Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών την περασμένη Δευτέρα, είχε πολλά να πει για την Ελλάδα, τους Ελληνες, την Ευρώπη, τις ιδεολογίες, την πολιτική, τα κόμματα, την Ιστορία, αλλά και τους γονείς της, τις συνταγές μαγειρικής της μητέρας της και τις γυναίκες σε θέσεις εξουσίας.

» Για τους Ελληνες: «Είμαστε ταλαντούχος λαός, αλλά με ελαττώματα, τα οποία όχι μόνο δεν αναγνωρίζουμε στον εαυτό μας, αλλά θυμώνουμε μόλις κάποιος μας τα υποδείξει. Υποφέρουμε από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, κυρίως από την αλαζονεία. Ξέρετε τι λένε στη Γαλλία; Οτι όλοι οι φοιτητές έρχονται στη Σορβόννη για να μάθουν, εκτός από τους Ελληνες, που νομίζουν ότι ξέρουν τα πάντα και έρχονται για να τα μάθουν στους άλλους».

» Ελλάδα και Ευρώπη: «Ελλάδα και Ευρώπη είναι έννοιες ταυτόσημες ήδη από τα χρόνια του Ηροδότου. Πρέπει να το θυμόμαστε. Και να μάθουμε να ζούμε σε μια ευρωπαϊκή και παγκοσμιοποιημένη κοινωνία χωρίς να λέμε “αυτοί” και “εμείς”».

» Για τη μετανάστευση: «Φοβόμαστε μήπως χάσουμε τον πολιτισμό μας και τον κλείνουμε σε στεγανά, για να μην τον μοιραστούμε. Αλλά χωρίς επαφή με τον άλλον, ο πολιτισμός παύει να είναι πολιτισμός. Ας το συνειδητοποιήσουμε, επιτέλους: όποιος αρνείται να αλλάξει, ας μην αυταπατάται ότι μένει σταθερός σε ένα σημείο – στην πραγματικότητα υποχωρεί».

» Για την Αριστερά: «Αριστερός είναι αυτός που κάνει αριστερά πράγματα, όχι αυτός που λέει ότι είναι. Αριστερά είναι τρόπος ζωής, όχι λόγου. Οποιος θέλει μόνο να μιλάει, αλλά δεν ξέρει να ακούει, όποιος δεν υπερασπίζεται ακόμα και τον αντίπαλό του όταν αδικείται, παύει για εμένα να είναι αριστερός».

» Για τη Βόρεια Μακεδονία: «Η επιλογή του ονόματος Βόρεια Μακεδονία ήταν τεράστιο λάθος, πιο μεγάλο και από το ζήτημα της ιθαγένειας και της γλώσσας. Ανέκαθεν ήμουν υπέρ του όρου Νέα Μακεδονία. Γιατί η Βόρεια Μακεδονία προϋποθέτει και τη Νότια, είναι αναπόφευκτος ο συνειρμός. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η Βόρεια είναι κράτος και η Νότια, αυτή που υπονοείται, επαρχία, περιφέρεια ενός άλλου κράτους».

» Για την ελληνοσύνη: «Ο Μακρυγιάννης, ο Θεόφιλος, ο Κόντογλου, ο Σεφέρης, ο Καβάφης, ο Τσαρούχης: αυτοί είναι η ελληνοσύνη, όχι μόνο ο Περικλής».

» Ελληνική αρετή: «Τι είναι, λοιπόν, ελληνικότητα; Να περνάς από κάπου, ξαφνικά να έχεις τη μυρωδιά ενός πεύκου όταν έχει βρέξει και τότε να θυμάσαι την Αττική. Είναι το ρίζωμα κάθε Ελληνα και η δυνατότητα να μη χάνει τον εαυτό του μέσα στην όποια διαφορετικότητα. Αυτή η αρετή είναι μόνο ελληνική».

» Η Ιστορία των Ελλήνων: «Ας μην ακούμε, λοιπόν, τους “κακόβουλους” ξένους που μας θεωρούν ανάξιους απογόνους ένδοξων προγόνων και ας θυμίσουμε στον κόσμο ότι με την Ιστορία μας, μεταξύ πολλών άλλων, διδάξαμε ότι η ποιότητα νικά την ποσότητα (βλέπε Μαραθώνα, Σαλαμίνα, 1821, αλλά και 1940). Αλλο τώρα αν δεν εκμεταλλευόμαστε τις νίκες μας σωστά. Είμαστε αυτό που μας έφτιαξε η Ιστορία μας, λοιπόν: οι περήφανοι αδικημένοι».

