Η γενιά του αλγόριθμου: Τι λένε στο ET Magazine τα παιδιά που μεγαλώνουν μέσα στην οθόνη αλλά και ειδικοί

«Είναι ένας δεύτερος κόσμος που δεν μπορούμε να αποφύγουμε, πλέον σχεδιασμένος για να μας κρατάει πάντα εκεί».

Ο Γ., σπουδαστής, υπολογίζει ότι περνά ίσως και επτά ώρες την ημέρα στο κινητό του. Δεν περιγράφει απλώς μια συνήθεια. Μιλά για έναν χώρο όπου επικοινωνεί, παρακολουθεί, συμμετέχει και εκθέτει ένα κομμάτι του εαυτού του.

Η Δ., μαθήτρια της Α΄ Λυκείου, ανοίγει το κινητό της μόλις σηκωθεί από το κρεβάτι και επιστρέφει στο TikTok ή στα μηνύματα λίγο πριν κοιμηθεί. Η Ν., μαθήτρια της Γ΄ Γυμνασίου, παρατηρεί ότι οι τσακωμοί του σχολείου συνεχίζονται στο διαδίκτυο και ότι οι πλατφόρμες της προτείνουν περιεχόμενο που μοιάζει να ταιριάζει με την ψυχολογική της κατάσταση.

Δύο μαθήτριες και ένας σπουδαστής, τρεις διαφορετικές εμπειρίες, μία κοινή πραγματικότητα

Η οθόνη δεν αποτελεί απλώς ένα παράθυρο προς τον κόσμο. Για μια ολόκληρη γενιά είναι μέρος του κόσμου στον οποίο μεγαλώνει. Και ενώ οι ενήλικοι εξακολουθούν συχνά να μετρούν τις ώρες που τα παιδιά περνούν στο κινητό, η επιστημονική συζήτηση έχει προχωρήσει. Πλέον εξετάζει τι συμβαίνει μέσα σε αυτές τις ώρες, πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι και γιατί ορισμένοι νέοι επηρεάζονται περισσότερο από άλλους.

Πηγή/Unsplash

Μια γενιά που περνά ώρες μπροστά στην οθόνη

Μια από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές έρευνες για την ψηφιακή ζωή των εφήβων δίνει το μέγεθος της αλλαγής. Το Flash Eurobarometer 3686 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που δημοσιεύθηκε το 2026, βασίστηκε στις απαντήσεις 26.297 εφήβων ηλικίας 13 έως 18 ετών και 12.750 γονέων από τα 27 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι έφηβοι ανέφεραν κατά μέσο όρο 4,5 ώρες οθόνης τις σχολικές ημέρες και 6,1 ώρες τα Σαββατοκύριακα. Οι αριθμοί δεν αφορούν αποκλειστικά τα κοινωνικά δίκτυα, αλλά τον συνολικό χρόνο μπροστά σε οθόνες. Η ίδια έρευνα κατέγραψε ότι σχεδόν ένας στους τρεις εφήβους έχει αισθανθεί άγχος, θλίψη ή κοινωνικό αποκλεισμό εξαιτίας των social media, ενώ το 45% αναφέρει ότι συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους στις πλατφόρμες. Πρόκειται για αυτοαναφορές των συμμετεχόντων και όχι για απόδειξη ότι τα κοινωνικά δίκτυα προκαλούν από μόνα τους αυτά τα προβλήματα. Η έρευνα ανέδειξε επίσης μια ενδιαφέρουσα απόσταση ανάμεσα στις δύο γενιές: οι γονείς τείνουν να υποεκτιμούν τον χρόνο που περνούν τα παιδιά τους στις οθόνες, ενώ αξιολογούν πιο αρνητικά τις επιπτώσεις τους.

Από το πρώτο μήνυμα μέχρι την τελευταία ειδοποίηση

Η Ν. χρησιμοποιεί το κινητό της περίπου τρεις με τέσσερις ώρες καθημερινά, ανάλογα με την ημέρα. Όταν ξυπνά, το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να κοιτάξει την ώρα στο τηλέφωνό της. Δεν αισθάνεται υποχρεωμένη να απαντήσει αμέσως σε κάθε μήνυμα. Θα το κάνει, όπως λέει, «αν μου φανεί επείγον». Για τη Δ., η σύνδεση αρχίζει και τελειώνει μαζί με την ημέρα. «Πρώτο πράγμα όταν ξυπνήσω, αφού σηκωθώ, είναι να ανοίξω το κινητό μου να δω αν έχω κάποιο μήνυμα ή ειδοποίηση και λίγο προτού ξαπλώσω περνάω λίγη ώρα χαζεύοντας στο TikTok ή στέλνοντας μηνύματα». Ο μέσος ημερήσιος χρόνος οθόνης στο κινητό της είναι περίπου τεσσερισήμισι ώρες. Αρκετές φορές νιώθει ότι πρέπει να απαντήσει αμέσως σε κάποιο μήνυμα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για σημαντικό θέμα.

