Τι συνδέει τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων με τη θεωρία της φυσικής επιλογής του Δαρβίνου και με την πρωτο-εξελικτική σκέψη του Αναξίμανδρου;
Πώς συνδέεται με την Πυθαγόρια φιλοσοφία και με το σήμερα, με τους Χειμερινούς Ολυμπιακούς και Παραολυμπιακούς Αγώνες που θα ξεκινήσουν μεθαύριο στο Μιλάνο; Αν και τους χωρίζουν χιλιάδες χρόνια, συναντώνται γύρω από μια κοινή, διαχρονική ιδέα: τη μελέτη της φύσης ως ενός συστήματος που διέπεται από καθολικούς νόμους. Σήμερα, οι διαφορετικές αυτές διαδρομές τέμνονται σε μια σύγχρονη επιστημονική-πολιτιστική εκδήλωση με τίτλο: «Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων: Ο μηχανικός χορογράφος του Κόσμου και των Ολυμπιακών κύκλων», που θα πραγματοποιηθεί απόψε στο Πλανητάριο του Μιλάνου.
Κεντρικός ομιλητής είναι ο αστρονόμος και καθηγητής Φυσικής του Διαστήματος στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ξενοφών Μουσάς, ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές της σύγχρονης έρευνας για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων (ο οποίος ανελκύστηκε το 1901), αντίγραφο του μουσείου αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας Κοτσανά.
«Είναι γνωστό ότι ο αρχαίος αστρονομικός υπολογιστής που ονομάστηκε Μηχανισμός των Αντικυθήρων προβλέπει αστρονομικά φαινόμενα και συγχρονίζει ελληνικά ημερολόγια, προσδιορίζοντας μάλιστα την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων» λέει στον «Ε.Τ.» λίγες ώρες πριν παρουσιάσει στο ιταλικό κοινό τη σημασία του ευρήματος που γοητεύει διεθνώς, κοινό και ερευνητές.
Ο αστρονόμος, καθηγητής Φυσικής του Διαστήματος στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ξενοφών Μουσάς, από τους βασικούς πρωταγωνιστές της σύγχρονης έρευνας για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Κι όπως τονίζει, αποτελεί προσωπικό του όνειρο δεκαπέντε ετών το γεγονός ότι, με πρωτοβουλία της ελληνικής πρεσβείας, του Γραφείου Οικονομικών και Εμπορικών Υποθέσεων στο Μιλάνο (Μπέττυ Λάρδα) και του Ιταλικού Ινστιτούτου Ελληνικού Πολιτισμού (Νίκος Φράγκος), ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων τίθεται στο προσκήνιο των Χειμερινών Ολυμπιακών και Παραολυμπιακών Αγώνων του 2026, που διεξάγονται στο Μιλάνο και την Κορτίνα (6- 22 Φεβρουαρίου), αναδεικνύοντας τη διαχρονική συνομιλία του ελληνικού πνεύματος με το ολυμπιακό ιδεώδες. Παράλληλα, πραγματοποιούνται τρεις εκθέσεις αφιερωμένες στον Μηχανισμό σε συνεργασία με το Πλανητάριο, το Μουσείο Επιστημών και τον Δήμο Μιλάνου.
«Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι κορυφαίο στάδιο επιστημονικής πορείας: αποδεικνύει ότι πολύ πριν από τον 2ο αιώνα π.Χ. οι Ελληνες, ουσιαστικά από την εποχή του Θαλή και του Πυθαγόρα, είχαν κατανοήσει πως η φύση υπακούει σε μαθηματικούς νόμους, που στον Μηχανισμό των Αντικυθήρων υλοποιούνται μηχανικά. Η θεωρία της εξέλιξης ενοποιεί βιολογικά φαινόμενα, έτσι και ο Μηχανισμός ενοποιεί τον ουρανό, τον χρόνο και τον πολιτισμό σε μία ενιαία επιστημονική σύλληψη» μας εξηγεί ο κ. Μουσάς και συνεχίζει «οι αρχαίοι Ελληνες διέθεταν εξαιρετικά προηγμένες γνώσεις αστρονομίας, μαθηματικών και μηχανικής. Αδιάψευστο τεκμήριο αυτής της γνώσης είναι ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, ο οποίος ανελκύστηκε το 1901 στα Αντικύθηρα. Δεν είναι απλώς τεχνούργημα· είναι υλοποιημένο σύστημα επιστημονικής σκέψης, ένας υλικός φορέας πράξης βασισμένης σε ακριβείς θεωρίες. Ο Μηχανισμός συνοδεύεται από «εγχειρίδιο χρήσης» που εξηγεί τους νόμους και τα αστρονομικά φαινόμενα. Πρόκειται για τον αρχαιότερο γνωστό υπολογιστή στον κόσμο: μια μηχανή πρόβλεψης των κοσμικών φαινομένων».
