Όροι όπως «cosmetorexia» και «dermorexia» περιγράφουν αναδυόμενα πολιτισμικά φαινόμενα: πραγματικές ψυχολογικές εξαρτήσεις που σχετίζονται με την καταναγκαστική επιδίωξη της αισθητικής τελειότητας.

Η ραγδαία διείσδυση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην καθημερινότητα έχει μεταβάλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι έφηβοι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και την εικόνα τους. Όπως επισημαίνει στο ΕΤ Magazine η ψυχολόγος (MSc) και ψυχοθεραπεύτρια Πόλυ Κεφάλα, ολοένα και περισσότεροι ανήλικοι εκτίθενται σε πρότυπα αισθητικής τελειότητας, γεγονός που τους ωθεί σε πρώιμη ενασχόληση με το μακιγιάζ και την περιποίηση του δέρματος.

Η συνεχής έκθεση σε περιεχόμενο από influencers δημιουργεί ένα περιβάλλον έντονων ερεθισμάτων και διαρκούς σύγκρισης, όπου η εξωτερική εμφάνιση αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο στην κοινωνική αποδοχή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της «cosmetorexia» έρχεται να περιγράψει μια ανησυχητική τάση: την εμμονική προσκόλληση στην εικόνα και την αίσθηση ότι η αισθητική τελειότητα αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση αξίας.

Η «φρενίτιδα» για την περιποίηση προσώπου στο TikTok έχει παρασύρει εφήβους, οι οποίοι έχουν υιοθετήσει την καθημερινή χρήση καλλυντικών με στόχο την «πρόληψη ρυτίδων». Αυτή η πρακτική δεν είναι χωρίς κινδύνους: μπορεί να προκαλέσει βλάβες στο δέρμα τους αλλά και να επηρεάσει αρνητικά την αυτοεκτίμησή τους.

Οι έφηβες αρχίζουν να γεμίζουν τα ράφια τους με καλλυντικά κάθε χρώματος, επιμένοντας να ακολουθούν ρουτίνες περιποίησης προσώπου που προωθούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, παρά την «υγιή» εικόνα αυτών των συνηθειών, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι επιβλαβή: ερεθισμοί του δέρματος ή ακόμη και σπυράκια και δερματικές βλάβες. Όλο και περισσότεροι ειδικοί προειδοποιούν για τον κίνδυνο οι έφηβες να πέσουν στη λεγόμενη «cosmeticorexia»: τον εθισμό στην αγορά και καταναγκαστική χρήση καλλυντικών, που οδηγεί σε προβλήματα αυτοεκτίμησης και υπερ-εξάρτηση από τις ρουτίνες περιποίησης. Μια έλλειψη αποδοχής που μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική στη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους στην ενήλικη ζωή.

Ο φόβος της γήρανσης, παραδόξως, έχει περάσει και στις νεότερες γενιές. Τα προϊόντα αντιγήρανσης έχουν πάψει να απευθύνονται μόνο σε άτομα άνω των 50 και έχουν γίνει μία από τις βασικές ανησυχίες των εφήβων. Κονσίλερ για μαύρους κύκλους, ρουζ με λάμψη, σπρέι για μεγαλύτερη διάρκεια στο μακιγιάζ ή κραγιόν με υαλουρονικό οξύ – «που τσούζουν περισσότερο κι από καυτερή σάλτσα» – βρίσκονται πλέον συχνά στις λίστες δώρων.

Οι επαγγελματίες υγείας προειδοποιούν για τους κινδύνους αυτής της «έκρηξης». «Η φροντίδα του δέρματος έχει οδηγηθεί στα άκρα», αναφέρει η δερματολόγος Natalia Jiménez. «Βλέπω παιδιά 10 ετών να ακολουθούν πολύπλοκες ρουτίνες και να χρησιμοποιούν προϊόντα που συνήθως συστήνονται σε ενήλικες».

«Πιστεύω ότι τα περισσότερα προϊόντα που έχω είναι επειδή τα είδα στο TikTok ή στο Instagram», λέει μία 17χρονη μαθήτρια.