Πηγή/Unsplash

Ο Γ. περιγράφει μια διαφορετική πίεση. «Έχω νιώσει πολλές φορές ότι πρέπει να απαντήσω αμέσως σε κάποιο μήνυμα, πιο πολύ για να μη χάσω τη συζήτηση», εξηγεί. Η οθόνη δεν είναι μόνο ψυχαγωγία. Είναι ο χώρος όπου εξελίσσεται η κοινωνική ζωή, όπου μια παρέα συνεχίζει να συζητά ακόμη και όταν τα μέλη της βρίσκονται σε διαφορετικά σπίτια.

Όταν το σχολείο δεν τελειώνει στο κουδούνι

Η Ν. και η Δ. περιγράφουν κάτι που αποτελεί πλέον μέρος της σχολικής καθημερινότητας: οι διαφωνίες δεν τελειώνουν όταν οι μαθητές αποχωρούν από την τάξη. «Ναι, πολλές φορές μπορεί να συνεχιστεί κάποιος τσακωμός που άρχισε στο σχολείο», λέει η Ν. Η Δ. είναι ακόμη πιο κατηγορηματική. «Ναι, σχεδόν πάντα. Πράγματα που γίνονται στο σχολείο συνεχίζονται μέσω μηνυμάτων σε ομαδικές ή ιδιωτικές συνομιλίες με τους φίλους μου». Η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να ενισχύει τις φιλίες και να προσφέρει στήριξη. Μπορεί όμως να παρατείνει και μια ένταση, ακόμη και τις ώρες που το παιδί βρίσκεται στο σπίτι του.

Πηγή/Unsplash

Στην πανελλαδική έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, που πραγματοποιήθηκε το 2025, το 6% των μαθητών Γυμνασίου και Λυκείου δήλωσε ότι είχε πέσει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού και το 15% ότι είχε υπάρξει μάρτυρας. Δεν αποτελεί κάθε διαδικτυακή αντιπαράθεση εκφοβισμό. Η συνεχής δυνατότητα επικοινωνίας, ωστόσο, μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται οι συγκρούσεις.

Ο αλγόριθμος ξέρει τι θα δούμε μετά

Η Ν. έχει παρατηρήσει κάτι που της προκαλεί εντύπωση. «Πολλές φορές προτείνει πράγματα που ταιριάζουν με την κατάστασή σου, χωρίς να έχεις ψάξει κάτι στην ίδια την εφαρμογή». Η Δ. περιγράφει την εξατομίκευση ως μια συνηθισμένη λειτουργία του TikTok. «Το TikTok ανταποκρίνεται και προσαρμόζεται στο τι αναζητώ και παράγει σχετικό περιεχόμενο σχεδόν πάντα». Ο Γ. είναι πολύ πιο επικριτικός. Όταν τον ρωτάμε τι περιεχόμενο του προτείνεται, απαντά: «Καταθλιπτικές μπούρδες ή απλά σκουπίδι για να αποσπάται ο εγκέφαλος». Οι τρεις απαντήσεις δείχνουν διαφορετικές αντιλήψεις για τον ίδιο μηχανισμό. Οι αλγόριθμοι προτάσεων αξιοποιούν τη δραστηριότητα των χρηστών για να επιλέγουν το επόμενο βίντεο, την επόμενη ανάρτηση, το επόμενο θέμα.

Η συνεχής εξατομίκευση μπορεί να παρατείνει την παραμονή στην πλατφόρμα και να περιορίζει την ποικιλία του περιεχομένου. Στις 6 Νοεμβρίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε νέα προκαταρκτικά πορίσματα για τη ροή «For You» του TikTok. Στο επίκεντρο βρίσκεται το φαινόμενο κατά το οποίο ένας χρήστης οδηγείται διαρκώς σε παρόμοιο περιεχόμενο, ακόμη και όταν αυτό αφορά τη θλίψη, την απομόνωση ή την εικόνα του σώματος. Τα πορίσματα είναι προκαταρκτικά και όχι οριστική διαπίστωση παράβασης. Αποτυπώνουν, όμως, μια αλλαγή στην ευρωπαϊκή προσέγγιση: η συζήτηση δεν περιορίζεται πλέον στο αν οι χρήστες μπορούν να ελέγξουν τον χρόνο τους, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο οι πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί για να διατηρούν την προσοχή τους.

