Στο βιβλίο «Φασισμός. Η ιστορία μιας ιδεολογίας» (εκδόσεις «Πατάκη»), η Σώτη Τριανταφύλλου επιχειρεί μια νηφάλια αλλά αιχμηρή χαρτογράφηση του φαινομένου: από τη γέννησή του σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες έως τις σύγχρονες εκδοχές και παρανοήσεις του. Με απλό λόγο και ιστορική ακρίβεια, φωτίζει τις ιδεολογικές ρίζες, τις συγγένειες και τις αντιφάσεις του φαινομένου, καλώντας τον αναγνώστη όχι απλώς να καταδικάσει, αλλά να κατανοήσει γιατί εξακολουθεί να μας αφορά.                               

Σε μια εποχή που ο όρος «φασισμός» χρησιμοποιείται συχνά, πόσο εύκολο είναι να διακρίνουμε τι σημαίνει πραγματικά από ό,τι θεωρούμε απλώς «φασιστικό»;

Για να θεωρήσουμε μια πράξη, μια πολιτική, «φασιστική», πρέπει να ξέρουμε πρώτα τι είναι ο φασισμός – και τι δεν είναι. Οταν οι όροι χάνουν τη σημασία τους, δεν προκύπτει «γλωσσικό» πρόβλημα, προκύπτει κοινωνικό πρόβλημα. Είναι απαραίτητο να διαχωρίζουμε τον αυταρχισμό, την ανελεύθερη «δημοκρατία», τον συντηρητισμό, τον εθνικισμό κ.λπ. από τον φασισμό. Ο φασισμός είναι πρώτα κίνημα και στη συνέχεια ολοκληρωτικό καθεστώς.   

Στο βιβλίο σας δείχνετε ότι ιδέες όπως ο εθνικισμός ή ο λαϊκισμός εμφανίζονται και αλλού. Πού αρχίζει, κατά τη γνώμη σας, το επικίνδυνο έδαφος;

Παρά την πολυεθνοτική σύσταση της Σοβιετικής Ενωσης, ο εθνικισμός ήταν η κύρια συνιστώσα του μπολσεβικισμού στην εποχή του Στάλιν. Αλλά, βεβαίως, τον ονόμαζαν «πατριωτισμό». Ο εθνικισμός μπορεί, εύκολα, να αποτελεί συστατικό διαφορετικών ιδεολογιών. Οσο για τον λαϊκισμό, είναι σύνθετο φαινόμενο, το οποίο συνδυάζεται, σχεδόν πάντοτε, με τον εθνικισμό. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν ταυτοχρόνως εθνικιστικό και λαϊκιστικό χωρίς, βεβαίως, να είναι φασιστικό.

Παρότι η αφετηρία του φαινομένου, που θεωρείται τόπος γέννησης, είναι η Ιταλία, παίρνει διαφορετικές μορφές αλλού. Τι κρατά κοινό νήμα και πού εμφανίζει σημαντικές διαφορές;

Ο αυταρχισμός των επονομαζόμενων «χαρισματικών ηγεσιών» είναι συνηθισμένη τάση στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών. Και έχει παρατηρηθεί παντού στον κόσμο και σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, φαίνεται σαν μια φυσική, ανθρώπινη κλίση που βασίζεται στο ένστικτο της επιβολής. Σ’ αυτήν τη φυσική κλίση απαντά η δημοκρατία: η δημοκρατία χρειάζεται προσπάθεια για να μην ολισθαίνουμε στην αυθαιρεσία των ηγεσιών και στα ένστικτα του όχλου. Η δημοκρατική παιδεία μάς «αποφασιστικοποιεί», μας μαθαίνει την ανεκτικότητα, την ανοχή της πολυφωνίας. 

Το βιβλίο απευθύνεται σε όσους έχουν μια πρώτη ιδέα αλλά θέλουν να εμβαθύνουν. Ποιες είναι οι πιο συχνές παρανοήσεις που συναντάτε γύρω από αυτό το φαινόμενο σήμερα;

Θα συμφωνήσουμε όλοι ότι σπεύδουμε να χαρακτηρίσουμε φασίστα όποιον δεν μας αρέσει, όποιος έχει, κατά τη γνώμη μας, δεσποτική συμπεριφορά και υπερσυντηρητικές ιδέες, όποιος δεν σέβεται τις δημοκρατικές αρχές. Μερικές φορές έχουμε δίκιο, τις περισσότερες φορές δεν έχουμε δίκιο. Ο φασισμός είναι πολύ συγκεκριμένο φαινόμενο και έχει πολύ συγκεκριμένα πολιτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά γνωρίσματα. Υπό αυτήν την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι, μέσω της διοίκησης του Ντόναλντ Τραμπ, ο φασισμός έχει επικρατήσει στις ΗΠΑ; Και ναι και όχι. Σίγουρα, ο Ντόναλντ είναι «φασιστική» προσωπικότητα και έχει πίσω του ένα «κίνημα», το MAGA, την ισχύ του οποίου δεν θα έπρεπε να υποτιμάμε. Επίσης, είναι νατιβιστής και ρατσιστής (της ποικιλίας «λευκής υπεροχής»), πράγμα που ενισχύει το επιχείρημα περί φασισμού. Αλλά, προς το παρόν, υπάρχουν δημοκρατικοί θεσμοί – αν και, πράγματι, δεν ξέρουμε πόσο θα αντέξουν. Από την άλλη πλευρά, το κίνημα του Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει συνιστώσα «σοσιαλισμού»: κάτι του λείπει για να ταυτιστεί με τον φασισμό. 