» Περισσότερη Ευρώπη: «Να μη θεωρούμε την Ευρώπη σαν μια δύναμη αυτόνομη και με συνοχή. Είναι άλλο η Ιταλία, άλλο η Πολωνία, άλλο η Γαλλία. Η Ευρώπη δεν υπάρχει παρά στο μυαλό μας. Γιατί στο βάθος έχουμε πολύ δρόμο ακόμη για να έχουμε μια Ευρώπη που θα μπορεί να αποφασίζει τέτοια πράγματα. Χρειαζόμαστε “περισσότερη Ευρώπη”, γιατί τότε ίσως θα ήταν και ένα υπόδειγμα για τις άλλες χώρες».

» Μένουμε στα μεγαλεία: «Κάποτε ένας υπουργός μού ζήτησε να δω ως ειδική λίγο τα συγγράμματα που διδάσκονται στα σχολεία. Είπα: “Αποκλείεται”. Με ρώτησε “Γιατί;” και του είπα: “Μπορώ να πω ότι όταν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος βρίσκεται στις επάλξεις και έχει δίπλα του μόνο καθολικούς, ο Σχολάριος, που μετά γίνεται και Πατριάρχης από τον Μωάμεθ, έχει τοιχοκολλήσει ανάθεμα κατά του Παλαιολόγου γιατί έκανε ενωτική Λειτουργία την προηγούμενη Κυριακή μέσα στην Αγία Σοφία;”. Αυτά τα πράγματα δεν μπορείς να τα πεις στα παιδιά. Οπότε, μένουμε στα μεγαλεία. Από τον έναν Κωνσταντίνο στον άλλον και τέλος».

» Η κοιτίδα του έθνους: «Είμαστε ο μόνος λαός που δεν απελευθέρωσε την κοιτίδα του γένους, δηλαδή την Κωνσταντινούπολη. Γιατί Ορθοδοξία και γλώσσα διατηρήθηκαν χάρη στην Κωνσταντινούπολη. Κάναμε την Αθήνα πρωτεύουσα και θεωρούμε ότι είμαστε απόγονοι του Περικλή. Τι έγινε μετά τον Περικλή… Αγνωστο».

» Για την πατρίδα: «Η πατρίδα είναι ένα συναίσθημα, είναι ο τόπος που κρατάει τις αναμνήσεις και τα συναισθήματά μας. Η πατρίδα είναι τα κοινά μας συμφέροντα, το “εμείς”».

» Για τον Καραμανλή: «Εχω μία λέξη για εκείνον: Δωρικός! Μου είχε μεγάλη εμπιστοσύνη. Πολλές φορές μού τηλεφωνούσε στο Παρίσι: “Tι λες γι’ αυτό;” – ζητούσε τη γνώμη μου. Οταν βγαίναμε για φαγητό, ποτέ δεν συζητούσαμε πολιτικά, μόνο μία φορά μού είπε: “Δεν μου λες, τι έχουν πάθει όλοι αυτοί για τη Μακεδονία; Εγώ Μακεδόνας, Πρόεδρος της Δημοκρατίας, μίλησα; Αυτοί γιατί μιλάνε;”. Υπήρξε ο τελευταίος μεγάλος πολιτικός της Ελλάδας, μαζί με τον Ανδρέα Παπανδρέου. Αν και εκείνος ήταν πιο μοντέρνος, είχε άλλο πνεύμα. Τον Καραμανλή θα τον συνέκρινα με τον Ντε Γκολ, τον Ανδρέα με τον Μιτεράν, που τον θεωρώ από τους μεγάλους πολιτικούς, καθώς και ανακαινιστή».

