Γράφει η Ρίτα Μπαούση

H Ιρλανδο-αμερικανίδα συγγραφέας Alice Winn, κατάφερε να ταρακουνήσει τα διεθνή λογοτεχνικά ύδατα κάνοντας το ντεμπούτο της με το ιστορικό μυθιστόρημα «In Memoriam», επιτυγχάνοντας κάτι σπάνιο: να αφηγηθεί την ιστορία ενός απαγορευμένου έρωτα στα χαρακώματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου -μιας εποχής για την οποία έχουν γραφτεί πολλά βιβλία- από μια άλλη, εξίσου ενδιαφέρουσα οπτική, αυτή του ομοφυλοφιλικού έρωτα στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Εναρκτήριος αφηγηματικός τόπος του έργου είναι ένα αγγλικό οικοτροφείο αρρένων, όπου φοιτούν ο Γκοντ και ο Ελγουντ, οι κεντρικοί ήρωες του βιβλίου.

Βρισκόμαστε λίγο πριν από το 1914 κι οι δύο έφηβοι προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στους επιβεβλημένους άγραφους κώδικες της αντρικής φιλίας και τον έρωτα του ενός προς τον άλλον, που ξυπνάει μέσα τους. Ωστόσο, οι εξελίξεις θα τους προλάβουν, καθώς το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, τους οδηγεί, διαδοχικά, από τη σχολική ζωή και την ανεμελιά που αυτή συνεπάγεται, στα χαρακώματα του Δυτικού Μετώπου. Μέσα από τις επιστολές που ανταλλάσσουν οι δύο νεαροί -ώσπου κι ο Ελγουντ να καταταγεί, ακολουθώντας το παράδειγμα του Γκόντ- οι αναγνώστες γίνονται μάρτυρες της σκληρής πραγματικότητας του πολέμου, αφού τα γράμματά τους είναι «βουτηγμένα» στη λάσπη των χαρακωμάτων, τις κακουχίες που βίωναν καθημερινά, τον φόβο που είχε φωλιάσει στην ψυχή τους, τον όλεθρο που τους περικύκλωνε.

Το ντεμπούτο της Winn είναι εντυπωσιακά ώριμο για πρωτόλειο, καθώς καταγράφει την παράδοξη ιστορία ενός έρωτα που άνθισε μέσα στον ζόφο, χωρίς, ωστόσο, η ίδια να καταφεύγει σε περιττούς μελοδραματισμούς για να τον αποτυπώσει με μεγαλύτερη γλαφυρότητα. Η συγγραφέας μοιάζει να καταφέρνει επιδέξιους ελιγμούς ανάμεσα στον λυρισμό και την ποιητικότητα που απαιτεί μια ερωτική σκηνή και την ωμή, ρεαλιστική απεικόνιση πολεμικών συγκρούσεων.

Στην αληθοφάνεια του βιβλίου, σαφέστατα συντελεί και η αξιοθαύμαστη έρευνα στην οποία προχώρησε η συγγραφέας, προκειμένου να συνθέσει το εν λόγω μυθιστόρημα. Οπως η ίδια αναφέρει στον επίλογο του βιβλίου της, μελέτησε σωρεία αρχείων, όπως για παράδειγμα την εφημερίδα που εξέδιδε το Marlborough College από το 1913 ως το 1919, όπου και καταγράφονταν οι θάνατοι στο Μέτωπο.

Η συγγραφέας αξιοποίησε τα τεκμήρια αυτά, εντάσσοντας ορισμένα αυτούσια στη μυθοπλασία της, υπενθυμίζοντας έτσι στο αναγνωστικό κοινό πως, πίσω από λίστες με ονόματα πεσόντων, υπήρξαν άνθρωποι που δεν πρόλαβαν να ζήσουν όπως ονειρεύτηκαν. Ετερος αφηγηματικός άξονας του «In Memoriam» είναι η αποτύπωση μιας ομοφυλοφιλικής σχέσης στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Ο έρωτας του Γκοντ και του Ελγουντ λαμβάνει χώρα σε μια εποχή που τον καταδίκαζε ρητά· συνεπώς μόνο ρομαντικοποιημένα δεν θα μπορούσε να αποτιμηθεί. Πολύ εύστοχα η συγγραφέας τον ξεδιπλώνει και τον παρουσιάζει με όλο το εύρος των αντιφάσεων που τον συνοδεύουν: την επιθυμία, τον φόβο της εξωτερίκευσής του, την αμφιβολία και τον πόθο που βασανίζει τους δύο άντρες.

Το ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο και η απαγόρευση που αυτό επιβάλλει, εντείνει τη δύναμη του αισθήματος του έρωτα αλλά κι εκείνο της μοναξιάς, αφού οι δύο νέοι είχαν την ατυχία να αγαπηθούν σε μια κοινωνία που απαιτούσε από αυτούς να «γίνουν άνδρες», στην πιο βίαιη και άγρια εκδοχή του όρου. Η φρίκη του πολέμου, η οποία παρουσιάζεται χωρίς εκπτώσεις, δεν αποσκοπεί στο να σοκάρει, αλλά επιχειρεί να  αναδείξει τη σαρωτική επέλασή του στον ψυχισμό των στρατιωτών, την αδυναμία τους να επιστρέψουν στην «κανονικότητα» μετά τη λήξη του και την αδυσώπητη δύναμή του, αφού εκτός από σώματα, ο πόλεμος διαλύει τα όνειρα και τις φιλοδοξίες των ανθρώπων, τους αποστερεί την ελπίδα και την αισιοδοξία.

Ενα από τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει το βιβλίο της Winn, είναι πώς και αν θυμόμαστε τους νεκρούς και γενικά όλα τα θύματα των πολέμων, συμπεριλαμβανομένου των οικογενειών που μένουν πίσω.  Ο τίτλος του βιβλίου θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ειρωνικός, καθώς μέσω αυτού η συγγραφέας φαίνεται να ψέγει τη δημόσια μνήμη: τις λίστες, τα μνημεία, τα μετάλλια ανδρείας και τις συγκεντρώσεις-φόρο τιμής στους πεσόντες, που συχνά επισκιάζουν την ατομικότητα, υποβιβάζουν την έννοια της αυτοθυσίας και αναπόφευκτα περιπίπτουν στη λήθη. Το ντεμπούτο της Winn, είναι ένα βιβλίο με διαχρονικό αντίκτυπο, μέσω του οποίου η συγγραφέας επιχειρεί να αποκαταστήσει αυτή την αδικία και να δώσει φωνή σε μια γενιά αφανών ηρώων.

Το μυθιστόρημά της συνδυάζει τη λογοτεχνική ευαισθησία με την ιστορική ακρίβεια και αποτελεί μια σύγχρονη ματιά πάνω σε ζητήματα όπως η αέναη αναζήτηση αποδοχής, αγάπης και ταυτότητας. Είναι ένα βιβλίο που δεν περιορίζεται στην στερεοτυπική απεικόνιση του πολέμου, αλλά προβάλλει την τρυφερότητα και τον έρωτα ως μια πράξη αντίστασης.

Το «In Memoriam», όπως άλλωστε υπόσχεται και ο τίτλος του, είναι ένα ρηξικέλευθο μυθιστόρημα που μένει στη μνήμη και χαράσσεται στις καρδιές των αναγνωστών για καιρό.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ικαρος, σε μετάφραση Αγγελου Αγγελίδη.