Ποιον ρόλο παίζουν η Ιστορία και η εκπαίδευση στο να κατανοούμε γιατί αυτή η ιδεολογία εξακολουθεί να μας αφορά σήμερα;

Η άγνοια της Ιστορίας που συνδυάζεται με έλλειψη πολιτικής αγωγής μάς οδηγεί σε όλο και πιο στείρα πόλωση. Οι σημερινοί «antifa» είναι ένα από τα πιο τυφλά κινήματα του 21ου αιώνα: το να αυτοπροσδιορίζεσαι αρνητικά -«αντικομμουνιστής», «αντιφασίστας»- δείχνει απουσία πρότασης. Και, επιπλέον, μια μορφή ανιχνευτικής διαδικασίας: για να δικαιολογήσει την ύπαρξή του ο «antifa» βλέπει παντού φασίστες. Οταν κρατάς διαρκώς ένα σφυρί, αναζητείς διαρκώς καρφιά.

 Μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα και δοκίμια 

Η Σώτη Τριανταφύλλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1957. Σπούδασε στην Αθήνα, στο Παρίσι, στη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο. Είναι συγγραφέας και ιστορικός των ΗΠΑ. Μεταφράζει από τέσσερις γλώσσες και αρθρογραφεί στον Τύπο. Εχει εκδώσει μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα και δοκίμια. 

» Από τις εκδόσεις «Πατάκη» κυκλοφορούν τα έργα της: «Το εργοστάσιο των μολυβιών» (2000) ● «Φτωχή Μάργκο» (2001) ● «Αλμπατρος» (2003) ● «Συγχώρεση» (2005) ● «Κινέζικα κουτιά» (2006) ● «Σάββατο βράδυ στην άκρη της πόλης» (2008) ● «Λίγο από το αίμα σου» (2008) ● «Ο χρόνος πάλι» (2009) ● «Αύριο, μια άλλη χώρα» (2009) ● «Ο υπόγειος ουρανός» (2010) ● «Για την αγάπη της γεωμετρίας» (2011) ● «Σπάνιες γαίες» (2013) ● «Μηχανικοί καταρράκτες» (2014) ● «Γράμμα από την Αλάσκα» (2015) ● «Αστραφτερά πεδία» (2016) ● «Το τέλος του κόσμου σε αγγλικό κήπο» (2017, Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας) ● «Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό» (2019) ● «Σικελικό ειδύλλιο» (2021) ● «Ακου το λιοντάρι» (2023) ● «Η φυγή» (νέα έκδοση, 2023) ● «Πιτσιμπούργκο» (νέα έκδοση, 2023) ● «Λος Αντζελες. Οδηγώντας στη Νότια Καλιφόρνια» (νέα, αναθεωρημένη έκδοση, 2024) ● «Το τυφλό γουρούνι στη Δεύτερη οδό» (2025).

» Εχει εκδώσει τα δοκίμια: «Αριστερή τρομοκρατία, δημοκρατία και κράτος» (σε συνεργασία με τον Ηλία Ιωακείμογλου, 2003) ● «Μιλώντας με την Αλίκη για τη φιλοσοφία και το νόημα της ζωής» (2012) ● «Πλουραλισμός, πολυπολιτισμικότητα, ενσωμάτωση, αφομοίωση» (2015) ● «Μόνοι στον κόσμο: Ευρωπαίοι συγγραφείς, αντιαμερικανισμός και αμερικανική μοναξιά» (2019) ● «Φασισμός. Η ιστορία μιας ιδεολογίας» (2025), καθώς και τις συλλογές πολιτικών άρθρων «Καρχαρίες και κοριοί. Σημειώσεις για την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα» (2023) ● «Στο πλοίο των τρελών: Οδηγίες χρήσεως» (2024).

» Επίσης, έχει γράψει βιβλία για παιδιά και νέους: «Γράμμα από έναν δράκο» (2005) ● «Αφρικανικό ημερολόγιο» (2008) ● «Η Μιλένα και το φρικτό ψάρι» (2011) ● «Η Μαριόν στ’ ασημένια νησιά και στα κόκκινα δάση» (αναθεωρημένη έκδοση, 2014) ● «Οι αρχαίοι Ελληνες χώνουν τη μύτη τους παντού» (2015) ● «Οι αρχαίοι Ελληνες χώνουν τη μύτη τους παντού (ξανά)» (2016) ● «Μιλώντας για την Εκφραση-Εκθεση» (2017).