Την ημέρα αυτή απέχουμε όχι μόνο από το κρέας και τα γαλακτοκομικά, αλλά και από το λάδι, ενώ δεν καταναλώνονται ούτε θαλασσινά χωρίς αίμα. Ωστόσο, γύρω από τη νηστεία της παραμονής και τη σχέση της με τον Μεγάλο Αγιασμό, έχουν επικρατήσει διαχρονικά λανθασμένες αντιλήψεις.

Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί, η νηστεία της 5ης Ιανουαρίου δεν θεσπίστηκε για να μπορέσει κάποιος να πιει τον Μεγάλο Αγιασμό. Ο Μεγάλος Αγιασμός δεν εξομοιώνεται με τη Θεία Κοινωνία και ποτέ δεν απαιτήθηκε από την Εκκλησία πολυήμερη ή αυστηρή νηστεία ως προϋπόθεση για την πόση του.

Σύμφωνα με την πατερική παράδοση, για να λάβει κάποιος Αγιασμό – ακόμη και τον Μεγάλο Αγιασμό – αρκεί να τηρεί την ευχαριστιακή νηστεία: δηλαδή αποχή από τροφή και ποτό από τα μεσάνυχτα έως τη στιγμή που θα τον πιει. Εξαίρεση αποτελούν μόνο η Θεία Κοινωνία και το Αντίδωρο, τα οποία προηγούνται πάντοτε του Αγιασμού.

Όπως εξηγεί ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο «Ιερό Πηδάλιο», ο πραγματικός λόγος της νηστείας της παραμονής των Θεοφανείων – όπως και της παραμονής των Χριστουγέννων – είναι λειτουργικός: πρόκειται για μια ημέρα εγκράτειας που «αναπληρώνει» τη νηστεία που καταλύεται όταν οι μεγάλες αυτές εορτές συμπίπτουν με Τετάρτη ή Παρασκευή.

Ο Μεγάλος Αγιασμός κατέχει ιδιαίτερη θέση στη ζωή της Εκκλησίας, καθώς θεωρείται το ιερότερο μετά τη Θεία Κοινωνία. Είναι το ίδιο ύδωρ με εκείνο του Αγίου Βαπτίσματος, αγιασμένο με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος, και προσφέρεται ως πηγή αγιασμού, ευλογίας και θεραπείας για τους πιστούς. Παρ’ όλα αυτά, δεν αντικαθιστά ποτέ τη Θεία Κοινωνία, ούτε αποτελεί «ισοδύναμό» της, όπως εσφαλμένα πιστεύεται.

Η σύγχυση αυτή οδήγησε και στη δεύτερη παρεξήγηση: ότι απαιτείται ειδική νηστεία πριν από την πόση του Μεγάλου Αγιασμού. Στην πραγματικότητα, η νηστεία της παραμονής είναι ανεξάρτητη από την πόση του Αγιασμού και τηρείται είτε κάποιος λάβει Αγιασμό είτε όχι. Γι’ αυτό και δεν λύνεται η νηστεία μετά την πόση του Αγιασμού την ίδια ημέρα.

Η Εκκλησία τονίζει ότι η νηστεία είναι «μέγα καλόν», αλλά έχει σαφή όρια χρόνου και σκοπού. Η υπερβολή ή η αυθαίρετη αυστηροποίησή της μπορεί να αλλοιώσει το πνεύμα της και να απομακρύνει από τον πραγματικό της στόχο: τον αγιασμό του ανθρώπου και ολόκληρης της δημιουργίας.

Έτσι, η παραμονή των Θεοφανείων παραμένει ημέρα νηστείας, προσευχής και προετοιμασίας — όχι λόγω του Αγιασμού, αλλά ως ουσιαστική πνευματική προπαρασκευή για τη μεγάλη εορτή της Φανέρωσης του Θεού.