Πηγή/Unsplash

Η σχέση των social media με την ψυχική υγεία

Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε την 1η Νοεμβρίου 2026 στο επιστημονικό περιοδικό Pediatrics με τίτλο «Problematic Social Media Use and Depressive and Anxiety Symptoms in Adolescents», προσθέτει ένα σημαντικό στοιχείο στη συζήτηση. Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα 11.279 εφήβων στις Ηνωμένες Πολιτείες, με πέντε ετήσιες μετρήσεις. Διαπίστωσαν ότι σε ορισμένα διαστήματα της εφηβείας η προβληματική χρήση των social media και τα καταθλιπτικά συμπτώματα εμφάνιζαν αμφίδρομη χρονική συσχέτιση. Με απλά λόγια, όταν ένας έφηβος εμφάνιζε αυξημένα καταθλιπτικά συμπτώματα, μπορούσε αργότερα να παρουσιάσει μεγαλύτερη προβληματική χρήση. Αντίστοιχα, η αύξηση της προβληματικής χρήσης συνδεόταν σε ορισμένες περιόδους με μεταγενέστερη αύξηση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι τα social media προκαλούν κατάθλιψη. Υποδεικνύει, ωστόσο, ότι η ψυχική κατάσταση ενός εφήβου και η προβληματική διαδικτυακή συμπεριφορά του μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αλληλοτροφοδοτούνται. Μια δεύτερη μελέτη του Νοεμβρίου 2026 στο Journal of Adolescent Health, που ανέλυσε δεδομένα 9.747 παιδιών και εφήβων, εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στον χρόνο οθόνης, τη χρήση κοινωνικών δικτύων, τον γνωστικό έλεγχο και τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Η ανάλυση εντόπισε μια διαχρονική διαδρομή συσχετίσεων: η αυξημένη χρήση συνδεόταν με χαμηλότερες επιδόσεις γνωστικού ελέγχου δύο χρόνια αργότερα, οι οποίες με τη σειρά τους συνδέονταν με περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα στην επόμενη μέτρηση. Οι επιδράσεις ήταν μικρές και τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν αιτιότητα.

Η συστηματική ανασκόπηση 55 επιστημονικών μελετών που δημοσίευσε το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τον Μάιο του 2026 επισημαίνει ότι δεν υπάρχει μία ενιαία αρνητική επίδραση των social media στην ψυχική υγεία όλων των νέων. Οι πιο σταθερές συσχετίσεις εντοπίζονται στην προβληματική χρήση, στις επιβλαβείς διαδικτυακές εμπειρίες και σε συγκεκριμένους μηχανισμούς, όπως η κοινωνική σύγκριση, η πίεση για την εμφάνιση και η διατάραξη του ύπνου.

«Σκέφτομαι πιο καθαρά»

Και οι τρεις νέοι που μίλησαν για το αφιέρωμα έχουν δοκιμάσει να περιορίσουν τη χρήση του κινητού τους. «Το έχω προσπαθήσει και παρατηρώ ότι σκέφτομαι πιο καθαρά και δεν έχω πολλά πράγματα στο μυαλό μου», λέει η Ν. Η Δ. περιγράφει μια αντίστοιχη εμπειρία. «Ναι, το έχω προσπαθήσει χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία και είχα περισσότερο χρόνο για άλλα πιο δημιουργικά πράγματα και πιο ξεκούραστο μυαλό». Ο Γ. αναφέρεται περισσότερο στον προσωπικό χρόνο και στη διαχείριση των συναισθημάτων του. «Είχα πολύ παραπάνω χρόνο για εμένα, διαχειριζόμουν περισσότερο τις σκέψεις μου και το τι νιώθω, ένιωθα πολύ καλύτερα και δεν εστίαζα σε ασήμαντα πράγματα». Οι μαρτυρίες τους δεν αποδεικνύουν κάποια επιστημονική σχέση. Αποκαλύπτουν, όμως, ότι οι ίδιοι αντιλαμβάνονται αλλαγές στην καθημερινότητά τους όταν περιορίζουν τη χρήση.

