Η «Μαύρη Πέμπτη» που συγκλόνισε τις ΗΠΑ…

Η «Μαύρη Πέμπτη» βρήκε χιλιάδες επενδυτές να προσπαθούν να απαλλαγούν από τις μετοχές τους, ενώ οι τιμές κατέρρεαν και ο πανικός απλωνόταν στη Γουόλ Στριτ. Ήταν η πρώτη μεγάλη εκδήλωση μιας χρηματιστηριακής καταστροφής, που θα κορυφωνόταν τις επόμενες ημέρες και θα έμενε στην Ιστορία ως το προοίμιο της Μεγάλης Ύφεσης. Πίσω από την κατάρρευση δεν βρισκόταν μόνο η απληστία των κερδοσκόπων, αλλά και η πεποίθηση μιας ολόκληρης κοινωνίας ότι η αδιάκοπη άνοδος των τιμών μπορούσε να συνεχίζεται επ’ αόριστον. Η δεκαετία του 1920 είχε μετατρέψει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε σύμβολο οικονομικής ευημερίας. Η βιομηχανία αναπτυσσόταν, τα αυτοκίνητα και οι ηλεκτρικές συσκευές άλλαζαν την καθημερινότητα και το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης γινόταν ο καθρέφτης μιας χώρας που πίστευε στις απεριόριστες δυνατότητές της. Ο δείκτης Dow Jones, που βρισκόταν περίπου στις 63 μονάδες τον Αύγουστο του 1921, είχε φτάσει στις 381 τον Σεπτέμβριο του 1929, σημειώνοντας εξαπλάσια άνοδο μέσα σε οκτώ χρόνια.

Η παρουσία τόσο πολλών ανθρώπων έξω από το Χρηματιστήριο αποτελεί δείγμα ότι μέσα σε αυτό τα πράγματα δεν εξελίσσονται καλά.

Τυχοδιωκτισμός

Το Χρηματιστήριο, από υπόθεση επαγγελματιών και εύπορων επενδυτών, είχε μετατραπεί σταδιακά σε εθνικό Ελντοράντο. Όπως την εποχή των χρυσοθήρων πολλοί εγκατέλειπαν τις δουλειές τους για να κυνηγήσουν μια περιουσία, έτσι και στην Αμερική πλήθος ανθρώπων άρχισε να αντιμετωπίζει τις μετοχές ως συντομότερο δρόμο προς τον πλούτο. Μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, υπάλληλοι, καταστηματάρχες και νοικοκυρές δοκίμαζαν την τύχη τους στην αγορά, συχνά χωρίς να γνωρίζουν ούτε την πραγματική οικονομική κατάσταση των εταιριών στις οποίες επένδυαν.

Το πιο επικίνδυνο στοιχείο ήταν ότι η αγορά δεν στηριζόταν μόνο στις αποταμιεύσεις. Πολλοί αγόραζαν μετοχές με δανεικά χρήματα, καταβάλλοντας ένα μικρό μέρος της αξίας τους και δανειζόμενοι το υπόλοιπο. Οι ίδιες οι μετοχές λειτουργούσαν ως εγγύηση για τα δάνεια. Όσο οι τιμές ανέβαιναν, το σύστημα έμοιαζε να επιβεβαιώνει την ορθότητα των επιλογών τους. Όταν, όμως, οι τιμές άρχισαν να υποχωρούν, οι δανειστές απαιτούσαν πρόσθετες εγγυήσεις ή εξόφληση, αναγκάζοντας τους επενδυτές να πουλήσουν. Οι πωλήσεις πίεζαν τις τιμές ακόμη χαμηλότερα και η πτώση τροφοδοτούσε τον ίδιο της τον εαυτό.

Συγκεντρωμένοι έξω από Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης που μέσα σε μία νύχτα έγιναν από επενδυτές διαμαρτυρόμενοι.

