Ας επιχειρήσω, λοιπόν, μια προσέγγιση μέσα από την δική μου οπτική. Κατ’ αρχάς αυτό που ονομάζουμε Διαφωτισμό δεν είναι υποχρεωτικά με στοιχεία αντικληρικαλισμού. Σίγουρα το στοιχείο το αντικληρικαλικό υπάρχει σε τάση διαφωτιστών. Ομως δεν είναι μόνο αυτό. Γιατί ο Διαφωτισμός δεν είναι ενιαίος, μιας κι υπάρχουν πολλές εκδοχές του, όπως ο γαλλικός Διαφωτισμός, ο γερμανικός, ο ρωσικός, αλλά και ο χριστιανικός. Ο Καποδίστριας δεν ανήκει στον αντικληρικαλικό Διαφωτισμό αλλά σε μια σύνθεση ορθόδοξης θρησκείας και πολιτικού ορθολογισμού. Συνεπώς, η περίπτωσή του (μεταξύ άλλων) θέτει το ερώτημα: Ο Διαφωτισμος μπορεί να υπάρξει και χωρίς αποκοπή από τον Θεό;

Ερευνώντας τις πνευματικές ρίζες του Καποδίστρια, διαπιστώνουμε ότι είχε ορθόδοξη παιδεία, καθότι ανατράφηκε μέσα στην επτανησιακή θεολογική παράδοση. Συνεπώς, είχε μια αντίληψη περί ανθρώπου ως προσώπου κι όχι ως ατόμου. Είχε διαμορφωθεί από την πατερική πολιτική ανθρωπολογία και την ελευθερία ως εσωτερική τάξη, όπως μας μαθαίνει κι ο Μάξιμος ο Ομολογητής. Η πολιτεία, λοιπόν, ως χώρος άσκησης αρετής κι όχι απλώς ως σύμβαση συμφερόντων, όπως η αντίληψη που κυριαρχεί σήμερα.

Ο Καποδίστριας παίρνει από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό τον Λόγο, την Παιδεία, την κοινωνική πρόνοια και την πεποίθηση ότι χρειάζεται η προοδευτική καλλιέργεια του ανθρώπου. Απορρίπτει όμως τον αντικληρικαλισμό, την αυτονομία της ηθικής χωρίς Θεό και τον ατομικισμό της πολιτικής θεωρίας. Ο ηθικός νόμος, κατά τον Καποδίστρια, δεν είναι απλά ένα κάτι «εντός μου», όπως έλεγε ο Καντ, αλλά πρόκειται για αντανάκλαση της θείας τάξεως.

Η πολιτική είναι διακονία και η εξουσία ευθύνη ενώπιον Θεού και λαού. Τη θεωρεί πρωτίστως ηθική ευθύνη ενώπιον Θεού και συνείδησης, προτιμά να θυσιαστεί όπως ξέρουμε παρά να παραβεί την ηθική του αποστολή, κάτι που θυμίζει Σωκράτη. Ο κυβερνήτης είναι «ποιμήν» κι όχι ένας απλός διαχειριστής, όπως συμβαίνει σήμερα. Το δε κράτος είναι, κατά συνέπεια, κάτι σαν ηθικός παιδαγωγός μέσα από τη λειτουργία των σχολείων, των ορφανοτροφείων ή των γεωργικών σχολών που θεμελίωσε. Μιλάμε, λοιπόν, για παιδευτική κι όχι τεχνοκρατική πολιτεία. Η μέριμνα για φτωχούς, ορφανά και αγρότες μάς κάνει να γνωρίσουμε τον χριστιανικό κοινωνικό ανθρωπισμό του.

Αλλά και τον νόμο ο Καποδίστριας δεν τον αντιμετώπιζε ως μια απλή σύμβαση. Τον θεωρούσε ως παιδαγωγό προς το αγαθό. Ο Λόγος γι’ αυτόν είναι φωτιζόμενος από την πίστη. Ενώ υποστηρίζει την πρόοδο όχι ως τεχνική αλλά ως ηθική τελείωση. Το κράτος θεμελιώνεται στο δίκαιο, τη μετάνοια, την αρετή και την κοινωνική αγάπη. Συνδυάζοντας σωκρατική ηθική, πατρική Θεολογία κι ευρωπαϊκή θεσμική σκέψη, ο Καποδίστριας δεν θέλησε να φωτίσει τον άνθρωπο εναντίον του Θεού αλλά να τον φωτίσει εν Θεώ.