Τα likes και η ταυτότητα που χτίζεται στην οθόνη

Η Δ. παραδέχεται ότι έχει διαγράψει πολλές φορές περιεχόμενο, ιδιαίτερα βίντεο στο TikTok, όταν τη ρωτάμε αν έχει αφαιρέσει αναρτήσεις επειδή δεν συγκέντρωσαν αρκετά likes. Η Ν. απαντά ότι δεν έχει κάνει κάτι αντίστοιχο. Ο Γ. έχει διαφορετική στάση απέναντι στη δημοφιλία. «Δεν έχω σβήσει ποτέ μου φωτογραφία επειδή δεν συγκέντρωσε αρκετά likes. Ξέρω το κοινό τι τρώει και δεν πρόκειται να το κάνω χωρίς να μου αρέσει για να πάρει πολλά likes». Οι απαντήσεις δείχνουν ότι οι νέοι δεν αντιμετωπίζουν όλοι με τον ίδιο τρόπο την ψηφιακή επιβεβαίωση. Για τον Γ., όμως, η διαδικτυακή παρουσία έχει και μια άλλη διάσταση: την ιδιωτικότητα. «Λειτουργεί και σαν μια ταυτότητα, την οποία αν διαβάσει κάποιος άλλος, μεγαλύτερος, θα είναι σαν να σε ξεβρακώνουν δημόσια», εξηγεί. Οι συνομιλίες, οι αναρτήσεις και οι διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις δεν είναι απλώς δεδομένα σε μια εφαρμογή. Μπορεί να αποτελούν μέρος της ταυτότητας που διαμορφώνει ένας νέος.

Τι δεν καταλαβαίνουν οι μεγάλοι

Όταν ζητάμε από τις δύο μαθήτριες και τον σπουδαστή να μας πουν τι πιστεύουν ότι οι ενήλικοι δεν καταλαβαίνουν για τη σχέση τους με το κινητό, οι απαντήσεις τους απομακρύνονται από τη συνηθισμένη συζήτηση για τον χρόνο οθόνης. Η Ν. αναφέρεται στο χιούμορ των νέων και στα βίντεο που περιέχουν τεχνητή νοημοσύνη. Πρόκειται για μορφές έκφρασης που έχουν δικούς τους κώδικες και συχνά δεν γίνονται εύκολα κατανοητές από τις μεγαλύτερες γενιές. Η Δ. επιμένει στη σημασία της επικοινωνίας. «Κυρίως το ότι το κινητό αποτελεί σημαντικό μέσο επικοινωνίας με φίλους για εμάς και ότι δεν το έχουμε μόνο για ψυχαγωγία». Ο Γ. επιστρέφει στην ιδέα του δεύτερου κόσμου, ενός χώρου που αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας και της προσωπικής ταυτότητας. Οι απαντήσεις τους δεν αναιρούν τους κινδύνους που καταγράφουν οι έρευνες. Υπενθυμίζουν, όμως, ότι η ψηφιακή ζωή των νέων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως πρόβλημα προς περιορισμό. Η επικοινωνία, η κοινωνική αποδοχή, η προσωπική έκφραση και η ανάγκη να ανήκει κάποιος σε μια ομάδα εξακολουθούν να αποτελούν βασικές ανάγκες της εφηβείας. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι ότι μεγάλο μέρος τους εκφράζεται πλέον μέσα από την οθόνη.

Η επιστημονική ματιά – Όταν η οθόνη γίνεται δεύτερος κόσμος

Επτά ώρες την ημέρα στο κινητό. Μηνύματα που απαιτούν άμεση απάντηση. Αλγόριθμοι που μοιάζουν να γνωρίζουν τη διάθεση του χρήστη. Και μια ολόκληρη καθημερινότητα που συνεχίζεται στην οθόνη ακόμη και όταν τελειώνει η σχολική ημέρα. Οι μαρτυρίες των δύο μαθητριών και του σπουδαστή αποτυπώνουν έναν κόσμο που οι μεγαλύτερες γενιές γνώρισαν ως τεχνολογική εξέλιξη, αλλά τα σημερινά παιδιά βιώνουν ως αυτονόητο μέρος της ζωής τους. Πίσω από αυτές τις εμπειρίες ανακύπτουν ερωτήματα που δεν απαντώνται μόνο με τη μέτρηση του χρόνου χρήσης. Τι συμβαίνει στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη ενός παιδιού όταν η κοινωνικοποίηση, η αναζήτηση αποδοχής και η διαμόρφωση της ταυτότητάς του περνούν σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα; Πότε η πολύωρη χρήση γίνεται προβληματική; Πώς μπορεί ένας αλγόριθμος να ενισχύσει μια ήδη υπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα; Και ποιος έχει τελικά την ευθύνη να προστατεύσει τα παιδιά;

Σε αυτά τα ερωτήματα απαντά ο Δρ. Κωνσταντίνος Ε. Σιώμος, Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής παιδιού και εφήβου ΑΠΘ, Γ’ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική ΑΧΕΠΑ ΠΓΝ Θεσσαλονίκης. Με αφετηρία την κλινική του εμπειρία και τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, εξετάζει τις αλλαγές που επιφέρει το ψηφιακό περιβάλλον στην ανάπτυξη των παιδιών, τα προειδοποιητικά σημάδια της προβληματικής χρήσης και τον ρόλο που καλούνται να αναλάβουν η οικογένεια, το σχολείο, οι εταιρείες τεχνολογίας και η Πολιτεία.

