Κάποιες φορές, το κενό της μοναξιάς καλύπτεται θεραπευτικά από αληθινές διαπροσωπικές σχέσεις και από τη γνώση του εαυτού ⁷. Άλλοτε, το κενό παραμένει ακάλυπτο, ιδίως τις γιορτές, δημιουργώντας αμηχανία, αποξένωση και υποσυνείδητο πόνο¹.

Τις μέρες αυτές η χριστουγεννιάτικη λογοτεχνία ξαναζεσταίνει τις καρδιές όσων διαθέτουν λίγο χρόνο γι’ αυτήν, με δυνατές εικόνες, στις οποίες άλλοτε κυριαρχεί η συνάντηση και άλλοτε η μοναξιά των εορταστικών ημερών.

Ένα τέτοιο παράδειγμα παράλληλων και τεμνόμενων βιωμάτων, συνάντησης και μοναξιάς, δίνεται μέσα από δύο επίκαιρα διηγήματα: του Φώτη Κόντογλου «Χριστούγεννα στη Σπηλιά» (1957)² και του Ευγένιου Τριβιζά «Ένα δέντρο, μια φορά» (2007)³, τα οποία μας προσφέρουν τη θέαση δύο διαφορετικών εμπειριών των Χριστουγέννων.

Στο πρώτο, ο Κόντογλου παρουσιάζει την υπέρβαση των συνθηκών μιας σκληρής καθημερινής και μετρημένης στα απαραίτητα ζωής. Μέσα από το μοίρασμα, την ανταλλαγή της αγάπης, την αποδοχή της αυθεντικότητας της ύπαρξης του άλλου, την απλότητα, την ευχαριστία, την έκθεση του εαυτού στην παρέα και την ευγνωμοσύνη, αναδεικνύεται μια εμπειρία ζωής μέσα στη φύση.

Στο δεύτερο, ο Τριβιζάς παρουσιάζει την ανεκπλήρωτη προσπάθεια υπέρβασης της μοναξιάς, μέσα από την αδιέξοδη αναζήτηση του άλλου, την αγάπη που παρηγορεί και ελπίζει προσωρινά μα δεν δικαιώνεται και την αυτάρκεια που αδιαφορεί —δικαιωματικά, σχεδόν— για τη ζωή του διπλανού, ο οποίος χάνεται σε μια εμπειρία θανάτου μέσα στην απρόσωπη πόλη.

Στην ιστορία της Σπηλιάς, στο πρώτο διήγημα, ο φτωχικός χώρος γίνεται τόπος αναγέννησης και αγάπης, συνύπαρξης πολλών: βοσκών, ενηλίκων και παιδιών, περαστικών κυνηγών, δοκιμασμένων ναυτικών και απλών εκκλησιαστικών λειτουργών. Εκεί συναντιέται το υλικό με το πνευματικό, ξεπερνιούνται οι επιφυλάξεις και οι δυσκολίες και επικρατεί η χαρά, τα πειράγματα, το γέλιο, το τραγούδι, η ίδια η ζωή.

Στη δεύτερη ιστορία ένα δέντρο και ένα παιδί υπάρχουν «αόρατοι» ανάμεσα σε διαβάτες που προσπερνούν και γείτονες που καλοπερνούν στα φωτισμένα σπίτια τους. Το παιδί —μόνο, πεινασμένο και ανήμπορο, εγκαταλελειμμένο από τους ανθρώπους— αφήνεται μόνο στην ύστατη προσπάθειά του για επικοινωνία. Το παιδί χαράζει μια τελευταία σχέση αγάπης και ελπίδας, μιλώντας με το δέντρο, ακούγοντάς το, στολίζοντάς το, πριν πεθάνει στη ρίζα του και καλυφθεί από το χιόνι και τη σιωπή.

Με τρόπο αριστοτεχνικό, οι δύο δόκιμοι συγγραφείς αποτυπώνουν και περιγράφουν δύο διαφορετικούς κόσμους: αγάπης – σκληρότητας, μοιράσματος – τσιγγουνιάς, έκφρασης – αποξένωσης, ενότητας – χωρισμού, ζωής χειροπιαστής – ζωής ονειρικής.

Η στενή σπηλιά γίνεται ευρυχωρότερη από την απέραντη μοναχική πολιτεία. Στο φυσικό περιβάλλον της αφήνεται να λειτουργεί το πρωτείο της αγάπης και ο στενός χώρος διευρύνεται, χωρώντας όλους. Στο αστικό περιβάλλον της διήγησης αφήνεται να επικρατεί το πρωτείο της δύναμης, το κλείσιμο στον εαυτό και η στενο-χωρία που δεν χωρά το συνάνθρωπο.

