Η ημερίδα που διοργάνωσε η Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεότερων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού, ανέδειξε το λιγότερο ορατό, αλλά θεμελιώδες σκέλος στο συνολικό σχέδιο αποκατάστασης του πρώην βασιλικού κτήματος Τατοΐου: Τη διάσωση και αποκατάσταση δεκάδων χιλιάδων αντικειμένων τέχνης, διαβίωσης και ιστορικής τεκμηρίωσης, τα οποία συνιστούν πολύτιμα τεκμήρια της νεότερης ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας.

Στο πλαίσιο της ημερίδας παρουσιάστηκαν αναλυτικά οι εργασίες και η πολυετής, απαιτητική πορεία που ακολουθήθηκε για τη διάσωση των αντικειμένων, στο πλαίσιο του έργου «Συντήρηση και αποκατάσταση κινητών αντικειμένων της τέως βασιλικής οικογένειας από τα κτήρια στο κτήμα Τατοΐου—Προετοιμασία εκθεμάτων για την έκθεση».

Μέσα από τις εισηγήσεις των στελεχών της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεότερων Μνημείων αναδείχθηκαν οι ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες έλαβε χώρα η συντήρηση, η τεχνική και επιστημονική διάσταση των παρεμβάσεων, οι μέθοδοι τεκμηρίωσης και διαχείρισης του υλικού, καθώς και η σύνθετη διαδικασία αποκατάστασης αντικειμένων διαφορετικής χρονικής περιόδου, υλικής υπόστασης και ιστορικής φόρτισης. Παράλληλα, αναδείχθηκε η προσπάθεια διάσωσης της μνήμης του τόπου και η αξία της ολιστικής προσέγγισης που συνδέει την υλική διάσωση με την ιστορική, κοινωνική και αισθητική κατανόηση του Τατοΐου ως ζωντανού πολιτιστικού κεφαλαίου.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, χαιρετίζοντας την ημερίδα είπε: «Η σημερινή συνάντηση αποτελεί εξαιρετική ευκαιρία να φωτίσουμε ένα κομβικό, αλλά σε σημαντικό βαθμό αθέατο κεφάλαιο, του μεγάλου εγχειρήματος της αποκατάστασης και ανάδειξης του πρώην βασιλικού κτήματος Τατοΐου: Το έργο της συντήρησης της εκτεταμένης συλλογής κινητών αντικειμένων και αρχειακών τεκμηρίων του. Ο τίτλος της ημερίδας δεν επιλέχθηκε τυχαία, καθώς αποδίδει την επιστημονική πραγματικότητα της συντήρησης: Κάθε αντικείμενο υπήρξε ένας ξεχωριστός “γρίφος”, που απαιτούσε αναγνώριση υλικών, αξιολόγηση φθοράς και επιλογή κατάλληλης μεθοδολογίας».

Στη συνέχεια η Υπουργός υπογράμμισε: «Το κτήμα Τατοΐου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς τόπους του νεότερου Ελληνισμού, συμπυκνώνοντας, μέσα στο φυσικό του κάλλος, τη μνήμη της νεότερης πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας της πατρίδας μας. «Στους χώρους του ανεξίτηλα αποτυπώθηκαν οι ζωές και οι πράξεις των μελών της βασιλικής δυναστείας που το δημιούργησε και το κατοίκησε, καθώς και τα πολιτικά γεγονότα, οι ιδεολογικές εξελίξεις, οι κοινωνικές ανακατατάξεις και οι πολιτισμικές μεταβολές που σημάδεψαν την Ελλάδα τον 19ο και τον 20ό αιώνα». Παρά ταύτα, «η ιστορική αυτή σημασία δεν συνοδεύτηκε, επί δεκαετίες, από την ανάλογη μέριμνα και φροντίδα». Μετά την πολιτειακή μεταβολή του 1974 και έως την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου του Στρασβούργου το 2003, «το κτήμα, τα κτήριά του και τα κινητά αντικείμενά του παρέμειναν εγκαταλελειμμένα, παραμελημένα, στο έλεος των καιρικών φαινομένων και της ανθρώπινης ιδεοληψίας και ματαιοδοξίας, με δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα υψηλής ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας στοιβαγμένα σε ακατάλληλες συνθήκες».