Μια φράση του συνοψίζει ίσως το ουσιαστικότερο ερώτημα ολόκληρου του αφιερώματος: «Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσες ώρες βρίσκεται ένα παιδί μπροστά σε μια οθόνη, αλλά τι έχει αρχίσει να εγκαταλείπει εξαιτίας αυτής της ενασχόλησης».

Ο Δρ. Κωνσταντίνος Ε. Σιώμος, Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής παιδιού και εφήβου του ΑΠΘ, εξηγεί πώς η χρήση των social media επηρεάζει την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων.

Τα παιδιά που μεγαλώνουν σήμερα δεν γνώρισαν ποτέ έναν κόσμο χωρίς socialmedia. Πόσο διαφορετική είναι η ψυχοσυναισθηματική τους ανάπτυξη από εκείνη προηγούμενων γενεών και τι παρατηρείτε εσείς στην κλινική σας εμπειρία;

«Θα έλεγα ότι η σημερινή γενιά παιδιών μεγαλώνει σε ένα εντελώς διαφορετικό αναπτυξιακό περιβάλλον από εκείνο στο οποίο μεγαλώσαμε εμείς. Οι προηγούμενες γενιές ανακάλυπταν σταδιακά τον κόσμο μέσα από το παιχνίδι, τη φυσική κοινωνικοποίηση, τις διαπροσωπικές σχέσεις, την οικογένεια και το σχολείο. Σήμερα, το παιδί από πολύ μικρή ηλικία έρχεται σε επαφή με έναν δεύτερο κόσμο, τον ψηφιακό, ο οποίος δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας, αλλά ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώνει την ταυτότητα, τις σχέσεις και την αυτοεικόνα του. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι τα σημερινά παιδιά δεν χρησιμοποιούν απλώς την τεχνολογία. Μεγαλώνουν μέσα σε αυτήν. Αυτό έχει σημαντικές συνέπειες στην ψυχοσυναισθηματική τους ανάπτυξη. Στην παιδική ηλικία, το παιχνίδι, η αναμονή, η ματαίωση, η συνεργασία και η επίλυση συγκρούσεων αποτελούν βασικές εμπειρίες μέσα από τις οποίες το παιδί αναπτύσσει την αυτονομία, την ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική του ανθεκτικότητα. Όταν ένα σημαντικό μέρος αυτών των εμπειριών αντικαθίσταται από την οθόνη, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστούν οι ευκαιρίες εξάσκησης αυτών των δεξιοτήτων. Το ψηφιακό περιβάλλον προσφέρει άμεση ικανοποίηση, συνεχή ερεθίσματα και διαρκή επιβεβαίωση. Αντίθετα, η πραγματική ζωή απαιτεί υπομονή, προσπάθεια, διαχείριση της απογοήτευσης και αποδοχή της διαφορετικότητας. Ένα δεύτερο σημαντικό ζήτημα αφορά τη διαμόρφωση της ταυτότητας κατά την εφηβεία. Ο έφηβος βρίσκεται σε μια αναπτυξιακή περίοδο κατά την οποία αναζητά την αποδοχή, την αναγνώριση και την αίσθηση του ανήκειν. Τα socialmedia ενισχύουν αυτή την ανάγκη, καθώς εισάγουν έναν συνεχή μηχανισμό κοινωνικής σύγκρισης: πόσους φίλους έχω, πόσα likes συγκεντρώνω, πόσο αρέσω στους άλλους, πώς συγκρίνεται η ζωή μου με τη ζωή των συνομηλίκων μου.Έτσι, υπάρχει ο κίνδυνος η αυτοεκτίμηση του παιδιού να εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την εξωτερική επιβεβαίωση».

Τι παρατηρούμε στην κλινική πράξη;

«Εκείνο που μας προβληματίζει ιδιαίτερα είναι ότι σε ορισμένα παιδιά και εφήβους η ψηφιακή ενασχόληση αρχίζει να καταλαμβάνει δυσανάλογα μεγάλο χώρο στην καθημερινότητά τους. Παρατηρούμε δυσκολίες στον αυτοέλεγχο, διαταραχές του ύπνου, ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, απομάκρυνση από τις διά ζώσης κοινωνικές δραστηριότητες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, συμπτώματα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης. Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι η δυσκολία ορισμένων παιδιών να διαχειριστούν την απουσία της ψηφιακής δραστηριότητας. Όταν τους αφαιρείται η συσκευή, μπορεί να εμφανίζουν έντονη δυσφορία, θυμό ή αδυναμία να στραφούν σε άλλες δραστηριότητες που παλαιότερα τους ευχαριστούσαν. Θα ήθελα, ωστόσο, να διευκρινίσω ότι δεν είναι κάθε παιδί που χρησιμοποιεί πολλές ώρες το διαδίκτυο εθισμένο. Αυτό που μας ενδιαφέρει κλινικά είναι εάν η χρήση έχει γίνει ανεξέλεγκτη και εάν προκαλεί σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα του παιδιού, στις οικογενειακές του σχέσεις, στη σχολική του ζωή και στην ψυχική του υγεία. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσες ώρες βρίσκεται ένα παιδί μπροστά σε μια οθόνη, αλλά τι έχει αρχίσει να εγκαταλείπει εξαιτίας αυτής της ενασχόλησης».

Ποιος είναι, λοιπόν, ο ρόλος της οικογένειας;

«Θεωρώ ότι η οικογένεια έχει καθοριστικό ρόλο. Δεν μπορούμε να ζητάμε από ένα παιδί να περιορίσει τη χρήση του κινητού, όταν οι ίδιοι οι γονείς αποτελούν καθημερινά πρότυπα συνεχούς ψηφιακής ενασχόλησης. Χρειαζόμαστε μια νέα ψηφιακή κουλτούρα στην οικογένεια και στο σχολείο. Τα παιδιά πρέπει να εκπαιδευτούν στην ψηφιακή νοημοσύνη, να μάθουν να αναγνωρίζουν τους κινδύνους, να αξιολογούν το περιεχόμενο που καταναλώνουν και κυρίως να αποκτήσουν την ικανότητα να αυτορυθμίζουν τη συμπεριφορά τους. Παράλληλα, πρέπει να προστατεύσουμε τον χρόνο του πραγματικού παιχνιδιού, της φυσικής δραστηριότητας, της δημιουργικότητας και της ουσιαστικής ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η παιδική ηλικία δεν είναι μια περίοδος που μπορούμε να αναπληρώσουμε αργότερα. Οι εμπειρίες αυτής της περιόδου αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία οικοδομείται η προσωπικότητα του ενήλικα. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που θα απορρίπτουν την τεχνολογία, αλλά παιδιά που θα μπορούν να τη χρησιμοποιούν χωρίς να εξαρτώνται από αυτήν. Η τεχνολογία πρέπει να αποτελεί εργαλείο στα χέρια του παιδιού και όχι να γίνεται το περιβάλλον που καθορίζει τη συναισθηματική του ζωή, τις σχέσεις του και την προσωπική του αξία».

Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στην πολύωρη χρήση των socialmedia και στην προβληματική ή εξαρτητική συμπεριφορά; Ποια είναι τα πρώτα σημάδια που πρέπει να προβληματίσουν έναν γονέα;

«Το όριο δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον αριθμό των ωρών που ένα παιδί περνά στα socialmedia, αλλά κυρίως από τον βαθμό στον οποίο η χρήση επηρεάζει την καθημερινή του λειτουργικότητα. Μας προβληματίζει όταν το παιδί χάνει τον έλεγχο, αδυνατεί να περιορίσει τον χρόνο του και παραμελεί βασικές δραστηριότητες, όπως τον ύπνο, τη μελέτη, τη σωματική άσκηση και τις κοινωνικές του σχέσεις. Τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια είναι η έντονη ευερεθιστότητα όταν απομακρύνεται από την οθόνη, η συνεχής ενασχόληση με το κινητό, η ανάγκη διαρκούς διαδικτυακής επιβεβαίωσης, η κοινωνική απόσυρση και η πτώση της σχολικής επίδοσης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που προηγουμένως ευχαριστούσαν το παιδί. Ο γονέας πρέπει να παρέμβει έγκαιρα, με διάλογο, όρια και ουσιαστική παρουσία, όχι με τιμωρητική αντιμετώπιση».