Και στα δύο διηγήματα αναδεικνύεται, σε χριστουγεννιάτικο πλαίσιο, με διαφορετικό τρόπο, η υπαρξιακή ανάγκη του ανθρώπου για: χαρά, ομορφιά, συνεργασία, κατανόηση, δημιουργία, επικοινωνία, ευγνωμοσύνη, αλληλοπεριχώρηση, έκφραση, ειλικρίνεια, αγάπη⁴ ⁸.

Στην εποχή της «Μεγάλης Επανεκκίνησης»⁶ (όπου αναμετρώνται το ελεύθερο πρόσωπο με το άτομο-διεκπεραιωτή)⁷, ο Φώτης Κόντογλου και ο Ευγένιος Τριβιζάς (αν και τους χωρίζει μισός αιώνας), παραμένουν εξίσου⁸ επίκαιροι μέσα και από τις χριστουγεννιάτικες ιστορίες τους.⁹

ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΑ!

(Τα έργα του Ευγένιου Τριβιζά χαρακτηρίζονται από φαντασία, ρεαλισμό, σάτιρα, κριτική σκέψη, μεταπλάσεις, δημιουργία νέων λέξεων, υπόσταση στο απίθανο και στο πραγματικό⁵. Τα έργα του Φώτη Κόντογλου χαρακτηρίζονται από ρεαλισμό, φαντασία, διεισδυτική κριτική ματιά, πλάσιμο, χρήση κάθε μορφής λεκτικού ιδιώματος, υπόσταση στο πραγματικό και το απίθανο, ζωγραφίζοντας με τις λέξεις και αγγίζοντας νου και ψυχή⁴.). 

Παραπομπές

1. Κωστόπουλος, Κύριλλος. (2004). Η υπέρβαση της μοναξιάς. Στο: Παρεμβάσεις και Υπερβάσεις (σ. 160). Πάτρα.
2. Κόντογλου, Φώτης. (1957). Χριστούγεννα στη Σπηλιά.
3. Τριβιζάς, Ευγένιος. (2007). Ένα δέντρο, μια φορά.
4. Κοτοπούλης, Νίκος. (2023). Πρόσληψη και ήπιες δεξιότητες στη λογοτεχνία στο δημοτικό: Μια «συνάντηση» δύο λογοτεχνών (Κόντογλου – Τριβιζάς). Στα Πρακτικά του 8ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Εκπαίδευση και Πολιτισμός στον 21ο αιώνα (14–15 Μαΐου 2023), Τόμος Β’.
5. Gkivalou, A. K. (1997). Ευγένιος Τριβιζάς, ένας σύγχρονος παραμυθάς. Αιολικά Γράμματα, 163, 32–35.
6. Schwab, K., & Malleret, T. (2021). Η Μεγάλη Επανεκκίνηση (μτφρ. ελληνική). Εκδόσεις Λιβάνη.
7. Σαββόπουλος, Σάββας.  (2025, Δεκέμβριος). Ο άνθρωπος όσο πιο «τέλειος» δείχνει απ’ έξω, τόσο πιο κενό νιώθει μέσα του. Συνέντευξη στην ένθετη περιοδική έκδοση Lifetime, εφημερίδα Πελοπόννησος.
8. Zουμπουλάκης, Σταύρος. (2005). Η σημερινή εκδοτική εικόνα του Φώτη Κόντογλου. Νέα Εστία, 1783, 825–829.
9. Bauman, Z. (2009).Ρευστοί καιροί: Η ζωή την εποχή της αβεβαιότητας, Μεταίχμιο.
10. Μυστήριον ξένον/ ορώ και παραδοξον/ ουρανον το σπήλαιον/ θρόνον χερουβικόν την παρθένον/ την φάτνην χωρίον/ εν ω ανεκλίθη ο Αχώρητος/ Χριστός ο Θεός/ ον ανυμνούντες μεγαλύνομεν/ ( 9η ωδη ακολουθίας Χριστουγέννων).

Παράλληλα αποσπάσματα από τα δύο διηγήματα τα οποία μελετήθηκαν συγκριτικά στο πλαίσιο φιλαναγνωσίας από μαθητές της Ε΄ τάξης του 9^ου Δημοτικού Σχολείου «Γεώργιος Γλαράκης » τον Ιανουάριο του 2020, ως προς την παρουσία σε αυτά παραδειγμάτων ήπιων δεξιοτήτων «soft skills» : Δημιουργική σκέψη, Επίλυση προβλημάτων, Ενσυναίσθηση, Φαντασία, Πειθώ, Συναισθηματική έκφραση, Συνεργασία, Διαχείριση αποτυχίας, Επιμονή, Yπομονή. Διαπιστώθηκε ότι τα δυο κείμενα στο σύνολο παρείχαν ισότιμη ευαισθητοποίηση στους μαθητές σε soft skills