Με γλώσσα στοχαστική και λεπτή δομή, η Turpeinen μας καλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι χάθηκε, αλλά και ποια ευθύνη φέρουμε απέναντι σε ό,τι εξαφανίζεται. Το «Εμβια όντα» θεωρείται ήδη ένα από τα πιο σημαντικά λογοτεχνικά ντεμπούτα των τελευταίων ετών στη Φινλανδία. Εχει τιμηθεί με βραβεία πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα, έχει βρεθεί σε λίστες καλύτερων βιβλίων της χρονιάς και μεταφράζεται σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Η διεθνής κριτική στάθηκε ιδιαίτερα στη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ιστορική έρευνα και τη λογοτεχνική ευαισθησία, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο το βιβλίο μετατρέπει την επιστημονική ανακάλυψη σε ηθικό ερώτημα.

Στο βιβλίο σας, η φύση δεν λειτουργεί ως φόντο, αλλά ως πρωταγωνιστής. Πώς αλλάζει η αφήγηση όταν το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από τους ανθρώπους στη θαλάσσια αγελάδα του Στέλλερ και άλλα μη ανθρώπινα όντα;

Ηταν σημαντικό για μένα να φανταστώ τη θαλάσσια αγελάδα του Στέλλερ ως έναν από τους κεντρικούς χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Δεν ήθελα να την παρουσιάσω απλώς ως αντικείμενο της ανθρώπινης δράσης, αλλά ως ένα ον με τον δικό του βιωματικό κόσμο. Παραδοσιακά, αυτού του είδους ο ανθρωπομορφισμός αντιμετωπίζεται με καχυποψία στη λογοτεχνία· ωστόσο πιστεύω ότι, αν μία από τις θεμελιώδεις δυνατότητες της λογοτεχνίας είναι να μας βοηθά να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια του άλλου και κατ’ αυτόν τον τρόπο να καλλιεργεί την ενσυναίσθηση, τότε είναι ηθικά προβληματικό να αποκλείουμε τα ζώα από αυτήν τη δυνατότητα.
Η γραφή από την οπτική ενός ζώου είναι, φυσικά, πάντα υποθετική. Στην έρευνα για τη θαλάσσια αγελάδα βασίστηκα σε εντελώς διαφορετικές πηγές απ’ ό,τι για τους ανθρώπινους χαρακτήρες. Για τους ανθρώπους δούλεψα με ημερολόγια, επιστολές και ιστορικά αρχεία· για τη θαλάσσια αγελάδα στράφηκα στη βιολογία, στην εξελικτική ιστορία και σε συζητήσεις με φυσικούς επιστήμονες.

Οι ήρωές σας, ο Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλλερ, ο Εουαν Χάμπους Φουρούγκελμ και ο Γιον Γκρένβαλ, ζουν σε διαφορετικές εποχές, αλλά δεν μοιάζουν ελεύθεροι από το παρελθόν τους. Ποιες ιδέες για τη φύση μεταφέρονται από αιώνα σε αιώνα και πώς αυτές οδηγούν σε επαναλαμβανόμενα λάθη;

Για μένα, αυτό το βιβλίο ήταν μια προσπάθεια να κατανοήσω πώς φτάσαμε στο σημερινό σημείο της σχέσης μας με τη φύση. Πολύ γρήγορα συνειδητοποίησα ότι το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να απαντηθεί μόνο από τη σκοπιά του παρόντος, αλλά απαιτεί μια κίνηση μέσα στους αιώνες.

Αυτό που συνδέει τους ήρωές μου – Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλλερ, Εουαν Χάμπους Φουρούγκελμ και Γιον Γκρένβα- μέσα στον χρόνο και τους οδηγεί στην επανάληψη παρόμοιων λαθών είναι η επιμονή συγκεκριμένων ιδεών για τη φύση. Παρότι οι άνθρωποι σε διαφορετικές εποχές αντιλαμβάνονταν αλλιώς τη σχέση τους με τον φυσικό κόσμο, οι ηχώ παλαιότερων αντιλήψεων εξακολουθούν να επηρεάζουν τις πράξεις μας μέχρι σήμερα.

