Επειτα από δύο χρόνια μαζικών διαδηλώσεων, το φοιτητικό κίνημα στη Σερβία ανέτρεψε τον αυταρχικό και τραμπικό Αλεξάνταρ Βούτσιτς.
Τώρα, η «Φοιτητική Λίστα» (Student List/SL) καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να υλοποιήσει τις υποσχέσεις της. Διακυβεύονται πολλά για τη Σερβία, τους γείτονές της και την Ευρώπη στο σύνολό της.
Η ήττα του κόμματος SNS του Βούτσιτς στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές θεωρείται σπάνια νίκη της δημοκρατίας απέναντι στο παγκόσμιο κύμα αυταρχισμού. Οι παρατηρητές κάνουν παραλληλισμούς με την τύχη του συμμάχου του στη γειτονική Ουγγαρία, Βίκτορ Ορμπαν, ο οποίος έχασε την εξουσία στις βουλευτικές εκλογές του Απριλίου. Και, όπως ακριβώς συνέβη στην περίπτωση της Ουγγαρίας, οι αναλυτές ερμηνεύουν το αποτέλεσμα στη Σερβία ως νίκη της Ε.Ε. έναντι των αντιπάλων της (Ρωσίας, Κίνας, κυβέρνησης Τραμπ) που θεωρούσαν τον Βούτσιτς έμπιστο φίλο τους.
Προκλήσεις
Ολα αυτά είναι θετικά· υπάρχει μία δόση αλήθειας στην προσέγγιση των γεγονότων υπό το πρίσμα της γεωπολιτικής. Ωστόσο, πολλές πρόσφατες αναλύσεις παραβλέπουν το αυτονόητο: καλώς ή κακώς, πρόκειται για εκλογές που διαμορφώθηκαν από τις συνθήκες, τις ιδιαιτερότητες, τα παράπονα, τις πικρίες και τις ελπίδες που επικρατούν στη χώρα.
Το ερώτημα, επομένως, είναι αν η Σερβία θα καταστεί ένα πιο αξιοπρεπές μέρος για να ζει κανείς. Αλλωστε, αυτό ακριβώς ήταν που ψήφισαν οι περισσότεροι Σέρβοι. Απομάκρυναν αναίμακτα τον Βούτσιτς επιλέγοντας τη «Φοιτητική Λίστα», με την ελπίδα ότι θα ανατραπεί η «άλωση του κράτους», θα αποκατασταθούν οι πολιτικές ελευθερίες και, κατά συνέπεια, θα βελτιωθεί η καθημερινότητα. Αυτό που διακυβεύεται είναι το μέλλον της ίδιας της Σερβίας, πολύ περισσότερο από ό,τι το μέλλον της Ε.Ε. ή της φιλελεύθερης δημοκρατίας εν γένει.
Αυτό που αναμένει η κοινή γνώμη από τη νέα κυβέρνηση είναι να καθαρίσει τους «στάβλους του Αυγεία» στη Σερβία. Από την εποχή που ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς βρισκόταν στην εξουσία και οι πόλεμοι μαίνονταν στην πρώην Γιουγκοσλαβία, οι στενές και ύποπτες σχέσεις μεταξύ υψηλόβαθμων αξιωματούχων, αρχηγών του οργανωμένου εγκλήματος, διεφθαρμένων αστυνομικών και πρακτόρων των μυστικών υπηρεσιών, σκοτεινών ολιγαρχών και εθνικιστών φανατικών αποτελούσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της διακυβέρνησης στη Σερβία.
Διαβάστε Επίσης
Χρονικό έντασης
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2000, οι κυβερνήσεις έκαναν ορισμένα βήματα προς την κατεύθυνση της διάλυσης αυτών των δικτύων και της αυταρχικής κληρονομιάς του Μιλόσεβιτς, ιδίως μετά τη σοκαριστική δολοφονία του πρώην Σέρβου πρωθυπουργού, Ζόραν Τζίντζιτς, το 2003, από εγκληματική συμμορία που βρισκόταν σε συνεννόηση με το «βαθύ κράτος», αλλά παρά τις προσπάθειες, η δημοκρατικοποίηση δεν προχώρησε.
Ωστόσο, οι μαραθώνιες διαδηλώσεις που διήρκεσαν σχεδόν δύο χρόνια, με τη συμμετοχή εκατοντάδων χιλιάδων πολιτών, κατέδειξαν ότι η υπομονή της κοινωνίας είχε εξαντληθεί. Αντιμέτωπος με τη μαζική οργή, ο Βούτσιτς επιστράτευσε κάθε δυνατό τέχνασμα. Σύμφωνα με πληροφορίες, εξέτασε ακόμη και το ενδεχόμενο πραξικοπήματος, κάτι που ο ίδιος διαψεύδει, αλλά απέτυχε να διατηρήσει τη θέση του.
