Το εύρημα αυτό, από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι «Μέντωρ», παρέμεινε στον βυθό για 223 χρόνια και σήμερα φαίνεται να εκπέμπει ισχυρούς συμβολισμούς για την ιστορία της αρπαγής και της μεταφοράς των αρχαιοτήτων από την Ακρόπολη. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού, το θραύσμα εντοπίστηκε και ανελκύστηκε στο πλαίσιο της συστηματικής υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας του 2025 της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ναυάγιο, υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Δρ Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, αναπληρωτή προϊσταμένου της Υπηρεσίας. Κατά τη φετινή ανασκαφική περίοδο, οι αρχαιολόγοι διερεύνησαν περιοχές δυτικά και βόρεια από το σωζόμενο σκαρί του πλοίου, πραγματοποιώντας δύο νέες ανασκαφικές τομές γύρω από το ναυάγιο και φέρνοντας στο φως πολύτιμα νέα στοιχεία για την ιστορία του πλοίου.

«Είναι ένα τόσο μικρό μαρμάρινο θραύσμα, αλλά με τεράστια βαρύτητα», επιβεβαιώνει στον «Ε.Τ.» ο καταδυόμενος αρχαιολόγος, Δρ κ. Κουρκουμέλης, που διευθύνει τη συστηματική υποβρύχια έρευνα τα τελευταία δεκατέσσερα χρόνια και επισημαίνει: «Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου από μνημείο της Ακρόπολης προερχόμενο από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι “Μέντωρ”, το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύστηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802».

Ως «ιδιαίτερα ανέλπιστο» και «συγκλονιστικό» χαρακτήρισε το εύρημα ο κ. Κουρκουμέλης, που από το 2011 διευρευνά τον «Μέντορα». Πρόκειται, όπως μας εξηγεί, για θραύσμα με διακοσμητική «σταγόνα», δηλαδή έναν από τους μικρούς κυλίνδρους που τοποθετούνταν κάτω από τα τρίγλυφα και τις μετόπες ή κάτω από τα γείσα των αρχαίων ναών και κτιρίων δωρικού ρυθμού. Το μαρμάρινο διακοσμητικό στοιχείο που- όπως σημειώνει η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ- ενδέχεται να ανήκει είτε σε κανόνα επιστυλίου είτε σε πρόμοχθο γείσου εντοπίστηκε περίπου 2,5 μέτρα βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου, με στόχο να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή.

Αιγυπτιακές αρχαιότητες

Ο «Μέντορας» αποτελεί ένα ιδιαίτερο ναυάγιο, άμεσα συνδεδεμένο με το γεγονός της αφαίρεσης των Γλυπτών του Παρθενώνα από τον λόρδο Ελγιν. «Στο ναυάγιο έχουμε εντοπίσει ευρήματα, αρχαιότητες που δεν προέρχονται από την Ελλάδα, όπως αιγυπτιακές αρχαιότητες ή από την περιοχή του Λιβάνου, που βρίσκονταν στο πλοίο. Ο “Μέντωρ” μάς δίνει πλέον- μελετώντας και το θραύσμα- μια ευρύτερη εικόνα για τη δραστηριότητα αποκόλλησης και αφαίρεσης αρχαιοτήτων, κυρίως από την Ανατολική Μεσόγειο», σημειώνει ο κ. Κουρκουμέλης. Παράλληλα, όπως διευκρινίζει ο επικεφαλής της ανασκαφής, το υπουργείο Πολιτισμού, εκτός από το εθνικό αίτημα για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα, διερευνά όλες τις φάσεις και όλα τα επεισόδια που συνδέονται με το γεγονός της αρπαγής και της διαμέλισης των Γλυπτών του Παρθενώνα, και «η απόδειξη αυτού είναι ότι η συγκεκριμένη ανασκαφή του ΥΠΠΟ συνεχίζεται με τόση επιμονή».

ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗΣ ΤΟΜΗΣ

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, το 2025 έγιναν δύο ανασκαφικές τομές. Το μαρμάρινο θραύσμα εντοπίστηκε στο πλαίσιο της δεύτερης ανασκαφικής τομής που διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου (Τομή 2/2025). Αν και κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων (σ.σ: δομικό κομμάτι του σκελετού) από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης. Ακόμα εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου. Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.

Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ

Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. μήκος και 4,7 εκ. πλάτος, ενώ η «σταγόνα» έχει διάμετρο 6,51 εκ. και ύψος 2,2 εκ. Οπως μας εξηγεί ο επικεφαλής της ανασκαφής, οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αναστάσιου Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος. «Μέχρι στιγμής δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια αν προέρχεται από τον Παρθενώνα ή από τον ναό της Απτέρου Νίκης ή από κάποιο άλλο μνημείο της Ακρόπολης», διευκρινίζει ο κ. Κουρκουμέλης και επισημαίνει ότι η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη θα δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.

Κανένα ίχνος από το σκαρί του πλοίου

Κατά την ανασκαφική τομή, η οποία ονομάσθηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού διερευνήθηκε κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου. Ωστόσο δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που μάλλον επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι το σκαρί του, μετά τη βύθισή του, παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως.

Σε αυτό συνέβαλε καθοριστικά και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στη διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου. Πρόκειται για το σημείο όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουσή του στα βράχια, όπως περιγράφεται, άλλωστε, και στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Elgin, William Hamilton, ο οποίος συντόνιζε, κατ’ εντολήν του, την όλη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου.

Η διαδικασία αυτή συνέβαλε ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς. Στην υποβρύχια ανασκαφή την περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού.