάνια ανεπιθύμητη ενέργεια. Αντίθετα, τέτοια ευρήματα μπορούν να τροφοδοτήσουν την προσέγγιση της precision vaccinology, όπου ο σχεδιασμός προσαρμόζεται περισσότερο σε ατομικά χαρακτηριστικά, όπως αναφέρει και η Joanne Reed από το Westmead Institute στην Αυστραλία.

Οι αλλαγές που μπορούν να εφαρμοστούν σε μελλοντικά εμβόλια

Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν επίσης ότι εμβόλια αδενοϊού μπορεί να γίνουν ασφαλέστερα αν σχεδιαστούν χωρίς την περιοχή της πρωτεΐνης που ενεργοποιεί τα επικίνδυνα αντισώματα. Η Joanne Arce από το Precision Vaccines Program στο Boston Children’s Hospital υποστηρίζει ότι αντί να εγκαταλείπεται μια ολόκληρη πλατφόρμα εξαιτίας ενός σπάνιου προβλήματος, μπορεί να γίνει στοχευμένη διόρθωση στο συγκεκριμένο σημείο που το προκαλεί. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα εμβόλια αδενοϊού παραμένουν χρήσιμα, μεταξύ άλλων για ασθένειες που πλήττουν κυρίως χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, και ότι σε μια μελλοντική πανδημία μπορούν να κλιμακωθούν σχετικά γρήγορα στην παραγωγή.

Τέλος, το The Atlantic σημειώνει ότι η εικόνα μπορεί να μην είναι πλήρης. Μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι από ομάδα του Ju πρότεινε και έναν δεύτερο, διαφορετικό μηχανισμό, όπου ιικό συστατικό που υπάρχει στο εμβόλιο της AstraZeneca μπορεί να προκαλεί άμεσα συσσωμάτωση αιμοπεταλίων, ανεξάρτητα από την ανοσολογική αντίδραση που περιγράφεται στο VITT. Παραμένει επίσης ανοικτό το ευρύτερο ερώτημα γιατί και οι ίδιες οι λοιμώξεις συνδέονται μερικές φορές με επικίνδυνες θρομβώσεις. Ο ανοσολόγος Rushad Pavri από το King’s College London αναφέρει στο The Atlantic ότι η νέα μελέτη, δείχνοντας πώς ομοιότητες ανάμεσα σε ιικά σωματίδια και φυσιολογικές πρωτεΐνες της πήξης μπορεί να μπερδέψουν το ανοσοποιητικό, ίσως βοηθήσει να φωτιστεί και αυτή η πλευρά.