Αναφερόμενη ειδικά στο αντικείμενο της ημερίδας, η Υπουργός εξήγησε ότι «Η συντήρηση της κινητής συλλογής από το Υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί έργο εξαιρετικά απαιτητικό, όχι μόνο ως προς την έκτασή του, αλλά και ως προς τη φύση του, καθώς περιλαμβάνει περισσότερα από εκατό χιλιάδες αντικείμενα –έπιπλα, έργα τέχνης, ενδύματα, χρηστικά αντικείμενα, βιβλία, φωτογραφίες, έγγραφα, άμαξες και αυτοκίνητα– που αφηγούνται όχι μόνο την επίσημη ιστορία, αλλά και την καθημερινότητα, την αισθητική και τις πρακτικές ζωής που γεφυρώνουν δύο αιώνες».

«Το έργο της συντήρησης συνδέεται άρρηκτα με το έργο της ψηφιοποίησης και τεκμηρίωσης, ώστε κάθε αντικείμενο να αποκτήσει τη δική του θέση και «φωνή» σε ένα ευρύτερο αφήγημα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, προσφέροντας εργαλεία για την έρευνα, την εκπαίδευση και τον περαιτέρω πολιτιστικό σχεδιασμό».

Η Υπουργός αναφέρθηκε διεξοδικά στη σημαντική καμπή του 2019, σημειώνοντας ότι «ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης συμπεριέλαβε την προστασία, τη συντήρηση και την ανάδειξη του Τατοΐου μεταξύ των εμβληματικών προγραμματιζόμενων έργων της Κυβέρνησής του», εγκαινιάζοντας ένα ολοκληρωμένο σχέδιο απόδοσης του Τατοΐου στους πολίτες. Όπως τόνισε, «το Υπουργείο Πολιτισμού σχεδίασε και υλοποιεί αυτό το φιλόδοξο και πολυεπίπεδο πρόγραμμα έργων, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το ΕΣΠΑ, το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης και ιδιωτικές δωρεές», με ορίζοντα ολοκλήρωσης της πρώτης και κύριας φάσης, το 2026. Το σύνολο των παρεμβάσεων εντάσσεται σε «ένα συνεκτικό και ολοκληρωμένο σχέδιο για τη μετατροπή του Τατοΐου σε ανοιχτό και προσβάσιμο περιαστικό χώρο πρασίνου πολλαπλών δραστηριοτήτων, χώρο ιστορικής μνήμης, πολιτισμού, εκπαίδευσης, περιβαλλοντικής αγωγής και αναψυχής, με απόλυτο σεβασμό στο ιδιαίτερο φυσικό τοπίο και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του».

Ιδιαίτερη μνεία έκανε η Λίνα Μενδώνη στην πυρκαγιά του 2021, η οποία «ανέδειξε με δραματικό τρόπο την ευθραυστότητα του εγχειρήματος και την ανάγκη άμεσης προσαρμογής και επαναπροσδιορισμού προτεραιοτήτων». Η απάντηση σε αυτή την πρόκληση «ήταν το συστηματικό και υπερεντατικό έργο συντήρησης και αποκατάστασης των κινητών αντικειμένων, χρηματοδοτούμενο με 3 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, στο πλαίσιο του οποίου, από τον Μάρτιο του 2022 έως σήμερα, πραγματοποιήθηκαν εργασίες προληπτικής συντήρησης σε περίπου 45.000 αντικείμενα, ενώ 8.300 προετοιμάστηκαν για να συμπεριληφθούν στις μόνιμες εκθέσεις των Μουσείων του Τατοΐου». Στο έργο απασχολήθηκαν «43 εξειδικευμένοι εργαζόμενοι, σε συνεργασία με τα στελέχη της Διεύθυνσης και δεκάδες αναδόχους», στοιχείο που όπως σημείωσε «αποτυπώνει την κλίμακα, την ένταση και τη συνθετότητα της συνολικής προσπάθειας».

