Τον Απρίλιο του 1934, ένας απρόσμενος επισκέπτης έφθανε στην Αθήνα, προκαλώντας κύματα αγανάκτησης, ειρωνικών σχολίων και σατιρικών δημοσιευμάτων.
Ήταν ο δισέγγονος του Τόμας Μπρους, του 7ου κόμη του Έλγιν, του γνωστού αντιπαθούς σε εμάς τους Έλληνες Βρετανού διπλωμάτη, που στις αρχές του 19ου αιώνα είχε συνδέσει το όνομά του με μία από τις μεγαλύτερες αρπαγές πολιτιστικών θησαυρών στην ιστορία. Και σαν να μην έφθανε η παρουσία του στην ελληνική πρωτεύουσα, ο απόγονός του επισκέφθηκε την Ακρόπολη μαζί με τη σύζυγό του και φωτογραφήθηκε ανερυθρίαστα χαμογελαστός μπροστά στον κατακρεουργημένο Παρθενώνα.
Πριν πάμε στην επιστροφή των Έλγιν στον «τόπο του εγκλήματος», ας θυμηθούμε εν συντομία τα έργα και τις ημέρες του προγόνου του.
Ο κόμης του Έλγιν, είχε αναλάβει το 1799 τη θέση του Βρετανού πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη, στην υπηρεσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εκμεταλλευόμενος τη θέση του και τις συνθήκες της εποχής, οργάνωσε την αρπαγή σημαντικού αριθμού γλυπτών από την Ακρόπολη, με κυριότερα τα έργα που σήμερα είναι γνωστά ως Γλυπτά του Παρθενώνα ή Ελγίνεια Μάρμαρα.
Διαβάστε Επίσης
Για να δικαιολογήσει τις ενέργειές του, ο Έλγιν επικαλέστηκε την ύπαρξη γραπτής άδειας, ενός οθωμανικού φιρμανιού, που υποτίθεται ότι του είχε παραχωρηθεί από την κεντρική διοίκηση. Ωστόσο, το πρωτότυπο έγγραφο δεν παρουσιάστηκε ποτέ ούτε εντοπίστηκε σε οθωμανικά αρχεία. Το μόνο σχετικό τεκμήριο που εμφανίστηκε ήταν μια ιταλική επιστολή, η οποία δεν θεωρείται αυθεντικό φιρμάνι και, σε κάθε περίπτωση, δεν προέβλεπε την απόσπαση γλυπτών από τα ίδια τα μνημεία.
Η επιχείρηση ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα. Συνεργάτες και τεχνίτες του αποσπούσαν γλυπτά από τον Ιερό Βράχο, μεταξύ των οποίων τμήματα των αετωμάτων, των μετοπών και της ζωφόρου του Παρθενώνα, αλλά και μία από τις Καρυάτιδες του Ερεχθείου. Τα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης τσουβαλιάστηκαν σε πλοία με προορισμό τη Βρετανία. Ένα από αυτά μάλιστα, το «Μέντορ», ναυάγησε στα Αντικύθηρα το 1802, μεταφέροντας μέρος των κλαπέντων αρχαιοτήτων.
Ο Έλγιν, που αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα, επιχείρησε αρχικά να πουλήσει τη συλλογή του στη βρετανική κυβέρνηση. Τελικά, το 1816, τα γλυπτά αγοράστηκαν από το βρετανικό κράτος και μεταφέρθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο, όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα. Η ελληνική πλευρά αμφισβητεί εξαρχής τη νομιμότητα της απομάκρυνσής τους και έκτοτε διεκδικεί την επιστροφή τους, μια διαμάχη που εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ελληνικής πολιτιστικής πολιτικής.
Σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά τη ληστρική επιδρομή του προγόνου του, ο νεότερος Έλγιν έφθανε στα μέσα Απριλίου στον Πειραιά με το αγγλικό υπερωκεάνιο «Λετίτσια», το οποίο είχε αποπλεύσει από τη Βενετία μεταφέροντας 344 περιηγητές. Ανάμεσά τους βρισκόταν ο λόρδος Έλγιν με την οικογένειά του. Η είδηση δημοσιεύθηκε αμέσως, με τις εφημερίδες να υπενθυμίζουν ποιος ήταν ο πρόγονός του και τι ανεπανόρθωτη πολιτιστική ζημιά είχε προκαλέσει τότε στην υπόδουλη Ελλάδα.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε μάλιστα η φωτογραφία του απρόσκλητου επισκέπτη μαζί με τη σύζυγό του πάνω στον Ιερό Βράχο. Η λεζάντα που τη συνόδευε δεν άφηνε περιθώρια παρερμηνείας για τη διάθεση των συντακτών: «Προσοχή στις Καρυάτιδες! Και μη χειρότερα!». Δεν έλειψαν μάλιστα οι ειρωνικές προειδοποιήσεις. Κάποιοι σχολιαστές θεώρησαν ότι καλό θα ήταν να τριπλασιαστεί η φρουρά του Παρθενώνα, ενώ άλλοι έστρεψαν το βλέμμα τους στην Καρυάτιδα που είχε μεταφερθεί στο Λονδίνο, φοβούμενοι μήπως ο επισκέπτης είχε κληρονομήσει και τις διαθέσεις του προπάππου του.
Η επίσκεψη έδωσε παράλληλα την αφορμή για αρκετές αναφορές στην ιστορία της αρπαγής. Σε μία από αυτές, ο γνωστός δημοσιογράφος, συγγραφέας, λογοτέχνης και θεατρικός συγγραφέας Αλέκος Λιδωρίκης καταλήγει το ιστορικό του ρεπορτάζ αναφέροντας την καταγγελία του λόρδου Βύρωνα, ο οποίος είχε καταδικάσει με σφοδρότητα την αρπαγή των ελληνικών αρχαιοτήτων στο ποίημά του «Η Κατάρα της Αθηνάς». Η ποιητική καταδίκη του Έλγιν δεν περιοριζόταν στον ίδιο, αλλά επεκτεινόταν και στους απογόνους του. Σε χαρακτηριστικό απόσπασμα, η Αθηνά καλεί την κατάρα να πέσει πρώτα στο κεφάλι του Σκωτσέζου που την απογύμνωσε και ύστερα σε ολόκληρη τη γενιά του: «Ν’ ακλουθιέται η αχορτασιά του η ιερόσυλη με μίση, και η εκδίκηση, ως τον τάφο και πιο πέρα, το όνομά του».
Η υποδοχή του δισέγγονου δεν περιορίστηκε στα δημοσιογραφικά σχόλια. Η σάτιρα βρήκε πρόσφορο έδαφος, με τους ποιητές της εποχής να εμπνέονται από την παρουσία του. Σε ένα από τα χαρακτηριστικά σατιρικά στιχουργήματα, ο επισκέπτης καλωσορίζεται με καχυποψία. Ο ανώνυμος ή ψευδώνυμος στιχουργός, που υπογράφει ως «Διογένης», τον ρωτά αν είχε φθάσει στην Αθήνα με σκοπό να μιμηθεί τον πρόγονό του:
«Καλώς μας ήλθες εγγονέ του σεβαστού παππού σου.
Δεν ξέρομε προς το παρόν ακόμη τους σκοπούς σου,
Μα μόλις ήλθες μάθαμε, ρωτούσες φανερά
Αν έχει στην Ακρόπολη, φύλακες και φρουρά…
Έτσι λοιπόν, λογάριαζες να άρχιζες ντακάπο,
Μιμούμενος Ελγίνε μου, το σεβαστό σου πάππο!..»
Και συνεχίζει, περνώντας από την ειρωνεία στην πικρία:
«Λυπήσου πλέον, μάι ντήαρ, το τόσο μας το χάλι
Τον τόπο μας τον ρήμαξαν εφέτος κάτι άλλοι,
Όλα πια μας τα κλέψανε και μες στη συμφορά μας
Το μόνο που μας έμεινε… είναι τα μάρμαρά μας.
Άσε λοιπόν, Ελγίνε μου, τους πονηρούς σκοπούς σου
Έστω κι αν τρίζουν τα οστά, του λόρδου του παππού σου!..»
