Ο έμπορος ήταν υποχρεωμένος να πληρώσει στον σουλτάνο ένα σημαντικό ποσό σε ασήμι, που αντιστοιχεί σε περίπου 15.000 δολάρια με σημερινά δεδομένα, καθώς ουσιαστικά η Οθωμανική Αυτοκρατορία θεωρούσε λίμνη της τη… Μαύρη Θάλασσα.

Στον 21ο αιώνα, όμως, το διεθνές δίκαιο της θάλασσας είναι σαφές: Δεν επιτρέπεται επιβολή τελών για τη διέλευση πλοίων από χωρικά ύδατα. Ωστόσο, με το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν πολλά μέχρι πρότινος δεδομένα αλλάζουν και η Τεχεράνη σήμανε επιστροφή 230 χρόνια πριν, αξιώνοντας διόδια για τη διέλευση από το στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα των Στενών του Ορμούζ.

Πλήρωσαν ήδη

Μέχρι τον Φεβρουάριο, προτού οι ΗΠΑ και το Ισραήλ κινήσουν για να καταστρέψουν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τα Στενά ήταν ανοικτά στη διεθνή ναυσιπλοΐα. Πλέον γίνεται λόγος για χρεώσεις έως και 2 εκατ. δολ. ανά πλοίο για τη διέλευση από έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους στον κόσμο, από τον οποίο διέρχεται πάνω από το 20% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μάλιστα, σύμφωνα με δημοσιεύματα, κάποιοι πλοιοκτήτες πλήρωσαν ήδη άτυπα τέλη για να περάσουν τα πλοία τους, τα οποία είχαν εγκλωβιστεί με εκατοντάδες άλλα στην περιοχή επί δύο μήνες.

Αν παγιωθεί η καταβολή διοδίων, το Ιράν και το Ομάν, που μοιράζονται τα Στενά του Ορμούζ, θα μπορούσαν να προσθέσουν στα ταμεία τους έσοδα έως και 8 δισ. δολαρίων ετησίως, εκτιμάται. «Αυτό θα άνοιγε τον ασκό του Αιόλου. Δεν είναι δυνατόν να επιβάλλονται τέλη για διέλευση από φυσική θαλάσσια οδό. Ανατρέπεται το ναυτικό δίκαιο αιώνων», δήλωσε στην εφημερίδα «Financial Times» ο Γιορούκ Ισίκ, αναλυτής ναυτιλιακών θεμάτων σε συμβουλευτική εταιρία της Κωνσταντινούπολης.

Οι θιασώτες της ιδέας της Τεχεράνης επισημαίνουν ότι και σε άλλες στενές θαλάσσιες οδούς, όπως στις διώρυγες του Σουέζ και του Παναμά, επιβάλλονται τέλη διέλευσης. Ωστόσο, ειδικοί όπως ο Αντριου Σέντρι, καθηγητής Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον, τονίζουν ότι οι περιπτώσεις αυτές που είναι τεχνητά περάσματα διέπονται από ειδικές διεθνείς συνθήκες, οι οποίες επιτρέπουν την επιβολή χρεώσεων για την κάλυψη του κόστους συντήρησης και λειτουργίας των υποδομών. Αντιθέτως, τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν φυσικό θαλάσσιο πέρασμα και υπάγονται στο γενικό πλαίσιο του διεθνούς δικαίου της θάλασσας.

Ο Βόσπορος

Η πλησιέστερη περίπτωση είναι αυτή του Βοσπόρου, όπου η Τουρκία επιβάλλει περιορισμένα τέλη βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ του 1936. Ωστόσο, αυτά τα τέλη δεν αφορούν την ίδια τη διέλευση, αλλά υπηρεσίες, όπως φάροι, υγειονομικοί έλεγχοι και διασώσεις. Επιπλέον, το καθεστώς αυτό έχει συμφωνηθεί διεθνώς και δεν αποτελεί μονομερή επιβολή, υπογραμμίζεται.