Κλείνοντας την τοποθέτηση της η Λίνα Μενδώνη εξέφρασε τις θερμές ευχαριστίες της προς την Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεότερων Μνημείων και την προϊσταμένη της Μαρία Μερτζάνη, προς όλα τα στελέχη της Διεύθυνσης, μόνιμα και επί συμβάσει, για την άοκνη, επιστημονικά τεκμηριωμένη και υψηλής ποιότητας εργασία που επιτέλεσαν σε εξαιρετικά απαιτητικές συνθήκες. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απηύθυνε στη Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Ολυμπία Βικάτου, για τον συντονισμό των συναρμόδιων υπηρεσιών της Γενικής Διεύθυνσης, καθώς και στους ιδιώτες αναδόχους, τους εξωτερικούς συνεργάτες και όλους όσοι συνέβαλαν στη συντήρηση, τεκμηρίωση και διαχείριση της συλλογής. Η Υπουργός σημείωσε ότι «η συλλογική αυτή προσπάθεια –στην οποία συμμετείχαν εντός του Υπουργείου πέντε συνολικά υπηρεσίες– αποτελεί υποδειγματικό παράδειγμα συνεργασίας δημόσιου φορέα, επιστημονικής κοινότητας και εξειδικευμένου τεχνικού προσωπικού, που δικαιώνει την εμπιστοσύνη της Πολιτείας και επιστρέφει πολλαπλά οφέλη στην κοινωνία, την έρευνα και τον πολιτισμό».

Στην ημερίδα παρευρέθηκαν ο Γενικός Γραμματέας του ΥΠΠΟ Γιώργος Διδασκάλου, η Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ολυμπία Βικάτου, η Γενική Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα, η πρόεδρος του ΔΣ της Εθνικής Πινακοθήκης Όλγα Μεντζαφού και υπηρεσιακά στελέχη του ΥΠΠΟ. Στον ημιώροφο της Εθνικής Πινακοθήκης παρουσιάζεται η έκθεση φωτογραφίας «Το έργο, πίσω από το Έργο», με στιγμές από την εργασιακή ζωή των συντηρητών στο Τατόι.- Διάρκεια έκθεσης 19-26 Ιανουαρίου.

Πρόκειται για το «μεγαλύτερο σε όγκο και μακροβιότερο έργο της Υπηρεσίας», επισημαίνει στον «Ε.Τ.» η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων, Μαρία Μερτζάνη, σημειώνοντας ότι «από το 2005 η Υπηρεσία βρίσκεται στο Τατόι, σε μια μακρά και απαιτητική πορεία διάσωσης της συλλογής του πρώην βασιλικού κτήματος». Από τον Μάρτιο του 2022 έως και τον Ιανουάριο του 2026, περισσότεροι από 70 εξειδικευμένοι συντηρητές και τεχνικοί εργάστηκαν συστηματικά σε ένα από τα πλέον απαιτητικά εγχειρήματα συντήρησης κινητών μνημείων στην Ελλάδα.

Με αφορμή την ολοκλήρωση του έργου διοργανώνεται η ημερίδα ως προπομπός της «επίλυσης» ενός πολυετούς «γρίφου», ο οποίος ανοίγει πλέον τον δρόμο για την παρουσίαση της συλλογής στο κοινό. Στο πλαίσιο της ημερίδας διοργανώνεται η έκθεση φωτογραφίας «Το έργο πίσω από το Εργο», στον ημιώροφο της Εθνικής Πινακοθήκης έως τις 26 Ιανουαρίου, με το backstage όλης της διαδρομής.