Πρόσφατες επιστημονικές ανασκοπήσεις συνδέουν την προβληματική χρήση των socialmedia με συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και μοναξιάς. Τι γνωρίζουμε σήμερα για τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος; Μπορούν οι πλατφόρμες να επιδεινώσουν μια ήδη υπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα;

«Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι υπάρχει σαφής συσχέτιση ανάμεσα στην προβληματική χρήση των socialmedia και σε συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και μοναξιάς. Ωστόσο, χρειάζεται επιστημονική προσοχή: η συσχέτιση δεν αποδεικνύει αυτομάτως σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Πιθανότατα πρόκειται για μια αμφίδρομη σχέση. Από τη μία πλευρά, η υπερβολική και δυσλειτουργική χρήση μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία, μέσω της κοινωνικής σύγκρισης, του διαδικτυακού εκφοβισμού, της διαταραχής του ύπνου και της ανάγκης για συνεχή επιβεβαίωση. Από την άλλη, παιδιά που ήδη βιώνουν άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή καταθλιπτική διάθεση ενδέχεται να αναζητούν στα socialmedia ανακούφιση, αποδοχή και συναισθηματική κάλυψη. Αυτό σημαίνει ότι οι πλατφόρμες μπορούν να λειτουργήσουν ως επιβαρυντικός παράγοντας σε παιδιά με προϋπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα. Ιδιαίτερα ευάλωτοι μπορεί να είναι οι έφηβοι με δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή περιορισμένο υποστηρικτικό περιβάλλον. Το σημαντικό, επομένως, δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία, αλλά να αναγνωρίσουμε εγκαίρως ποια παιδιά κινδυνεύουν περισσότερο. Η πρόληψη, η ενίσχυση της οικογενειακής επικοινωνίας και η έγκαιρη αξιολόγηση από ειδικούς ψυχικής υγείας είναι καθοριστικής σημασίας».

Οι αλγόριθμοι προτείνουν συνεχώς περιεχόμενο με βάση τη συμπεριφορά του χρήστη. Τι μπορεί να συμβεί όταν ένας έφηβος που αντιμετωπίζει θλίψη, ανασφάλεια ή προβλήματα με την εικόνα του σώματός του εκτίθεται επανειλημμένα σε παρόμοιο περιεχόμενο;

«Εδώ βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους των σύγχρονων ψηφιακών πλατφορμών. Οι αλγόριθμοι δεν αξιολογούν την ψυχική κατάσταση του εφήβου ούτε αντιλαμβάνονται την ευαλωτότητά του. Αναγνωρίζουν τι τραβά την προσοχή του και του προτείνουν ολοένα περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο. Έτσι, ένας έφηβος που βιώνει θλίψη, ανασφάλεια ή δυσαρέσκεια για την εικόνα του σώματός του μπορεί να εγκλωβιστεί σε έναν φαύλο κύκλο επαναλαμβανόμενης έκθεσης σε περιεχόμενο που ενισχύει αυτές τις σκέψεις. Για παράδειγμα, η συνεχής προβολή μη ρεαλιστικών προτύπων ομορφιάς μπορεί να εντείνει τη σωματική δυσαρέσκεια, την αρνητική αυτοεικόνα και τις διατροφικές ανησυχίες. Αντίστοιχα, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε περιεχόμενο με αρνητικό συναισθηματικό φορτίο μπορεί να ενισχύσει τη θλίψη και την απαισιοδοξία. Το ανησυχητικό είναι ότι ο έφηβος συχνά δεν αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται μέσα σε έναν τέτοιο αλγοριθμικό κύκλο. Γι’ αυτό χρειάζεται ψηφιακή παιδεία, ενεργός γονεϊκή παρουσία και έγκαιρη αναγνώριση των ενδείξεων ψυχικής επιβάρυνσης».

Πόσο επηρεάζουν την αυτοεικόνα ενός εφήβου τα likes, τα σχόλια, τα φίλτρα και η συνεχής σύγκριση με άλλους; Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στα αγόρια και τα κορίτσια ως προς τις πιέσεις που δέχονται;

«Τα likes, τα σχόλια και η αποδοχή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την αυτοεικόνα των εφήβων, καθώς σε αυτή την ηλικία η ανάγκη για επιβεβαίωση και κοινωνική αποδοχή είναι ιδιαίτερα έντονη. Όταν η αυτοεκτίμηση συνδέεται με τον αριθμό των likes, ο έφηβος ενδέχεται να αισθάνεται ότι η αξία του εξαρτάται από την ανταπόκριση των άλλων. Τα φίλτρα δημιουργούν συχνά μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς, ενώ η συνεχής σύγκριση μπορεί να ενισχύσει την ανασφάλεια και τη δυσαρέσκεια για την εμφάνιση. Υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις πιέσεις που δέχονται τα δύο φύλα. Τα κορίτσια συχνά εκτίθενται περισσότερο σε πιέσεις σχετικά με την εξωτερική εμφάνιση και το σωματικό βάρος, ενώ τα αγόρια δέχονται συχνότερα πιέσεις γύρω από τη σωματική δύναμη και την κοινωνική επιτυχία. Ωστόσο, οι επιπτώσεις αφορούν και τα δύο φύλα».

Ποια είναι τα τρία πιο ουσιαστικά βήματα που μπορεί να κάνει ένας γονέας όταν διαπιστώνει ότι το παιδί του δυσκολεύεται να αποχωριστεί το κινητό; Βοηθούν οι απαγορεύσεις και τα χρονικά όρια ή μπορεί να επιδεινώσουν τη σύγκρουση; Πότε χρειάζεται βοήθεια ειδικού;

«Τα τρία πιο ουσιαστικά βήματα για έναν γονέα είναι:

1. Επικοινωνία χωρίς επικρίσεις: Να συζητήσει με το παιδί, να κατανοήσει τι αναζητά στο κινητό και ποιες ανάγκες καλύπτει η χρήση του, αποφεύγοντας τις φωνές και τις τιμωρίες.
2. Συμφωνία σε σαφή όρια: Να θέσει συγκεκριμένους κανόνες για τον χρόνο χρήσης, με σταθερότητα και συνέπεια. Οι απαγορεύσεις από μόνες τους συχνά εντείνουν την αντίδραση και τη σύγκρουση. Τα όρια είναι αποτελεσματικότερα όταν συμφωνούνται από κοινού και εφαρμόζονται με το παράδειγμα των γονέων.
3. Εναλλακτικές δραστηριότητες: Να ενθαρρύνει τον αθλητισμό, τις κοινωνικές επαφές και τα κοινά οικογενειακά ενδιαφέροντα.

Η βοήθεια ειδικού χρειάζεται όταν η χρήση του κινητού επηρεάζει τον ύπνο, τη σχολική επίδοση, τις οικογενειακές σχέσεις ή την ψυχική υγεία του παιδιού, ιδιαίτερα όταν παρατηρείται έντονη ευερεθιστότητα ή αδυναμία ελέγχου της χρήσης».

Μπορούμε να ζητάμε από ένα παιδί να ελέγχει μόνο του τη χρήση του, όταν οι εφαρμογές σχεδιάζονται για να διατηρούν την προσοχή του; Τι θα έπρεπε να αλλάξει;

«Δεν μπορούμε να μεταφέρουμε αποκλειστικά στο παιδί την ευθύνη να ελέγξει τη χρήση του κινητού. Ο εγκέφαλος του εφήβου βρίσκεται ακόμη σε ανάπτυξη, ιδιαίτερα οι περιοχές που σχετίζονται με τον αυτοέλεγχο, τη λήψη αποφάσεων και τη διαχείριση των παρορμήσεων. Την ίδια στιγμή, οι ψηφιακές πλατφόρμες χρησιμοποιούν μηχανισμούς, όπως οι συνεχείς ειδοποιήσεις, η αυτόματη αναπαραγωγή και η ατελείωτη κύλιση, που ενισχύουν την παραμονή του χρήστη στην οθόνη. Χρειάζεται, επομένως, μια κοινή ευθύνη σε τρία επίπεδα: οι γονείς να θέτουν όρια και να αποτελούν θετικό πρότυπο, τα σχολεία να καλλιεργούν τον ψηφιακό γραμματισμό και οι εταιρείες τεχνολογίας να σχεδιάζουν εφαρμογές με γνώμονα την προστασία των ανηλίκων. Δεν αρκεί να εκπαιδεύουμε τα παιδιά να αντιστέκονται στους αλγόριθμους• οφείλουμε να δημιουργήσουμε ένα ασφαλέστερο ψηφιακό περιβάλλον για αυτά».

O ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

«Η Πολιτεία έχει καθοριστικό ρόλο στην προστασία της ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων στο ψηφιακό περιβάλλον. Χρειάζεται να θεσπίσει και να εφαρμόσει αυστηρότερο πλαίσιο προστασίας των ανηλίκων από σχεδιαστικές πρακτικές των ψηφιακών πλατφορμών που ενισχύουν την εξάρτηση και την υπερβολική χρήση. Παράλληλα, οφείλει να ενισχύσει την ψηφιακή αγωγή στα σχολεία, την ενημέρωση και συμβουλευτική υποστήριξη των γονέων, καθώς και την πρόσβαση των εφήβων σε υπηρεσίες πρόληψης και ψυχικής υγείας. Χρειάζεται επίσης συνεργασία με επιστημονικούς φορείς και ειδικούς, ώστε οι πολιτικές να βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα. Το ζητούμενο δεν είναι να αποκλείσουμε τα παιδιά από την τεχνολογία, αλλά να διασφαλίσουμε ότι θα μεγαλώνουν σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που σέβεται την ηλικία, την ανάπτυξη και την ψυχική τους υγεία».