Με άνετο ποσοστό 140 εδρών στη 250μελή Σκουπστσίνα (Skupština), δηλαδή την Εθνοσυνέλευση, το κίνημα διαθέτει τη λαϊκή στήριξη και το νομοθετικό εκτόπισμα που απαιτούνται για την προώθηση ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων. Ο Ντέγιαν Σόσκιτς, ένας καταξιωμένος οικονομολόγος και πρώην διοικητής της κεντρικής τράπεζας, θα μπορούσε να αποτελέσει αξιόπιστη επιλογή για τη θέση του πρωθυπουργού. Ο Σόσκιτς τυγχάνει, επίσης, θετικής αποδοχής.
Οι Ευρωπαίοι
Παρά την έντονη δυσαρέσκεια προς την Ε.Ε., επειδή επέτρεψε στον Βούτσιτς να δρα ανενόχλητος επί σειρά ετών, οι Βρυξέλλες και τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. -που έχουν συμφέρον από την επιτυχία της Σερβίας- βλέπουν με ικανοποίηση την προοπτική να αναλάβει τα ηνία στο Βελιγράδι μία μεταρρυθμιστική παράταξη.
Ωστόσο, η νέα ηγεσία της Σερβίας έχει μπροστά της έναν πολύ δύσκολο δρόμο. Οι πιστοί ακόλουθοι και οι ευνοούμενοι του Βούτσιτς έχουν εδραιωθεί γερά στην τοπική αυτοδιοίκηση, τον μηχανισμό ασφαλείας, τη δικαιοσύνη, την οικονομία και στα μέσα ενημέρωσης. Κάποιοι ίσως μεταφέρουν την αφοσίωσή τους στη νέα ελίτ, αλλά άλλοι πιθανότατα θα παραμείνουν πιστοί στο SNS.
Μία ομάδα πανεπιστημιακών καθηγητών και ακτιβιστών με περιορισμένη εμπειρία στις περίπλοκες και συχνά «βρόμικες» διεργασίες της κοινοβουλευτικής πολιτικής και της δημόσιας διοίκησης, ενδέχεται να αντιμετωπίσει προβλήματα λόγω εσωτερικών διασπάσεων. Ορισμένοι ίσως ενδώσουν στον πειρασμό του προσωπικού πλουτισμού, που συχνά συνοδεύει την άσκηση εξουσίας.
ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ
Αλλαγή ισορροπιών στα Δυτικά Βαλκάνια
Το αποτέλεσμα των σερβικών εκλογών είναι… μουσική στα αφτιά για όσους επιθυμούν να δουν τα Δυτικά Βαλκάνια να κινούνται ταχύτερα προς την ένταξη στην Ε.Ε. Οι φιλοευρωπαίοι έβλεπαν τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς ως διαλυτικό στοιχείο στη γειτονιά: έλεγε στο Μαυροβούνιο ότι η Ε.Ε. δεν θα τους καλωσόριζε ποτέ, υποστήριζε τις κινήσεις του Μίλοραντ Ντόντιτς, ακροδεξιού ηγέτη των Σερβοβόσνιων, υπονόμευε τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη ως βιώσιμο κράτος και επιδίωκε να επωφεληθεί από την απογοήτευση στη Βόρεια Μακεδονία σχετικά με την ευρωπαϊκή της πορεία.
Αντίθετα, η νέα κυβέρνηση της Σερβίας φαίνεται να σκοπεύει να συνεργαστεί με την Ε.Ε. Οι ατζέντες των δύο πλευρών είναι συγχρονισμένες. Η κυβέρνηση πιθανότατα θα δώσει στην προσέγγισή της πατριωτική περιδίνηση. Το Βελιγράδι θα αναλάβει μεταρρυθμίσεις, όχι για να ευχαριστήσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά για το καλό της Σερβίας. Βασικά στοιχεία της «Φοιτητικής Λίστας» έχουν επισημάνει ότι η «δέσμευση για τις ευρωπαϊκές αρχές και αξίες» εμφανίζεται στο άρθρο 1 του συντάγματος του έθνους.
Μια τέτοια προσέγγιση είναι πλήρως δικαιολογημένη. Ο ευρωσκεπτικισμός κυριαρχεί στη σερβική κοινωνία. Λόγω του Βούτσιτς και του αντιευρωπαϊκού λόγου του στα μέσα ενημέρωσης που υποστήριξαν την πρώην κυβέρνηση, η υποστήριξη για την ένταξη της Σερβίας στην Ε.Ε. είναι η χαμηλότερη στην περιοχή των Βαλκανίων.
ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η ατζέντα για Ρωσία και Κίνα
Ενας τομέας στον οποίο θα υπάρξει μεγαλύτερη έμφαση από την αλλαγή είναι η εξωτερική πολιτική. Οι εκπρόσωποι της «Φοιτητικής Λίστας» έχουν καταστήσει σαφές ότι η Σερβία δεν θα συμμετάσχει στις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Αυτό είναι κατανοητό για δύο λόγους.
- Πρώτον, το Βελιγράδι δεν αλλάζει πορεία για το Κόσοβο. Η νέα κυβέρνηση θα συνεχίσει την πολιτική του Αλεξάνταρ Βούσιτς για συμμετοχή σε συνομιλίες εξομάλυνσης, που χρηματοδοτούνται από την Ε.Ε., με την Πρίστινα. Στην ιδανική περίπτωση, το Βελιγράδι θα μπορούσε ακόμη και να κινηθεί για την εφαρμογή της Συμφωνίας της Οχρίδας του 2023 με στόχο τη νομιμοποίηση των σχέσεων Σερβίας- Κοσόβου, η οποία θα κέρδιζε τα νέα κυβερνητικά σημεία στις Βρυξέλλες και θα καθιστούσε το κόστος οποιασδήποτε εγχώριας αντίδρασης υποφερτό. Ωστόσο, η Σερβία θα συνεχίσει να αντιτίθεται στην ανεξαρτησία του Κοσόβου. Για τον σκοπό αυτό, η ρωσική διπλωματική υποστήριξη θα παραμείνει απαραίτητη.
- Δεύτερον, οι οικονομικοί δεσμοί της Σερβίας δεν θα αναιρεθούν. Το κλείσιμο της Alta Bank στις 30 Οκτωβρίου, όπου πολλοί Ρώσοι κατέθεσαν μετρητά, δεν αλλάζει τη μεγάλη εικόνα. Η ρωσική Gazprom θα συνεχίσει να προμηθεύει φυσικό αέριο στη Σερβία, ενώ η εθνική πετρελαϊκή εταιρία NIS παραμένει στην ιδιοκτησία της Gazprom Neft, με την κυβέρνηση Τραμπ να χορηγεί συνεχώς εξαιρέσεις στις κυρώσεις των ΗΠΑ στις ρωσικές εξαγωγές. Τούτου λεχθέντος, οι πιθανότητες είναι ότι τα σερβικά εργοστάσια θα συνεχίσουν να αναδεύουν πυρομαχικά για την Ουκρανία -τόσο καλά όσο και για το Ισραήλ- όπως έκαναν υπό τον Βούτσιτς.
Το Πεκίνο
Δεν αναμένεται καμία στροφή ούτε για την Κίνα. Σίγουρα, η ατυχής ανακαίνιση στον σιδηροδρομικό σταθμό Νόβι Σαντ, που ξεκίνησε τις διαδηλώσεις του 2024, πληρώθηκε από ένα κινεζικό δάνειο. Αλλά και πάλι, οι οικονομικοί δεσμοί της Σερβίας έχουν γίνει διαρθρωτικοί. Η Κίνα αντιπροσωπεύει το 11,5% του συνολικού αποθέματος άμεσων ξένων επενδύσεων στη Σερβία. Αν και αυτό ωχριά σε σύγκριση με το μερίδιο της Ε.Ε. στο 62,6%, η Κίνα εξακολουθεί να είναι το νούμερο δύο.
Αυτό που πιθανότατα θα φανεί είναι κάποια ευθυγράμμιση με την Ε.Ε. σχετικά με την προστασία από τον αθέμιτο ανταγωνισμό από την Κίνα στον τομέα του εμπορίου. Οι νέες προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τη σταδιακή ένταξη των υποψήφιων χωρών στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά προσδιορίζουν την τήρηση των αμυντικών πολιτικών και κανόνων της Ε.Ε. ως προϋπόθεση.
Ο νέος πρωθυπουργός της Σερβίας δεν θα απολαύσει τις προσωπικές σχέσεις που καλλιεργούσε ο Βούτσιτς με τον Σι Τζινπίνγκ και τον Βλαντιμίρ Πούτιν. Αλλά θα είναι πάντα ευπρόσδεκτος τόσο στο Πεκίνο όσο και στη Μόσχα, που θα συνεχίσουν να βλέπουν το Βελιγράδι ως εταίρο στην Ευρώπη.
