Περισσότερα από διακόσια πενήντα έργα της «κιβωτού» της ρωσικής πρωτοπορίας, της εμβληματικής συλλογής Κωστάκη σμίγουν την Ιστορία με την Τέχνη. Η έκθεση, σε επιμέλεια της γενικής διευθύντριας ΕΠΜΑΣ, Συραγούς Τσιάρα, και της διευθύντριας MOMUS, Μαρίας Τσαντσάνογλου, επανεξετάζει τη Συλλογή Κωστάκη μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας.

Οπως ανέφεραν οι δύο επιμελήτριες κατά την παρουσίαση, η έκθεση σηματοδοτεί τη συμπλήρωση 30 ετών από την πρώτη ιστορική μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, τον Δεκέμβριο του 1995, σε επιμέλεια της Αννα Καφέτση, στην Εθνική Πινακοθήκη. «Ηταν μια έκθεση-ορόσημο, όχι μόνο γιατί αποκάλυψε στο πλατύ κοινό τον πλούτο των καλλιτεχνικών πειραματισμών στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη νεαρή Σοβιετική Ενωση, αλλά κυρίως διότι η παρουσίαση της περίφημης Συλλογής Κωστάκη στην Αθήνα στάθηκε το εφαλτήριο για ραγδαίες, μεταμορφωτικές εξελίξεις στην ιστορία των μουσειακών θεσμών στη χώρα μας και σηματοδότησε μια πρωτοφανή επένδυση σε πολιτισμικό κεφάλαιο», τόνισαν, μεταξύ άλλων, η κ. Τσιάρα και η κ. Τσαντσάνογλου, ξεκινώντας την ξενάγηση στην έκθεση, στην καρδιά της οποίας βρίσκεται και αρχειακό υλικό, φωτογραφικά ντοκουμέντα από την ιστορική παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη το 1995.

Οι κεντρικοί άξονες της νέας έκθεσης εξετάζουν τη σχέση του Ανθρώπου με τον κατασκευασμένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύμπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία. Ενα εκθεσιακό κέλυφος, ειδικά σχεδιασμένο, στην Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων, μας καλωσορίζει στον κόσμο αυτής της σπουδαίας συλλογής του Γιώργου Κωστάκη (1913 Μόσχα – 1990 Αθήνα). Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, συγκέντρωνε μεθοδικά έργα. Το εγχείρημά του δεν ήταν εύκολο, καθώς το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει εκτός νόμου τη ρωσική πρωτοπορία, επιβάλλοντας το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

Το ιστορικό πλαίσιο της ρωσικής πρωτοπορίας μάς τοποθετεί πριν και κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πόλεμου. Μέσα από την κατάρρευση του Παλαιού Κόσμου, οι καλλιτέχνες αναζήτησαν μια νέα γλώσσα έκφρασης, πιο τολμηρή, αφαιρετική και ριζοσπαστική. Ετσι αναδείχθηκαν τα κινήματα της ρωσικής πρωτοπορίας. Οι καλλιτέχνες της ρωσικής πρωτοπορίας βίωσαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως μια βαθιά αποκάλυψη, διέκριναν στον πόλεμο την ανάγκη για μια νέα κοσμοθεωρία, για έναν οικουμενικό και ουτοπικό κόσμο ειρήνης, ισότητας και ελευθερίας.

Στην ενότητα Πόλη παρουσιάζονται έργα από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ρωσικής πρωτοπορίας, όπως ο Βασίλι Καντίνσκι, ο Αλεξάντρ Ροντσένκο, η Λιουμπόβ Ποπόβα, ο Ιβάν Κλιούν και ο Σολομόν Νικρίτιν. Μέσα από έργα τους, που εκτείνονται από τη ζωγραφική έως τις εφαρμοσμένες τέχνες και τη γραφιστική, αναδεικνύεται η ριζοσπαστική ανανέωση της καλλιτεχνικής γλώσσας στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς και η στενή σύνδεση της Τέχνης με την κοινωνία και την τεχνολογία.

Στην ενότητα «Φύση» έργα όπως των καλλιτεχνών Μιχαήλ Ματιούσιν, Ιβάν Κλιούν και Βλαντίμιρ Τάτλιν προσεγγίζουν το φυσικό τοπίο όχι ως απλή αναπαράσταση, αλλά ως πεδίο πειραματισμού και σύνθεσης, ενώ στην ενότητα «Σύμπαν» συναντάμε θησαυρούς που σχετίζονται με τις ουτοπικές εξερευνήσεις σε «άλλους τόπους», με στοιχεία ταυτόχρονα φαντασιακά και επιστημονικά, που οδηγούν σε νέες κοσμοθεωρίες και φιλοσοφικές θεωρήσεις για τη ζωή.

Καλλιτέχνες όπως οι Λιουμπόβ Ποπόβα, Γκούσταβ Κλούτσις, Ελ Λισίτσκι και Ιλιά Τσάσνικ απομακρύνονται από την αναπαράσταση και προσεγγίζουν τον κόσμο ως ένα δυναμικό σύστημα δυνάμεων και σχέσεων. Στην τελευταία ενότητα, ο «Ανθρωπος» λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος με τα προηγούμενα, μέσα από έργα μεταξύ άλλων των Σολομόν Νικρίτιν και ο Αλεξάντρ Ροντσένκο.

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ.

ΠΟΛΗ, ΦΥΣΗ, ΣΥΜΠΑΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Εργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS

Εγκαίνια: Τετάρτη 15 Απριλίου 2026