Μια περιήγηση «Στο μυαλό του Τσίλλερ»

Εκατόν πενήντα χρόνια μετά τη θεμελίωσή του, το Δημαρχείο της Ερμούπολης, που δεσπόζει στη σημερινή πλατεία Μιαούλη, μεταμορφώνεται σε κεντρικό έκθεμα, ανοίγει τις πόρτες του σε αθέατες πλευρές του, στη σκέψη του δημιουργού του και σε όλα όσα μεσολάβησαν μέχρι να προκύψει το κτίριο που γνωρίζουμε σήμερα. Σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ, αρχειακά τεκμήρια και σύγχρονες αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις, υδατογραφίες, φωτογραφίες και ψηφιακές εφαρμογές συγκροτούν την έκθεση με τίτλο «Στο μυαλό του Τσίλλερ», που εγκαινιάστηκε χθες, Σάββατο 1η Αυγούστου, στο Δημαρχείο, μια συνδιοργάνωση του Δήμου Σύρου-Ερμούπολης και του Ιστορικού Μουσείου Ερμούπολης.

«Δεν είναι τυχαίος χώρος»

«Η έκθεση δεν παρουσιάζεται σε έναν ουδέτερο μουσειακό χώρο», σημειώνει στον «Ε.Τ.» ο διευθυντής του Ιστορικού Μουσείου Ερμούπολης, δρ Παύλος Χατζηγρηγορίου, ο οποίος συνυπογράφει τον σχεδιασμό της έκθεσης με την αρχιτέκτονα και επιμελήτρια του Ιστορικού Μουσείου Ερμούπολης, Αλίκη Χαμαλίδου, και μας ξεναγεί…

«Ο επισκέπτης περπατά εντός του σχεδιασμού του κτιρίου και ανακαλύπτει την αρχιτεκτονική του Τσίλλερ», σε μια συμβολική συγκυρία για την πρωτεύουσα των Κυκλάδων, διακόσια χρόνια από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης και εκατόν πενήντα χρόνια από τη θεμελίωση του Δημαρχείου της. Η αφήγηση εκτείνεται από τη μνημειακή πρόσοψη και τα μαρμάρινα κλιμακοστάσια έως τις εσωτερικές αυλές, τις στέγες, τα μεταλλικά δομικά στοιχεία, τις δεξαμενές συλλογής βρόχινου νερού και τις τεχνικές φυσικού φωτισμού και αερισμού.

«Το κτίριο δεν αποτελεί μόνο το διοικητικό κέντρο του Δήμου Σύρου-Ερμούπολης, αλλά και ένα διαχρονικό σύμβολο της πόλης, άρρηκτα συνδεδεμένο με την πλατεία Μιαούλη, τη δημόσια ζωή και τη συλλογική μνήμη των κατοίκων της», λέει ο κ. Χατζηγρηγορίου και τονίζει ότι η έκθεση αναδεικνύει το Δημαρχείο όχι ως ακίνητο μνημείο του παρελθόντος, αλλά ως ζωντανό δημόσιο κτίριο, που παραμένει σε λειτουργία. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι η προστασία του συνδέεται με τη διαφύλαξη του ευρύτερου νεοκλασικού συνόλου της Ερμούπολης.

Συνεργασία

Η ιδέα της έκθεσης προέκυψε μέσα από την πολυετή συνεργασία του δήμου, του Πανεπιστημίου Notre Dame, του Ιστορικού Μουσείου Ερμούπολης και τοπικών επιστημονικών και πολιτιστικών φορέων.

Τα τελευταία χρόνια, φοιτητές και καθηγητές του πανεπιστημίου, με επικεφαλής τον Paolo Vitti, εργάστηκαν συστηματικά στο Δημαρχείο, καταγράφοντας την αρχιτεκτονική, τις κατασκευαστικές λεπτομέρειες, τα υλικά και τις διαφορετικές φάσεις της ιστορίας του. Η έρευνα κορυφώθηκε το φθινόπωρο του 2025 με την πληρέστερη αρχιτεκτονική αποτύπωση που έχει πραγματοποιηθεί μετά την κατασκευή του κτιρίου. Η εργασία συνδύασε την επιτόπια έρευνα με σύγχρονες ψηφιακές μεθόδους, όπως η τρισδιάστατη σάρωση με λέιζερ, δημιουργώντας ένα ακριβές ψηφιακό μοντέλο και αρχείο για τη μελλοντική προστασία του. Το υλικό της έρευνας συναντά τα ιστορικά σχέδια του Τσίλλερ που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχεία Νομού Κυκλάδων, καθώς και αποφάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου, δημοσιεύματα του Τύπου του 19ου αιώνα.