Για παράδειγμα, η βιβλική ιδέα της φύσης ως πόρου που δημιουργήθηκε για ανθρώπινη χρήση αποδείχθηκε πολιτισμικά εξαιρετικά ανθεκτική, παρότι η επιστήμη έχει εδώ και καιρό αναδείξει την ανεπάρκειά της. Έτσι, εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε την απώλεια βιοποικιλότητας και την κλιματική κρίση κυρίως με οικονομικούς, πολιτικούς ή βιολογικούς όρους.

Ωστόσο, οι βαθύτερες αιτίες αυτών των κρίσεων είναι και πολιτισμικές: η επίμονη αντίληψη του ανθρώπου ως κάτι ξεχωριστού από τη φύση, και της φύσης ως πόρου προς εκμετάλλευση. Η αντιμετώπισή τους απαιτεί, επομένως, όχι μόνο επιστημονική γνώση, αλλά και μια βαθιά πολιτισμική μετατόπιση – και ακριβώς εδώ η Τέχνη καθίσταται αναντικατάστατη.

Αν η θαλάσσια αγελάδα του Στέλερ μπορούσε να μας αφήσει ένα μήνυμα σήμερα, τι νομίζετε ότι θα μας έλεγε ;

(Γέλια) Υποψιάζομαι πως ο ανθρώπινος κόσμος θα ενδιέφερε ελάχιστα τις θαλάσσιες αγελάδες. Αν είχαν κάποιο μήνυμα να μας αφήσουν, ίσως να ήταν ακριβώς αυτό: η επιθυμία να συνεχίσουν να υπάρχουν χωρίς να χρειάζεται να μας εξηγούν τον λόγο. Να ζουν με ασφάλεια και ησυχία, αφοσιωμένες σε όσα είχαν σημασία γι’ αυτές, τα θαλάσσια λιβάδια, το κοπάδι τους, τη φροντίδα των μικρών τους.

Στο μυθιστόρημα, η επιστήμη μάς βοηθά να κατανοήσουμε τη φύση, αλλά ταυτόχρονα φέρνει μαζί της ηθικές ευθύνες απέναντι στα ζώα και το περιβάλλον. Πώς χειριστήκατε αυτήν την ένταση, όπως φαίνεται στη δουλειά του Γιον Γκρένβαλ με τη θαλάσσια αγελάδα του Στέλλερ;

Είναι συναρπαστικό το πόσο διαφορετικά νοήματα απέκτησε η θαλάσσια αγελάδα για ανθρώπους που έζησαν σε διαφορετικούς αιώνες. Για τον Στέλλερ, η ίδια η ιδέα ότι ένα ζώο θα μπορούσε να οδηγηθεί στην εξαφάνιση από ανθρώπινες πράξεις ήταν αδιανόητη· για τον Γκρένβαλ, η θαλάσσια αγελάδα είχε ήδη μετατραπεί σε μνημείο της ανθρώπινης καταστροφικότητας.
Στα μάτια του, οι συλλογές Φυσικής Ιστορίας δεν έμοιαζαν πλέον απλώς με εργαλεία συσσώρευσης γνώσης, αλλά και με υπενθυμίσεις της επώδυνης και φορτισμένης σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και τον φυσικό κόσμο. Ταυτόχρονα, ο Γκρένβαλ είναι μια βαθιά ελπιδοφόρα μορφή: όταν συνειδητοποίησε το μέγεθος της ανθρώπινης επίδρασης στη φύση, ρίσκαρε προσωπικά για να επιφέρει αλλαγή και κατάφερε να συμβάλει στη δημιουργία ενός από τα παλαιότερα φυσικά καταφύγια της Φινλανδίας.

INFO

• Θεσσαλονίκη, Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου, 19:00

Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης – Αίθουσα Αιμίλιος Ριάδης Μ2 (25ης Μαρτίου & Παραλία)

Καλεσμένη του προγράμματος «Συγγραφείς του κόσμου ταξιδεύουν στο Μέγαρο», η Lida Turpeinen θα συνομιλήσει με τη συγγραφέα Κατερίνα Μαλακατέ και τον καθηγητή του ΑΠΘ Αθανάσιο Τσίκληρα.

• Αθήνα, Τετάρτη 4 Φεβρουαρίου, 20:30

Public Café Συντάγματος (Καραγιώργη Σερβίας 1, 5ος όροφος)

Η συγγραφέας θα συνομιλήσει με τη δημοσιογράφο Μαριλένα Αστραπέλλου.