Από δεξιά η Μπέττυ Λάρδα, πληρεξούσιος υπουργός Β΄ για Οικονομικά και Εμπορικά Θέματα, εκπρόσωπος του Εμπορικού Επιμελητηρίου και ο Νίκος Φράγκος, πρόεδρος του Ινστιτούτου Ελληνικού Πολιτισμού στην Ιταλία.
Οσο για το πώς λειτουργεί; «Η λειτουργία στηρίζεται σε θεμελιώδεις αρχές, τους μαθηματικοποιημένους νόμους φυσικής, περιοδικότητες, και κινούν γρανάζια και δίνουν αποτελέσματα σε κλίμακες του οργάνου με δείκτες. Η μηχανή λειτουργεί ως φυσικό μοντέλο του κόσμου και κάθε σειρά τροχών έχει προγραμματισμένους νόμους φυσικής. Με ημερολόγια προέβλεπαν τον καιρό, αν θα βρέξει Οκτώβρη-Νοέμβρη και πότε θα σπείρουν το σιτάρι. Ο Μηχανισμός είναι προϊόν αυστηρής επιστημονικής σκέψης και απόδειξη ότι η ελληνιστική επιστήμη είχε φτάσει σε υψηλό επίπεδο θεωρητικής ωριμότητας. Ο Μηχανισμός αποτελεί επιτομή της Πυθαγόρειας Φιλοσοφίας: Ο Κόσμος περιγράφεται με μαθηματικά. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων αποτελεί την πληρέστερη υλική έκφραση της Πυθαγόρειας Φιλοσοφίας. Ο κόσμος διέπεται από αναγκαιότητα και τάξη, τον Λόγο του Ηράκλειτου, όπως διατύπωσε ο Γαλιλαίος, «η γλώσσα της φύσης είναι μαθηματική».
Κατά τη συζήτησή μας ο κ. Μουσάς υπογραμμίζει τη σημασία της «γλώσσας» του ευρήματος. «Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων αποδεικνύει ότι αυτή η μαθηματική γλώσσα είχε ήδη κατανοηθεί και ομιλείται πολύ πριν από την ελληνιστική εποχή. Δεν έχουμε φιλοσοφική διακήρυξη, αλλά μηχανική απόδειξη. Οι νόμοι με τους οποίους προσεγγίζουμε με τα μαθηματικά προβλέπουν τη φύση». Συγκεκριμένα όπως αναφέρει ο διακεκριμένος επιστήμονας «ο κοσμικός χορός, οι Ολυμπιακοί Αγώνες και η Οκταετηρίδα βάζουν τάξη στους ανθρώπους. Η Οκταετηρίδα (δύο Ολυμπιάδες) είναι προϊστορικό ημερολόγιο, σε χρήση πριν από τη Μινωική Περίοδο. Χρησιμοποιήθηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Κάθε τέσσερα χρόνια τελούνται οι Αγώνες, αλλά ο πλήρης κύκλος ολοκληρωνόταν στα οκτώ ή 99 μήνες, επαναφέροντας την κοσμική τάξη. Η μια Ολυμπιάδα διαρκεί 49 μήνες και η επόμενη 50 μήνες κ.ο.κ. Στην καρδιά του Μηχανισμού των Αντικυθήρων βρίσκεται ένας βαθύς κοσμικός ρυθμός: η Οκταετηρίδα. Ο κύκλος των οκτώ ετών συνδέει την κίνηση της Γης, του Ηλιου, της Σελήνης και της Αφροδίτης σε έναν ενιαίο αρμονικό κοσμικό χορό. Οκτώ έτη ισοδυναμούν με 99 συνοδικούς μήνες της Σελήνης και με πέντε συνοδικές περιόδους της Αφροδίτης. Η σύμπτωση αυτή δεν είναι αριθμητικό τέχνασμα, αλλά αποτέλεσμα βαρυτικού συντονισμού που οργανώνει ένα αρχικά χαοτικό πλανητικό σύστημα σε ένα καλοκουρδισμένο αρμονικό σύστημα. Το απίστευτο είναι ότι το αντιλήφθηκαν και το χρησιμοποιούν οι αρχαίοι Ελληνες».
