Η σεισμική δραστηριότητα στον ελλαδικό χώρο αποτελεί μόνιμη κατάσταση, σε σημείο που να θεωρούμε ότι η επιφανειακή -στην κυριολεξία- ηρεμία δεν είναι παρά το μεσοδιάστημα ανάμεσα σε δύο σεισμούς. Βλέπετε, η Ελλάδα ενώνει την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική όχι μόνο συνοριακά και πολιτισμικά, αλλά και γεωλογικά, αφού συνθλίβεται ανάμεσα στις τεκτονικές πλάκες που συνδέουν τις ηπείρους.

Ο πρώτος σημαντικός από τους 570 διαπιστωμένους σεισμούς άνω των 6R που έχουν σημειωθεί στον ελλαδικό χώρο από τον 5ο αιώνα π.Χ. μέχρι σήμερα, ήταν εκείνος που προκάλεσε στις 21 Ιουλίου 365 μ.Χ. το ρήγμα της Ελαφονήσου, με καταστροφές σε όλη τη Μεσόγειο, από την Αδριατική και τη Σικελία μέχρι τη Μικρά Ασία και την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Πολλές παραλιακές περιοχές σε Κρήτη, Αχαΐα, Βοιωτία και Ηπειρο εξαφανίστηκαν, ενώ, κατά τον ιστορικό Χιώτη, «οι κορυφές του Ταϋγέτου ράγισαν, ο ναός του Δία στην Ολυμπία γκρεμίστηκε, το ίδιο και κτίρια, τείχη, οχυρώματα και στήλες». Το 1303, σεισμός 8R, που προκάλεσε το ρήγμα του Καστελλόριζου, σκότωσε 4.000 ανθρώπους.

Σαντορίνη

Κάθε σεισμική δραστηριότητα με επίκεντρο τη Σαντορίνη έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον, όπως εκείνη που σημειώθηκε ανάμεσα στο 1649 και το 1650 και κορυφώθηκε με σεισμό μεγέθους 6,8R τον Οκτώβριο του 1650. Οι ιστορικοί της εποχής αναφέρουν γι’ αυτόν: «Συνοδευόταν από υπόγεια ηφαιστειακή έκρηξη με μεγάλη ποσότητα σποδού που μόλις έφτανε στην επιφάνεια του νερού. Σχηματίστηκε νησίδα με κρατήρα, από όπου εκσφενδονίζονταν πελώριοι πυρακτωμένοι λίθοι, άφθονο πυροκλαστικό υλικό και κυρίως ηφαιστειακή σποδός.

Η ηφαιστειακή τέφρα μεταφέρθηκε μέχρι τη Μικρά Ασία, όπου κάλυψε τα φύλλα των δέντρων με ένα λεπτό στρώμα. Από τα δηλητηριώδη αέρια πέθαναν σαράντα χωρικοί και πολλά ζώα και πτηνά. Αρκετά κατοικίδια ζώα έχασαν το φως τους για 8-9 μέρες. Ενα πλοίο που παρέπλεε το ακρωτήρι Κολούμπο ακινητοποιήθηκε από την ελαφρόπετρα που έπλεε και το εννεαμελές πλήρωμά του βρήκε τραγικό θάνατο. Το θαλάσσιο κύμα που δημιουργήθηκε έφτασε τα 30 μέτρα στη δυτική ακτή της Πάτμου. Στη Σίκινο, η θάλασσα υποχώρησε 180 μέτρα».

Στις 16 Φεβρουαρίου 1810, σεισμός 7,8R σκότωσε 2.500 άτομα στην Κρήτη. Στις 20 Οκτωβρίου 1840, τα 6,5R στη Χάλκη προκάλεσαν 600 θύματα. Στις 12 Οκτωβρίου 1856, τα 8,2R στη Ρόδο άφησαν πίσω 618 νεκρούς, ενώ στο Ηράκλειο, από τα 3.520 κτίρια της πόλης κρίθηκαν κατάλληλα προς κατοίκηση μόνο τα 18! Τα 7,2R στις 4 Φεβρουαρίου 1867 σκότωσαν 224 κατοίκους της Κεφαλλονιάς, τα 7,5R στις 27 Ιουνίου 1886, 326 κατοίκους των Φιλιατρών, ενώ το αιματηρό πέρασμα του Εγκέλαδου κατά τον 19ο αιώνα έκλεισε με τα 225 θύματα των 7R στην Αταλάντη, στις 27 Απριλίου 1894.

Αταλάντη

Οπως σε όλους τους σεισμούς, έτσι και στους παραπάνω, η φύση εμφανίζει κάποιες προσεισμικές προειδοποιήσεις, που είτε δεν λαμβάνονται υπόψη είτε δεν προλαβαίνουν να αναλυθούν και να μεταφερθούν στο ευρύ κοινό, αφού οι καταστροφικές εξελίξεις προλαβαίνουν τους πάντες. Για παράδειγμα, στην Αταλάντη, το 1894, κάποιος αγρότης ανέφερε ότι άκουγε παράξενους θορύβους στο κτήμα του, στην περιοχή του Θεολόγου, που έμοιαζαν με κανονιοβολισμούς μέσα από τον κόλπο. Αλλες μαρτυρίες αναφέρουν ότι προσεισμικά τα πουλιά απομακρύνονται από την περιοχή, τα σκυλιά γαβγίζουν αναίτια, πολλά φίδια κάνουν την εμφάνισή τους, ενώ ακούγεται κι ένα υπόκωφο βουητό.