» Δεξιοί και το κρύβαμε: «Λέγανε ότι ο Καραμανλής είναι κομμουνιστής και το κρύβει. Ψέματα. Ολοι ήμασταν δεξιοί και το κρύβαμε. Τίποτε άλλο δεν μπορώ να πω. Δεν νομίζω ότι το δεξιός και το αριστερός είναι πράγματα υπαρκτά. Σήμερα, είμαι αριστερή, αν θέλετε, επειδή όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά είμαι δεξιά γιατί νομίζω ότι από εκεί όλα θα φτιάξουν».

» Για τους νέους που μένουν και τους νέους που φεύγουν: «Το ίδιο πράγμα και στους δύο: να βγάλουν τη λέξη “αδύνατο” από το λεξιλόγιό τους, να την ξεχάσουν. Ολα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα, ποτέ δεν μου πέρασε αυτό από το μυαλό. Επίσης, να έχουν τα πόδια τους στη γη και το βλέμμα τους ψηλά. Απ’ όλα τα ζωντανά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει τον ουρανό».

» Τα πόδια στέρεα στη γη: «Αυτό που είπε πριν πεθάνει ο Σωκράτης. “Μουσικήν ποίει και εργάζου”. Βλέπε δηλαδή τον ουρανό, τη μουσική και εργάζου και έχε τα πόδια σου στέρεα στη γη. Ετσι, δεν θα φοβόμαστε τίποτα. Ούτε κορονοϊούς ούτε καταστροφές».

» Τα λόγια των γονιών: «Σ’ εμένα μέτρησαν αυτά που μου έλεγαν η μάνα μου και ο πατέρας μου. ‘‘Το πρόσωπο είναι σπαθί’’ είναι η πρώτη μου αρχή, του πατέρα μου. Και η δεύτερή μου αρχή είναι αυτή της μάνας μου: ‘‘Παιδί μου, να ξέρεις τη θέση σου’’. Λοιπόν, με αυτά τα δύο πράγματα έζησα και προχώρησα εγώ. Ξέρω τη θέση μου καλά».

» Φαντασία και καλή καρδιά στην κουζίνα: «Ουδέποτε ακολούθησα ακριβώς μια συνταγή, γιατί θεωρώ ότι η καλή κουζίνα είναι και θέμα φαντασίας και καλής καρδιάς. Τη φαντασία την έχω εγώ, την καλή καρδιά ο άνδρας μου! Ομως, νιώθω μεγάλη συγκίνηση με τα φύλλα μαγειρικής που είναι γραμμένα από το χέρι των θειάδων μου, από τη γιαγιά μου και τη μάνα μου. Ο,τι καινούργιο από συνταγές το σημειώνω εκεί».

» Γιατί έγινε βυζαντινολόγος: «Η πρώτη μέρα που είδα τη μάνα μου να δακρύζει ήταν όταν, πηγαίνοντας στην Κωνστάντζα, το πλοίο σταμάτησε στο Ντολμά Μπαχτσέ. Η μάνα μου είδε την Αγία Σοφία και δάκρυσε. Ημουν παιδάκι, δεν κατάλαβα τότε, αλλά είμαι σίγουρη ότι αυτό με έκανε να γίνω βυζαντινολόγος μετά».

«Αυτό που η Ελλάδα έχει ανάγκη είναι να δαμάσει τις κακές νοοτροπίες και τα άσχημα φαινόμενα, να βρει μια άλλη Παιδεία. Από την έλλειψη αυτή υποφέρει. Δυστυχώς, σήμερα η Παιδεία δεν ξεκινά από το σπίτι και το σχολείο δεν είναι σε θέση να καλύψει τα κενά».

«Εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει. Αν χρειαστεί, θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας».

«Αν ζούσα στην Ελλάδα, το πολύ να ήμουν βοηθός καθηγητή. Αλλά και στη Γαλλία, δεν είναι πιο ανοιχτοί στο θέμα του φύλου. Οταν ακόμη ήμουν μονάχα πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, ρωτούσαν δημοσιογράφοι τους υπαλλήλους πώς τα βγάζω πέρα. Και εκείνοι απαντούσαν “La présidente est un homme” («Η πρόεδρος είναι άνδρας»)! Γιατί, για να τα βγάλεις πέρα, έπρεπε να ήσουν άνδρας. Οι γυναίκες δεν έχουμε το δικαίωμα να αποτύχουμε. Αν μία αποτύχει, πάνε όλες».