Στην εφηβεία, η χρήση ορισμένων καλλυντικών δικαιολογείται κυρίως όταν υπάρχει ακμή και έχει δοθεί ιατρική διάγνωση. Ό,τι ξεφεύγει από αυτό θεωρείται «παράλογο». Ως παράδειγμα αναφέρεται μια 19χρονη με «τέλειο» δέρμα που επισκέφθηκε το ιατρείο επειδή πίστευε ότι έπρεπε να ξεκινήσει ρετινόλη «για να προλάβει τις ρυτίδες». Η δερματολόγος επισημαίνει επίσης ότι η υπερβολική φροντίδα μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, καθώς χρησιμοποιούνται περισσότερα προϊόντα από όσα αντέχει το δέρμα.

Η κατάλληλη ηλικία για να ξεκινήσει κανείς βασική φροντίδα του δέρματος είναι τα 25–30 έτη. Μέχρι τότε, το μόνο που συνιστάται είναι ένα απλό καθαριστικό ή μικκυλιακό νερό το πρωί, μια ενυδατική κρέμα γενικής χρήσης και αντηλιακή προστασία. «Και αυτό είναι ήδη πολύ!», τονίζει η ειδικός. «Αλλά δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση στο αντηλιακό, που είναι το καλύτερο αντιγηραντικό προϊόν».

Τα βίντεο ομορφιάς και περιποίησης αποτελούν το δεύτερο πιο δημοφιλές περιεχόμενο στα social media και συγκεντρώνουν πάνω από τρία εκατομμύρια τακτικούς χρήστες. Ο κλάδος αυτός αντιστοιχεί στο 5,2% του περιεχομένου που κυκλοφορεί στα δίκτυα.

Η Πόλυ Κεφάλα αναδεικνύει τις ψυχολογικές προεκτάσεις του φαινομένου, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ισορροπία, καθοδήγηση και ανοιχτή επικοινωνία, ώστε τα παιδιά να μπορέσουν να αναπτύξουν μια υγιή σχέση τόσο με την εικόνα τους όσο και με τον εσωτερικό τους κόσμο.

Η παρουσία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι πλέον καθοριστική στην καθημερινότητα όλων, επηρεάζοντας άμεσα και τα παιδιά. Μια ανησυχητική τάση που παρατηρείται είναι η ενασχόλησή τους με το μακιγιάζ και την περιποίηση δέρματος, καθώς η χρήση ακατάλληλων προϊόντων μπορεί να προκαλέσει μόνιμες δερματικές βλάβες και να διαταράξει την ψυχική τους ισορροπία.

Πολλά παιδιά, παρακινημένα από καθοδηγητές γνώμης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ζητούν επίμονα προϊόντα ομορφιάς, αφού πείθονται ότι σε τόσο μικρή ηλικία τα έχουν ανάγκη. Η παρέμβαση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συχνά παραγκωνίζει την ποιοτική ενημέρωση, κατακλύζοντας τους χρήστες με περιττά ερεθίσματα. Τα παιδιά, λόγω της μεγάλης έκθεσής τους στις οθόνες, αντιδρούν παρορμητικά στις έντονες εικόνες και τους ήχους, χωρίς να εμβαθύνουν στο νόημά τους. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι η νέα γενιά δέχεται έναν καταιγισμό πληροφοριών που δεν υπήρχε παλαιότερα, γεγονός που επιδρά καταλυτικά στη συναισθηματική τους ωρίμανση και τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους.

Αυτή η κατάσταση οδηγεί σε μια επαναλαμβανόμενη σκέψη που αφορά την εικόνα και σε μια βαθύτερη ανάγκη των νέων να τονίζουν έναν ιδανικό εαυτό σύμφωνα με τα πρότυπα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι νέοι αρχίζουν να αποδέχονται ότι η εξωτερική εμφάνιση και η χρήση συγκεκριμένων προϊόντων ομορφιάς είναι απαραίτητα στοιχεία για να νιώθουν ελκυστικοί και να γίνονται αποδεκτοί από τον κοινωνικό τους κύκλο. Έτσι, από πολύ μικρή ηλικία, τα παιδιά εγκλωβίζονται σε έναν κόσμο όπου η εικόνα κυριαρχεί πάνω στον εσωτερικό τους εαυτό. Αυτή η τάση επιδρά καταλυτικά στον ψυχισμό των παιδιών, πυροδοτώντας έντονο άγχος και συμπεριφορών με εμμονικό χαρακτήρα ελπίζοντας ότι θα αποκτήσουν μια αψεγάδιαστη αυτοεικόνα .