Οι πρώτοι πολύνεκροι σεισμοί του 20ού αιώνα σημειώνονται τη δεκαετία του 1930 στην Ιερισσό και στην Κω. Στον πρώτο, στις 26 Σεπτεμβρίου 1932, τα 7R ισοπέδωσαν την Ιερισσό και το Στρατώνι, αφήνοντας πίσω 161 νεκρούς, 669 τραυματίες και πάνω από 7.500 σπίτια κατεστραμμένα ή με σοβαρές βλάβες. Στην Κω, στις 23 Απριλίου 1933, την Κυριακή του Θωμά, την ώρα που οι περισσότεροι κάτοικοι βρίσκονταν στις εκκλησίες, τα 6,5R κατέστρεψαν ολοσχερώς το μισό νησί του Ιπποκράτη και σκότωσαν πάνω από 200 άτομα, ενώ εκατοντάδες ήταν οι τραυματίες και οι άστεγοι.

Ιόνια Νησιά

Η πλέον καταστροφική σεισμική ακολουθία του 20ού αιώνα στον ελλαδικό χώρο είναι σίγουρα εκείνη που έλαβε χώρα μεταξύ 9 και 12 Αυγούστου 1953 στα Ιόνια Νησιά, με την οποία θα ασχοληθούμε αναλυτικότερα σε επόμενο αφιέρωμα. Σήμερα, απλώς θα αναφέρουμε ότι άφησε πίσω 455 θύματα, 21 αγνοούμενους και χιλιάδες ολοσχερώς κατεστραμμένα κτίρια σε Ζάκυνθο, Ιθάκη και Κεφαλλονιά.

Είναι τόσο έντονη η σεισμική δραστηριότητα στη χώρα μας, που σε αυτό το μικρό αφιέρωμα δεν μπορούμε παρά να αφήσουμε έξω δεκάδες άλλους σεισμούς με εκατοντάδες θύματα, αλλά και φαινόμενα όπως εκείνο του τσουνάμι που ακολούθησε τον σεισμό μεγέθους 7,5R  της Αμοργού, στις 9 Ιουλίου 1956.

Χορός ρίχτερ σε Αθήνα – Θεσσαλονίκη

Μέχρι τη δεκαετία του 1970 οι περισσότεροι πίστευαν ότι τα δύο μεγαλύτερα αστικά κέντρα της χώρας, η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, ήταν «άτρωτα» από σεισμούς μεγάλης ισχύος. Ο μύθος αυτός κατέρρευσε αρχικά με τον μεγάλο σεισμό της Θεσσαλονίκης το 1978. Ηταν 20 Ιουνίου όταν η συμπρωτεύουσα ταρακουνήθηκε στους ρυθμούς των 6,5R. Παρότι έναν μήνα πριν είχαν γίνει στην περιοχή τρεις σεισμοί άνω των 5R, οι σεισμολόγοι ήταν καθησυχαστικοί, με αποτέλεσμα ο κύριος σεισμός να αιφνιδιάσει τους πάντες. Ο πρώτος μεγάλος σεισμός σε μεγάλο αστικό κέντρο είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 49 ανθρώπων, τον τραυματισμό εκατοντάδων, ενώ χιλιάδες Θεσσαλονικείς έμειναν για σημαντικό διάστημα μακριά από τα σπίτια τους.

Δυόμισι χρόνια μετά, ο Εγκέλαδος δοκίμασε με τα ρίχτερ του την Αθήνα. Μεταξύ 24 Φεβρουαρίου και 4 Μαρτίου 1981, τρεις σεισμοί 6,7, 6,4 και 6,3R, με επίκεντρο τις Αλκυονίδες Νήσους στον Κορινθιακό Κόλπο, σκόρπισαν τον τρόμο στα εκατομμύρια των κατοίκων της πρωτεύουσας. Μπορεί οι νεκροί να ήταν, αναλογικά με άλλους σεισμούς, μόλις 20, αλλά οι καταστροφές σε πολύ μεγάλα τμήματα της Αττικής ήταν τεράστιες, ενώ δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έμειναν σε σκηνές, δρόμους, πλατείες και αυτοκίνητα μέσα στον χειμώνα.

Το 1999 δοκιμάστηκε και πάλι η πρωτεύουσα από έναν σεισμό που, παρότι ήταν μόλις 5,9R και κράτησε μόνο 15 δευτερόλεπτα, προκάλεσε μεγαλύτερο πόνο και καταστροφές από κάθε άλλον στην πόλη. Αιτίες ήταν το πολύ κοντινό στην πρωτεύουσα επίκεντρο στην Πάρνηθα, οι κακοτεχνίες στις κατασκευές και το σαθρό υπέδαφος σε κάποιες περιοχές, όπως η Ανθούπολη. Ο τελικός απολογισμός της νέας καταστροφής ήταν 152 νεκροί, χιλιάδες τραυματίες και ζημιές αξίας άνω των 3 δισ. ευρώ.