Άλλος αρθρογράφος απευθυνόταν ευθέως στον νεότερο λόρδο, ρωτώντας τον με εμφανή ειρωνεία: «Διατί μας το έφερες εδώ το πρόσωπόν σου, ευγενέστατε λόρδε; Ενόμισες ότι θα είχαμε καμίαν άρεσιν ή ευχαρίστησιν να το ίδωμεν;».
Τον καλούσε μάλιστα να αναλογιστεί τι θα έπρεπε να αισθάνεται αντικρίζοντας τα απομεινάρια του Παρθενώνα και τον προέτρεπε να επιστρέψει όσα είχαν αφαιρέσει ο πρόγονός του και οι συνεργάτες του. Η μετάνοια, όπως έγραφε, έπρεπε να αποδειχθεί έμπρακτα. Η συνείδησή του, κατέληγε, ήταν ο καλύτερος οδηγός για το τι όφειλε να πράξει.
Ωστόσο, παραδόξως, η εικόνα δεν ήταν απολύτως ομοιόμορφη. Μέσα στη γενική κατακραυγή εμφανίστηκαν και υπερασπιστές του Έλγιν. Ένας από αυτούς μάλιστα έστειλε επιστολή σε εφημερίδα, διαμαρτυρόμενος για όσα γράφονταν εις βάρος του Βρετανού διπλωμάτη.
Υποστήριζε ότι οι κατηγορίες περί λεηλασίας ήταν ιστορικά ανακριβείς και ότι ο Έλγιν δεν είχε αποσπάσει γλυπτά από τον ίδιο τον ναό, αλλά είχε περισυλλέξει έργα που βρίσκονταν ενσωματωμένα σε οθωμανικά κτίσματα και κινδύνευαν να καταστραφούν. Θεωρούσε μάλιστα ότι η μεταφορά τους στη Βρετανία είχε συμβάλει στην αναγνώριση της μεγάλης τέχνης του Φειδία από τον νεότερο κόσμο και είχε ενισχύσει τη συμπάθεια των Βρετανών προς τους Έλληνες κατά την Επανάσταση του 1821.
Η επιστολή του κατέληγε σε μια εντυπωσιακή για την εποχή αποτίμηση: ο Έλγιν, κατά τη γνώμη του, δεν ήταν απλώς ένας φιλάρχαιος διπλωμάτης, αλλά ένας άνθρωπος στον οποίο η αρχαιολογική επιστήμη και η νεότερη Ελλάδα όφειλαν ευγνωμοσύνη.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν μια υπερασπιστική αρθρογραφία. Με αφορμή την επίσκεψη του απογόνου, αναρωτιόταν αν ο Έλγιν ήταν πράγματι τόσο μεγάλος εγκληματίας όσο τον παρουσίαζαν οι επικριτές του. Υπενθύμιζε ότι κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας τα αρχαία μνημεία ήταν εκτεθειμένα στη φθορά, την εγκατάλειψη και την καταστροφή, ενώ υποστήριζε ότι ο Βρετανός διπλωμάτης είχε ενεργήσει με τη συνείδηση ότι προσέφερε υπηρεσία στην αρχαιολογία.
Έφθανε μάλιστα να υποστηρίζει ότι, αν ο Έλγιν δεν είχε μεταφέρει τα γλυπτά, ίσως αυτά να είχαν χαθεί οριστικά από κάποια καταστροφή ή από την αδιαφορία των τότε αρχών. Παρά τις επιφυλάξεις του, η τελική του κρίση ήταν σαφής: «Ο λόρδος Έλγιν δεν υπήρξε βέβαια μέγας ευεργέτης μας, αλλ’ ούτε και τόσο μεγάλος κακούργος όσο μας τον παριστάνουν».
Σε κάθε περίπτωση, ο επισκέπτης ολοκλήρωσε την περιήγησή του και αναχώρησε χωρίς να προκύψει κάποιο νέο επεισόδιο. Ευτυχώς, κατά την αναχώρησή του, στην καταμέτρηση των αρχαιοτήτων της Ακρόπολης δεν διαπιστώθηκε καμία απώλεια, αλλά και ουδεμία επιστροφή κλαπέντων…