«Οι νόμοι της φύσης προβλέπουν φαινόμενα αυτομάτως με μηχανές»
Οταν η συζήτηση περνάει στις περιοδικότητες του Μηχανισμού, ο κ. Μουσάς αναφέρει ότι «χρησιμοποιούνται στη χριστιανική παράδοση για το Πάσχα και παράλληλα στο σουηδικό ημερολόγιο μινωικής προέλευσης. Η Οκταετηρίδα δεν έμεινε τοπικό ελληνικό ημερολόγιο, αλλά για παγκόσμια αστρονομική γνώση βασισμένη στη φυσική τάξη που ίσως ξεκίνησε στην Ελλάδα, στη μεσολιθική Θεσσαλία και τη Μινωική πύλη του Ουρανού, την Παπούρα. Ο Πλάτων μιλά για τον κοσμικό χορό. Ο Πυθαγόρας και οι μαθητές του ονόμασαν αυτήν την τάξη «Μουσική των Σφαιρών». Ο Κέπλερ, πολλούς αιώνες αργότερα, συνεχίζει την ίδια ιδέα, αναζητώντας αρμονικές σχέσεις στις πλανητικές τροχιές» και επισημαίνει με ένταση στη φωνή που μαρτυρά την επιστημονική του προσήλωση: «ο Μηχανισμός γίνεται κάτι περισσότερο από επιστημονικό όργανο: γίνεται κοσμολογικό σύμβολο. Δείχνει ότι ο Κόσμος είναι τάξη, ρυθμός και νόμος. Και ότι ο άνθρωπος, μέσω της επιστήμης, μπορεί να συμμετέχει συνειδητά σε αυτόν τον κοσμικό χορό. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων παρουσιάζει μηχανικά την χορογραφία του Κόσμου, ζωντανή έκφραση ελληνικής επιστήμης, θεμέλιο της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης και τεχνολογίας».
Κι εκεί στη συζήτηση μπαίνουν τα κεφάλαια «Κάρολος Δαρβίνος» και «Αναξίμανδρος». Αν και χωρίζονται από δύο χιλιετίες συνδέονται με κοινή θεμελιώδη ιδέα: η φύση υπακούει μαθηματικούς νόμους. «Ο Αναξίμανδρος πρώτος διατύπωσε την άποψη ότι τα έμβια όντα προέρχονται το ένα από το άλλο και ότι ο άνθρωπος έχει φυσική καταγωγή, εισάγοντας μια πρωτο-εξελικτική σκέψη. Ο Δαρβίνος, με τη θεωρία της φυσικής επιλογής μετέτρεψε τη φιλοσοφική διαίσθηση σε επιστημονική θεωρία. Ο Κάρολος Δαρβίνος, ο Αναξίμανδρος και ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων συνδέονται από μια κοινή θεμελιώδη αρχή ότι η φύση διέπεται από νόμους. Ο Αναξίμανδρος διατύπωσε πρώιμα την ιδέα ότι τα είδη εξελίσσονται εισάγοντας μια πρωτο-εξελικτική σκέψη. Ο Δαρβίνος, αιώνες αργότερα, μετέτρεψε αυτή τη φιλοσοφική σύλληψη στην επιστημονική θεωρία της φυσικής επιλογής». Κλείνοντας τον ρωτώ ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων τι αποδεικνύει έμπρακτα; «Οι νόμοι της φύσης μπορούν να προβλέπουν φαινόμενα αυτομάτως με μηχανές».