Ετσι, η έκθεση δεν παρουσιάζει μόνο την τελική εικόνα του Δημαρχείου, αλλά ανασυνθέτει τη διαδρομή του: από τις πρώτες προτάσεις και τις αντιπαραθέσεις για το κόστος έως τις τεχνικές λύσεις, τα υλικά και τους τεχνίτες που συνέβαλαν στην ολοκλήρωσή του.

Αστικό όραμα

«Η ιστορία της ανέγερσης υπήρξε κάθε άλλο παρά ομαλή», αναφέρει ο επιμελητής. Η ιδέα ενός μεγάλου διοικητικού συγκροτήματος στην τότε πλατεία Λεωτσάκου (σημερινή πλατεία Μιαούλη) είχε συζητηθεί ήδη το 1869 και το 1870. Το Δημαρχείο αποτέλεσε την πιο φιλόδοξη έκφραση του αστικού οράματος του δημάρχου Δημητρίου Βαφιαδάκη, όμως από το 1872 ο τοπικός Τύπος διατύπωνε ενστάσεις για το κόστος των σχεδίων. Μετά την τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου, το 1876, οι επικρίσεις συνεχίστηκαν, καθώς πολλοί υποστήριζαν ότι οι δημοτικοί πόροι έπρεπε να κατευθυνθούν σε δρόμους, υποδομές και ανάγκες. Πιστώσεις, τροποποιήσεις, αναστολές εργασιών, ακυρώσεις και προσφυγές συνόδευσαν την πορεία του έργου, το οποίο, τελικά, ολοκληρώθηκε με οικονομικότερες λύσεις.

Σωζόμενα σχέδια

Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκονται τα ιστορικά σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ. Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχεία Νομού Κυκλάδων φυλάσσεται μια συλλογή 27 σχεδίων του Δημαρχείου, ενώ επιπλέον εκδοχές βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη. Πρόκειται για κατόψεις, όψεις, τομές και σχέδια λεπτομερειών, ορισμένα από τα οποία έχουν εκπονηθεί με μελάνι, μολύβι και τέμπερα και λειτουργούν όχι μόνο ως τεχνικά τεκμήρια, αλλά και ως αυτόνομα έργα τέχνης.

«Το παράδοξο είναι ότι, παρά τον πλούτο του αρχείου, κανένα από τα σωζόμενα σχέδια δεν παρουσιάζει το Δημαρχείο ακριβώς όπως τελικά κατασκευάστηκε», σημειώνει ο κ. Χατζηγρηγορίου. Τα σχέδια, που χρονολογούνται από το 1871 έως το 1888, καταγράφουν διαφορετικές φάσεις μιας μακράς και διαρκώς μεταβαλλόμενης διαδικασίας. Σε ορισμένες προτάσεις το κτίριο διέθετε τρίτο όροφο, θόλους επάνω από τους γωνιακούς πύργους ή μια βαθιά διώροφη λότζια στον κεντρικό όγκο. Αλλες εκδοχές πρότειναν διαφορετικές εισόδους και διαφορετικές λύσεις για τα μνημειακά κλιμακοστάσια. Πολλά από αυτά τα στοιχεία εγκαταλείφθηκαν ή τροποποιήθηκαν εξαιτίας του κόστους, των τεχνικών δυσκολιών και των έντονων αντιπαραθέσεων που συνόδευσαν την ανέγερση.

Δεκαπενταετής ανέγερση

Αυτό ακριβώς το στοιχείο δικαιολογεί και τον τίτλο «Στο μυαλό του Τσίλλερ». Η έκθεση επιτρέπει στον επισκέπτη να παρακολουθήσει τη σκέψη του δημιουργού, τις εναλλακτικές προτάσεις, τις αναθεωρήσεις και τους συμβιβασμούς που μεσολάβησαν μέχρι να προκύψει το κτίριο που γνωρίζουμε σήμερα. Η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα επειδή δεν έχει διασωθεί ούτε μία φωτογραφία από τη δεκαπενταετή περίοδο της ανέγερσης. Οι φωτογραφίες του 19ου αιώνα παρουσιάζουν την πλατεία είτε πριν από το Δημαρχείο είτε μετά την ολοκλήρωσή του. Το ενδιάμεσο στάδιο -το τεράστιο εργοτάξιο, οι παύσεις των εργασιών, οι εκτεθειμένες ξυλείες και οι διαδοχικές αλλαγές- ανασυντίθεται μόνο μέσα από σχέδια, δημοτικά ψηφίσματα και εφημερίδες.