Υπήρχαν, ωστόσο, προειδοποιητικά σημάδια. Η αγροτική οικονομία αντιμετώπιζε προβλήματα, η κατανομή του πλούτου παρέμενε άνιση και η πιστωτική επέκταση ενίσχυε την κερδοσκοπία. Η άνοδος των μετοχών είχε αποκτήσει δική της δυναμική, που δεν αντανακλούσε πάντοτε την πραγματική κατάσταση των επιχειρήσεων. Η αισιοδοξία, όμως, ήταν τόσο ισχυρή, ώστε οι προειδοποιήσεις για υπερτίμηση των μετοχών αντιμετωπίζονταν συχνά ως υπερβολές απαισιόδοξων παρατηρητών.

Τον Σεπτέμβριο του 1929, η αγορά άρχισε να εμφανίζει έντονες διακυμάνσεις. Στις 24 Οκτωβρίου, η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο. Περίπου 12,9 εκατομμύρια μετοχές άλλαξαν χέρια, αριθμός πρωτοφανής για την εποχή, καθώς οι επενδυτές έσπευδαν να πουλήσουν. Οι χρηματιστές αδυνατούσαν να ανταποκριθούν στον όγκο των εντολών, ενώ έξω από το Χρηματιστήριο συγκεντρώνονταν πλήθη ανθρώπων που αναζητούσαν νέα για τις περιουσίες τους. Η εικόνα της Γουόλ Στριτ, που μέχρι τότε συμβόλιζε την ευημερία, μετατράπηκε σε σκηνικό αγωνίας.

Μαζική φυγή

Την επόμενη ημέρα, Παρασκευή 25 Οκτωβρίου, ισχυροί τραπεζίτες επιχείρησαν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη, αγοράζοντας μεγάλες ποσότητες μετοχών. Η παρέμβασή τους έφερε προσωρινή ανακούφιση και επέτρεψε σε ορισμένους να πιστέψουν ότι τα χειρότερα είχαν περάσει. Η αγορά, όμως, δεν είχε ανακτήσει τη σταθερότητά της. Τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου, ο Dow Jones υποχώρησε σχεδόν 13% και την Τρίτη 29 Οκτωβρίου, τη γνωστή «Μαύρη Τρίτη», ακολούθησε νέα πτώση σχεδόν 12%. Περισσότερες από 16 εκατομμύρια μετοχές διακινήθηκαν εκείνη την ημέρα. Η προσπάθεια διάσωσης είχε αποτύχει και η εμπιστοσύνη είχε μετατραπεί σε μαζική φυγή.

Οι απώλειες ήταν τεράστιες. Περιουσίες που είχαν δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια αρκετών ετών εξαφανίστηκαν μέσα σε λίγες συνεδριάσεις, ενώ πολλοί επενδυτές βρέθηκαν να χρωστούν περισσότερα από όσα μπορούσαν να πληρώσουν. Οι αυτοκτονίες ορισμένων χρηματιστών και επιχειρηματιών έγιναν σύμβολο της απόγνωσης, αν και οι ιστορίες που κυκλοφόρησαν γύρω από αυτές συχνά διογκώθηκαν από τον Τύπο και τη λαϊκή φαντασία.

Κλίμα πανικού επικράτησε και στα πρωτοσέλιδα της επόμενης ημέρας.