Η ΓΑΜΗΛΙΑ ΑΜΑΞΑ

Εντοπίστηκε μαζί με άλλες έντεκα άμαξες στο βάθος του κτιρίου του Στάβλου στο κτήμα Τατοΐου, πίσω από στοίβες αντικειμένων. Σήμερα θεωρείται η σημαντικότερη άμαξα της συλλογής, καθώς υπήρξε η επίσημη άμαξα της βασιλικής οικογένειας. Αγοράστηκε από τον βασιλιά Γεώργιο Α’ περίπου το 1871 και αρχικά ανήκε στον κόμη του Chambord, πρώην δούκα του Μπορντό, γνωστό και ως Ερρίκο Ε’. Πρόκειται για άμαξα τύπου «Berlin», κατασκευασμένη στα εργαστήρια των αδελφών Binder στο Παρίσι. Χρησιμοποιήθηκε σε γαμήλιες και επίσημες εμφανίσεις. Η συντήρησή της περιέλαβε σωστικές επεμβάσεις και ειδική μετακίνηση, ενώ το αποσπώμενο κάθισμα απεντομώθηκε σε περιβάλλον αζώτου και αποκαταστάθηκε με μεταξωτό ύφασμα, και επίπονες χειροποίητες ραφές με μεταξωτή κλωστή.

«ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΛΥΟΜΕΝΟΣ»

Ενα από τα σημαντικότερα έργα ζωγραφικής της συλλογής του Τατοΐου είναι ο μνημειακών διαστάσεων πίνακας «Προμηθέας Λυόμενος» που φιλοτεχνήθηκε από τον Δανό ζωγράφο Carl Bloch. Ο πίνακας, ύψους 3,98 μ. και πλάτους 2,77 μ., φιλοτεχνήθηκε στη Ρώμη ύστερα από παραγγελία του γεννημένου στη Δανία 17χρονου τότε Γεωργίου Α’ μετά την άνοδό του στον θρόνο της Ελλάδας. Εκτέθηκε το 1865 στη Δανία, προκαλώντας πρωτοφανή απήχηση, ενώ αργότερα τα ίχνη του χάθηκαν. Αν και το θεωρούσαν χαμένο, το 2012 εντοπίστηκε στο εσωτερικό του πρώην θερινού ανακτόρου κατά τη διάρκεια της εκκένωσής του, αποθηκευμένο και τυλιγμένο επιμελημένα σε ξύλινο κύλινδρο. Η συντήρησή του υπήρξε απαιτητική λόγω του μεγέθους του. Ο πίνακας θα υποδέχεται τους επισκέπτες του Ανακτόρου-Μουσείου.

ROLLS–ROYCE, Η ΚΟΡΥΦΑΙΑ

Η Rolls-Royce Silver Wraith του 1959 θεωρείται το κορυφαίο όχημα της συλλογής του Τατοΐου και ένα από τα δέκα αυτοκίνητα της πρώην βασιλικής οικογένειας που διασώθηκαν. Συνδέεται όχι μόνο με τις επίσημες εμφανίσεις της βασιλικής οικογένειας, αλλά και με ιστορικές επισκέψεις προσωπικοτήτων, όπως ο Σαρλ ντε Γκολ, ο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος. Ξεχωριστό και ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της το διάφανο ακρυλικό αφαιρούμενο κάλυμμά της, ώστε να είναι ορατοί οι επιβάτες ακόμα και με δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Πριν από τη συντήρησή της, σύμφωνα με τους μελετητές η κατάσταση διατήρησής της ήταν πολύ κακή, τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά, γεγονός που απαίτησε εξειδικευμένες παρεμβάσεις και νέες τεχνικές, οδηγώντας τους συντηρητές στην απόκτηση νέων δεξιοτήτων και γνώσεων, συμβάλλοντας στην επιτυχή ολοκλήρωση και την έκθεσή της!