Ξεχωρίζει η «Χρονοκλίμακα»

Ανάμεσα στις ιδιαίτερες εγκαταστάσεις της έκθεσης ξεχωρίζει η «Χρονοκλίμακα», η οποία αναπτύσσεται στην ελικοειδή μαρμάρινη σκάλα του Δημαρχείου. Σε κάθε σκαλί αναγράφεται μία σημαντική ημερομηνία από την ιστορία της Ερμούπολης, ώστε η άνοδος του επισκέπτη στο εσωτερικό του κτιρίου να μετατρέπεται ταυτόχρονα σε μια διαδρομή μέσα στον χρόνο. Η εγκατάσταση αξιοποιεί με έναν απλό αλλά ιδιαίτερα εύγλωττο τρόπο την ίδια την αρχιτεκτονική του Δημαρχείου. Ο επισκέπτης, καθώς ακολουθεί την καμπύλη της σκάλας, περνά διαδοχικά από γεγονότα που σφράγισαν τη δημιουργία, την ανάπτυξη και τη διαμόρφωση της σύγχρονης ταυτότητας της πόλης. Η ελικοειδής κλίμακα αποτελεί από μόνη της ένα αξιοσημείωτο τεχνικό έργο.

Οπως προέκυψε από τη σύγχρονη έρευνα του κτιρίου, είναι κατασκευασμένη από εξαιρετικά επεξεργασμένες μονολιθικές μαρμάρινες βαθμίδες. Κάθε σκαλί εισχωρεί στην τοιχοποιία σε βάθος περίπου είκοσι εκατοστών και στηρίζεται προοδευτικά στο αμέσως προηγούμενο, μέσα από μια ιδιαίτερα ακριβή κατασκευαστική γεωμετρία. Ανάμεσα στις μαρμάρινες επιφάνειες διακρίνεται ένα στρώμα κονιάματος μικρότερο του ενός χιλιοστού, ένδειξη της υψηλής δεξιοτεχνίας των τεχνιτών που εργάστηκαν στο κτίριο.

Δίγλωσσος τόμος για το παρελθόν και το… μέλλον του Δημαρχείου

Την έκθεση συνοδεύει ο δίγλωσσος τόμος «Το Δημαρχείο της Ερμούπολης – 150 χρόνια ενός νεοκλασικού τοπόσημου», σε επιστημονική επιμέλεια του Paolo Vitti από τον εκδοτικό οίκο «Μέλισσα». «Το Δημαρχείο αποτελεί αριστούργημα της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, καρπό του κοινού οράματος του Δημητρίου Βαφιαδάκη και του Ερνέστου Τσίλλερ», αναφέρει ο αναπληρωτής καθηγητής στο πανεπιστήμιο Notre Dame, Paolo Vitti, και εξηγεί στο σημείωμά του ότι το μνημειακό κτίριο σχεδιάστηκε ώστε να δεσπόζει στο τέλος του άξονα που ξεκινά από τη θάλασσα και καταλήγει στην πλατεία Μιαούλη, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της αστικής φυσιογνωμίας της πόλης.

Η έκδοση συγκεντρώνει το υλικό μιας μεθοδικής επιστημονικής τεκμηρίωσης, της πληρέστερης που έχει πραγματοποιηθεί μετά την ανέγερση του κτιρίου, και το συνδυάζει με μια σύγχρονη προσέγγιση για τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την ακαδημαϊκή παράδοση της Σχολής Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Notre Dame στην Ιντιάνα. Η λεπτομερής γνώση της κατασκευής και των φθορών αποτελεί εργαλείο για την προστασία του, ενώ η πρωτοβουλία συμπίπτει με τις εργασίες αποκατάστασης των εξωτερικών όψεων, που βρίσκονται σε εξέλιξη με χρηματοδότηση του υπουργείου Εσωτερικών και επίβλεψη των Τεχνικών Υπηρεσιών του δήμου.