Τα παιδιά εσωτερικεύουν ναρκισσιστικά πρότυπα που προτάσσουν την εικόνα έναντι του χαρακτήρα και των ουσιαστικών εμπειριών με αποτέλεσμα η αυτοεκτίμησή τους να εξαρτάται από την ψηφιακή αποδοχή εγκλωβίζοντάς τα σε μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας και σε μια συνεχή προσπάθεια διατήρησης μιας τέλειας εικόνας. Αντί να καλλιεργούν τον εσωτερικό τους κόσμο και να συνδεθούν με τις σημαντικές στιγμές της ζωής τους, αναλώνονται στη βελτίωση της εμφάνισής τους με προϊόντα ομορφιάς, αυτό μεταφέρεται και στο σχολικό περιβάλλον όπου η κοινωνική αποδοχή κρίνεται πλέον με αισθητικά κριτήρια.
Μακροπρόθεσμα, η κατάσταση αυτή εγκυμονεί τον κίνδυνο να βρεθούν παγιδευμένα σε καταστάσεις που δεν μπορούν να διαχειριστούν συναισθηματικά αφού η τάση αυτή στερεί από τα παιδιά την αυθεντικότητα της παιδικής ηλικίας, ωθώντας τα να υιοθετήσουν στερεότυπα που δίνουν υπερβολική έμφαση στην εξωτερική εμφάνιση.

Παρατηρείται ότι η χρήση καλλυντικών στην προεφηβική ηλικία αποτελεί συχνά μέρος ενός πειραματισμού και μίμησης των κοινωνικών προτύπων όμως σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάγκη για χρήση τέτοιων προϊόντων ενδέχεται να αποτελεί μηχανισμό κάλυψης εσωτερικευμένων συναισθημάτων ανεπάρκειας, υποδηλώνοντας μια εύθραυστη εικόνα εαυτού. Είναι απαραίτητο οι γονείς να ενθαρρύνουν τον ανοιχτό διάλογο με τα παιδιά βοηθώντας τα να συνδέσουν την εξωτερική τους εικόνα με τον εσωτερικό τους κόσμο. Είναι βοηθητικό αντί να αντιδρούν σπασμωδικά λόγω των δικών τους φόβων, οφείλουν να δείξουν κατανόηση. Πριν κρίνουμε, ας αξιολογήσουμε τη συνολική τους ωριμότητα και το αν οι επιλογές τους όντως ενέχουν κινδύνους ή αν αποτελούν απλώς ένα υγιές κομμάτι της εξέλιξής τους. Είναι προτιμότερο να αποφεύγουμε τις συγκρούσεις για την εμφάνιση των παιδιών, καθώς αποτελεί γι’ αυτά έναν τρόπο αυτοέκφρασης και πειραματισμού. Αν όμως οι επιλογές τους συνοδεύονται από επικίνδυνες συμπεριφορές, η συμβουλή ενός ειδικού είναι απαραίτητη.

Τα πάντα έχουν αξία όταν γίνονται με μέτρο και ισορροπία. Είναι απαραίτητο η οικογένεια να προσφέρει ασφάλεια, αλλά ταυτόχρονα και το σχολείο να αποτελεί ένα ασφαλές μέρος για κάθε παιδί και έφηβο που προάγει την αυτογνωσία, επιτρέποντας στο νέο να ανακαλύψει τον εαυτό του.
Σε κάθε περίπτωση, η ευελιξία και η διατήρηση ενός ανοιχτού διαύλου επικοινωνίας είναι το κλειδί για να κατανοούμε τα συναισθήματα και τις ανάγκες τους.