ΟΙ ΚΑΡΕΚΛΕΣ ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Α’

Δύο ξυλόγλυπτες καρέκλες από το γραφείο του Γεωργίου Α’ στο κτίριο του Ανάκτορου του κτήματος Τατοΐου, εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του νέου Βουστασίου, όπου είχαν παραμείνει αποθηκευμένες. Η κατάσταση διατήρησής τους ήταν πολύ κακή. Χρονολογούνται στα τέλη του 19ου αιώνα και είναι κατασκευασμένες από ξύλο καρυδιάς, ενώ το κάθισμα και η πλάτη φέρουν επένδυση δέρματος, στερεωμένη με μεταλλικά ανάγλυφα καρφιά επάνω σε υφασμάτινη τρέσα. Μετά τον εντοπισμό τους, μεταφέρθηκαν στα εργαστήρια συντήρησης των ξύλινων και ξυλόγλυπτων αντικειμένων στο Τατόι για την άμεση αντιμετώπιση των φθορών. Οι δύο καρέκλες πρόκειται να εκτεθούν στο Ανάκτορο στην αρχική τους θέση, στο γραφείο του Γεωργίου Α’.

Βραδινή τουαλέτα του οίκου Jean Dessès

Τουαλέτα από παστέλ μουσελίνα στο χρώμα της μέντας, δημιουργία του οίκου Jean Dessès, κατασκευασμένη κατόπιν ειδικής παραγγελίας για τις βασίλισσες και τις πριγκίπισσες της Ελλάδας. Το μπούστο και το μπολερό από σομόν μουσελίνα, καλυμμένα με υπόλευκο-ροζ τούλι, είναι πλούσια κεντημένα με φιλντισένιες χάνδρες και κρύσταλλα. Η φούστα, με λεπτές χιαστί πιέτες, αποδίδει το αέρινο ύφος του Dessès. Το φόρεμα βρέθηκε σε ξύλινο μπαούλο, σε προχωρημένη φθορά, και η συντήρησή του –με απεντόμωση σε άζωτο και στερέωση των κεντημάτων– αποτέλεσε ιδιαίτερη πρόκληση.

ΚΑΒΑ ΤΑΤΟΪΟΥ ΑΝΩ ΤΩΝ 50 ΕΤΩΝ

Κατά τις εργασίες εκκένωσης του πρώην Ανακτόρου στο Τατόι αποκαλύφθηκε στην κάβα του ένα εντυπωσιακό σύνολο ιστορικών φιαλών με ποικίλα ποτά που διηγείται ιστορίες ιδιαίτερης πολιτισμικής και οινικής αξίας. Πολλές φιάλες βρέθηκαν ακόμη τοποθετημένες στα μεταλλικά ράφια της κάβας, άλλες στην αρχική τους συσκευασία ή σε κιβώτια που είχαν μεταφερθεί από άλλα κτίρια. Η κατάστασή τους ποικίλλει, από φιάλες με σημάδια οξείδωσης έως άριστα διατηρημένα δείγματα. Ξεχωρίζουν μια φιάλη Chivas Royal Salute που κυκλοφόρησε ως φόρος τιμής στη βασίλισσα Ελισάβετ Β’ της Αγγλίας, με αφορμή την ενθρόνισή της το 1953, καθώς έξι σπάνιες φιάλες οίνου Μαυροδάφνη Achaia Clauss, με την ετικέτα να αναγράφει: «Εκ του βαρελίου εσοδείας 1883, Βασιλεύς Παύλος Α’». Η συντήρηση της κάβας απαιτούσε διεπιστημονική συνεργασία ειδικοτήτων συντηρητών, για τα επιμέρους στοιχεία των φιαλών, τα γυάλινα, τα χάρτινα και τα μεταλλικά.

Δείτε φωτογραφίες