Στην περίπτωση του Ιράν, το επιχείρημα περί «παροχής υπηρεσιών» περιορίζεται στην ασφάλεια, δηλαδή στην προστασία από ιρανικές νάρκες και επιθέσεις. Παράλληλα, ο Γιώργος Μαχαιράς, παγκόσμιος επικεφαλής του ναυτιλιακού τομέα στη δικηγορική εταιρία Watson, Farley & Williams, επισημαίνει πως η εικόνα περιπλέκεται περαιτέρω από το γεγονός ότι ούτε το Ιράν ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Εξαίρεση

Ενα ακόμη στοιχείο που διαφοροποιεί τα Στενά του Ορμούζ από άλλες περιπτώσεις είναι ότι το Ιράν ελέγχει μόνο τη μία πλευρά του περάσματος, σε αντίθεση με διώρυγες ή άλλες διόδους όπου μία χώρα (Αίγυπτος, Παναμάς, Τουρκία) έχει πλήρη κυριαρχία, όπως τονίζει η Ελεν Ντο, ιστορικός στο Πανεπιστήμιο του Εξετερ.

Καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ τη μία στιγμή εξαπολύει μύδρους κατά της Τεχεράνης για την ιδέα επιβολής διοδίων και την επομένη φλερτάρει με την ιδέα της «συνδιαχείρισης» των Στενών του Ορμούζ με το Ιράν και της από κοινού είσπραξης τελών στο μέλλον, ο κόσμος της ναυτιλίας και η υπόλοιπη διεθνής κοινότητα εκφράζουν αγανάκτηση και πλήρη αντίθεση.

Η επιβολή τελών συνιστά κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου και δημιουργεί επικίνδυνο προηγούμενο για άλλα στρατηγικά περάσματα παγκοσμίως, τονίζουν άνθρωποι της ναυτιλίας, όπως ο Φίλιπ Μπέλχερ, διευθυντής στην Intertanko, την ένωση ανεξάρτητων πλοιοκτητών δεξαμενόπλοιων.

ΑΠΟ ΤΙΣ 28 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ

Σε… παύση οι 10.000 κάτοικοι του Ορμούζ

Στο μικρό ηφαιστειογενές νησί του Ορμούζ, από το οποίο έχουν πάρει το όνομά τους τα Στενά στα οποία έχει στραφεί το βλέμμα του πλανήτη, η ζωή είναι σε παύση από τις 28 Φεβρουαρίου, αφού οι 10.000 κάτοικοι βρέθηκαν εν μία νυκτί στην πρώτη γραμμή της σύγκρουσης.

Οι ντόπιοι βασίζονται κυρίως στην αλιεία και τον τουρισμό για τα προς το ζην, όμως με τον διπλό αποκλεισμό των Στενών από το Ιράν και τις ΗΠΑ η τοπική οικονομία του νησιού των περίπου 42 τετραγωνικών χιλιομέτρων έχει παραλύσει και πολλοί κάτοικοι, υπό τον φόβο των διασταυρούμενων πυρών και λόγω των παρατεταμένων διακοπών ρεύματος και υδροδότησης, έχουν μετακινηθεί στην ιρανική ενδοχώρα.

Η νήσος Ορμούζ είναι ένας από τους πιο δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς του Ιράν, μαζί με το μεγαλύτερο από τα νησιά των Στενών, το Κεσμ, ενώ στο Λαράκ, το Χαρτζ και σε άλλα υπάρχουν κυρίως ναύσταθμοι, στρατιωτικές βάσεις και ενεργειακές υποδομές. «Ολα έχουν καταρρεύσει», δηλώνει στην ισπανική εφημερίδα «El Pais» ο ιδιοκτήτης ενός μικρού ξενοδοχείου που βρίσκεται κοντά στα ερείπια ενός πορτογαλικού κάστρου του 16ου αιώνα.

Πριν από 500 χρόνια, οι Πορτογάλοι προσπάθησαν να αποσπάσουν από τους Αραβες τον έλεγχο του εμπορίου μεταξύ της Ευρώπης και της Ασίας. Τα προϊόντα ήταν διαφορετικά τότε -μπαχαρικά, υφάσματα, μετάξι και μαργαριτάρια αντί πετρελαίου, φυσικού αερίου και λιπασμάτων-, αλλά ο στόχος ίδιος: να ελέγχουν αυτό το κρίσιμο στενό πέρασμα.