Η κατάρρευση δεν σήμαινε ότι όλοι οι Αμερικανοί έχασαν τις οικονομίες τους στο Χρηματιστήριο, οι άμεσοι επενδυτές αποτελούσαν μειοψηφία των νοικοκυριών. Η κρίση, ωστόσο, δεν έμεινε στους τοίχους της Γουόλ Στριτ. Οι τράπεζες, οι επιχειρήσεις και οι καταναλωτές ήταν δεμένοι μεταξύ τους με ένα δίκτυο δανείων, καταθέσεων και αγορών. Όταν η εμπιστοσύνη χάθηκε, η χρηματιστηριακή πτώση μετατράπηκε σε οικονομική ασφυξία. Ο Dow Jones συνέχισε την καθοδική πορεία του τα επόμενα χρόνια και έφτασε στο χαμηλότερο σημείο του το 1932, έχοντας χάσει σχεδόν το 89% της αξίας του από την κορυφή του 1929. Χρειάστηκε να φτάσει το 1954 για να ανακτήσει το προ της κρίσης επίπεδό του. Η «Μαύρη Πέμπτη» δεν ήταν απλώς μια κακή ημέρα στο Χρηματιστήριο. Ήταν η στιγμή που η υπόσχεση του εύκολου πλουτισμού άρχισε να αποκαλύπτει το πραγματικό κόστος της.

Από το Κραχ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η χρηματιστηριακή κατάρρευση θα μπορούσε να είχε περιοριστεί σε μια βαθιά, αλλά σχετικά σύντομη ύφεση. Αντί γι’ αυτό, εξελίχθηκε στη Μεγάλη Ύφεση, καθώς οι τραπεζικές κρίσεις, η συρρίκνωση της κατανάλωσης και οι λανθασμένοι οικονομικοί χειρισμοί πολλών κυβερνήσεων επιδείνωσαν την κατάσταση. Το 1933, η αμερικανική ανεργία είχε φτάσει περίπου στο 25%, ενώ η συνολική παραγωγή της χώρας είχε υποχωρήσει κατά περίπου 30% από τα προ κρίσης επίπεδα.

Ενα… γκόλντεν μπόι της εποχής πουλά το πολυτελές αυτοκίνητό του για μόλις 100 δολάρια.

Χιλιάδες τράπεζες ανέστειλαν τη λειτουργία τους, επιχειρήσεις έκλεισαν και εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τις δουλειές τους. Ουρές ανέργων σχηματίζονταν έξω από συσσίτια, οικογένειες εγκατέλειπαν τα σπίτια τους και ολόκληρες συνοικίες βυθίζονταν στη φτώχεια. Η κρίση δεν είχε μόνο οικονομικό κόστος. Κλόνισε την εμπιστοσύνη στο αμερικανικό μοντέλο ευημερίας και ανέδειξε πόσο εύθραυστη μπορούσε να αποδειχθεί μια κοινωνία που είχε συνδέσει την πρόοδό της με την αδιάκοπη αύξηση της κατανάλωσης και των τιμών.

Οι συνέπειες πέρασαν γρήγορα τα αμερικανικά σύνορα. Η διεθνής οικονομία ήταν ήδη ευάλωτη, εξαιτίας των πολεμικών χρεών, των γερμανικών αποζημιώσεων και του κανόνα του χρυσού, που περιόριζε τις δυνατότητες των κρατών να αντιμετωπίσουν την ύφεση. Η υποχώρηση της αμερικανικής ζήτησης και η διακοπή δανειοδοτήσεων προς το εξωτερικό έπληξαν τις ευρωπαϊκές οικονομίες, ενώ η άνοδος των προστατευτικών δασμών περιόρισε ακόμη περισσότερο το παγκόσμιο εμπόριο.

Η κρίση συνέβαλε, επίσης, στην πολιτική αποσταθεροποίηση της Ευρώπης, χωρίς να αποτελεί τη μοναδική αιτία της ανόδου των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Η ανεργία, η ανασφάλεια και η απαξίωση των δημοκρατικών κυβερνήσεων ενίσχυσαν ακραίες πολιτικές δυνάμεις. Έτσι, το χρηματιστηριακό Κραχ του 1929 ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια μιας οικονομικής περιπέτειας: έγινε ο πρώτος κρίκος μιας μακράς αλυσίδας που οδήγησε, αρχικά, στην παγκόσμια οικονομική ύφεση και, εν τέλει, στον καταστροφικό Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.