Η Αθήνα και η Αττική δεν ήταν πάντοτε η απέραντη αστική περιοχή που γνωρίζουμε σήμερα.
Πριν από ενάμιση αιώνα, εκεί όπου σήμερα απλώνονται πολυκατοικίες και δρόμοι, υπήρχαν χωράφια, κτήματα, μικροί οικισμοί και απομακρυσμένα υψώματα. Η πληθυσμιακή έκρηξη μετέβαλε σταδιακά τον χάρτη και δημιούργησε την ανάγκη να αποκτήσουν οι νέοι οικισμοί τη δική τους ταυτότητα.
Αλλες ονομασίες αναζητήθηκαν στην αρχαιότητα και στα χρόνια της Φραγκοκρατίας και της Τουρκοκρατίας, άλλες συνδέθηκαν με μεγαλοκτηματίες που κυριαρχούσαν στην περιοχή και άλλες με τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Καρτ-ποστάλ από το Μαρούσι των αρχών του προηγούμενου αιώνα.
Η Μαγκουφάνα, η σημερινή Πεύκη, δεν διαθέτει μόνο ένα ασυνήθιστο όνομα, αλλά και αδιευκρίνιστη προέλευση. Η επικρατέστερη εκδοχή συνδέει την ονομασία με τα κτήματα της βυζαντινής οικογένειας των Μαγκαφάδων. Αλλη, θέλει κάποια Αννα να εγκαθίσταται εκεί τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια για να θεραπευθεί από τη φυματίωση, αλλά να παραμένει «μαγκούφα», αφήνοντας το όνομά της στην περιοχή. Αρχικά το χωριό υπαγόταν στον Δήμο Αμαρουσίου, στη συνέχεια έγινε κοινότητα και το 1960 μετονομάστηκε σε Πεύκη. Η πορεία προς την αυτοδιοικητική αυτονόμηση ολοκληρώθηκε το 1982, όταν αναγνωρίστηκε ως δήμος.
Η Αθήνα το 1865, όταν οι περισσότεροι σημερινοί δήμοι του Λεκανοπεδίου της Αττικής αποτελούνταν κυρίως από κτήματα και χωράφια.
Ο Κορυδαλλός
Χαρακτηριστική περίπτωση τοπωνυμίου που ταξιδεύει μέσα στον χρόνο για να επιστρέψει στην αρχική του ονομασία αποτελεί ο Κορυδαλλός. Η ευρύτερη περιοχή έφερε το ίδιο όνομα στην αρχαιότητα, το οποίο χάθηκε και επανεμφανίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ως Κουτσικάρη, από το επώνυμο του δημάρχου Αθηναίων, φαρμακοποιού και μεγαλοκτηματία Εμμανουήλ Κουτσικάρη. Το 1934 η περιοχή επανήλθε στην αρχαία ονομασία της, την οποία διατηρεί μέχρι σήμερα.
Παρότι από το 1957 ονομάζεται επίσημα Μεταμόρφωση, το παλαιότερο τοπωνύμιο Κουκουβάουνες παραμένει ζωντανό στη μνήμη πολλών. Μία εκδοχή συνδέει το όνομα με την αρχαία ονομασία Γλαύκεια, λόγω της παρουσίας πολλών κουκουβαγιών στην περιοχή. Σύμφωνα με δεύτερη, προέρχεται από την ποικιλία σταφυλιού «κουκούβα» που καλλιεργούνταν εκεί.
Διαβάστε Επίσης
Οι πρόχειροι καταυλισμοί Μικρασιατών προσφύγων εξελίχθηκαν σε κοινότητες που, πολλές φορές, έδωσαν νέο τοπωνύμιο στις περιοχές αυτές.
Ο Αυλώνας διατηρεί ονομασία που παραπέμπει διαχρονικά στην έννοια του περάσματος, αν και η ερμηνεία μεταβάλλεται ανάλογα με την εποχή. Στην αρχαιότητα αναφέρεται ως Αυλών, ενώ κατά την Τουρκοκρατία εμφανίζεται η ονομασία Κακοσάλεσι. Το δεύτερο συνθετικό συνδέεται με το «σάλεσι», ενώ το «κακό» αποδίδεται στους κινδύνους που αντιμετώπιζαν οι διερχόμενοι εξαιτίας της δράσης των επαναστατών στα γύρω υψώματα. Το 1927 η κοινότητα επανάφερε την αρχαία ονομασία Αυλώνας.
Το Κατσιπόδι μπορεί να μην ακούγεται ιδιαίτερα ελκυστικό ως τοπωνύμιο, συνδέεται όμως με την ιστορία δύο σημερινών δήμων της Αττικής, της Δάφνης και του Αγίου Δημητρίου. Η πιθανότερη εκδοχή αποδίδει την ονομασία στα κτήματα της οικογένειας Κατσιπόδη. Από την περιοχή αποσπάστηκε το 1928 το Μπραχάμι, όνομα που έχει συνδεθεί με την παρουσία Εβραίου κτηματία, χωρίς η ερμηνεία αυτή να θεωρείται βέβαιη. Το 1942 το Μπραχάμι μετονομάστηκε σε Αγιο Δημήτριο, ενώ η Δάφνη απέκτησε τη σημερινή της ονομασία το 1951. Για την τελευταία έχει διατυπωθεί η εκδοχή ότι η επιλογή συνδεόταν με την ιδιαίτερη αγάπη του τότε δημάρχου Ηλία Πετροπουλέα για τον τόπο καταγωγής του, τη Δάφνη Λακωνίας.
Ο Ταύρος ονομαζόταν Παλαιά Σφαγεία, λόγω των σφαγείων που λειτουργούσαν εκεί μέχρι το 1915. Τη σημερινή ονομασία του την οφείλει, σύμφωνα με τη σχετική παράδοση, στους πρώτους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή, προερχόμενοι από την οροσειρά του Ταύρου στη Μικρά Ασία. Το γειτονικό Μοσχάτο συνδέεται με τους εκτεταμένους αμπελώνες που υπήρχαν εκεί μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα. Η καλλιέργεια αμπελιών και η παραγωγή σταφυλιών αποτελούσαν χαρακτηριστικό της περιοχής, ενώ το όνομα παραπέμπει και σε ποικιλία σταφυλιού.
Το Αιγάλεω
Το 1934 ο Δήμος Αιγάλεω απέκτησε τη σημερινή του ονομασία, η οποία προέρχεται από το ομώνυμο όρος. Από εκεί, σύμφωνα με την ιστορική παράδοση, ο Ξέρξης παρακολούθησε τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Προηγουμένως η περιοχή ήταν γνωστή με διαφορετικά ονόματα: Μπαστάρδι, πιθανώς ιταλικής προέλευσης, Μπαρουτάδικο, λόγω του εργοστασίου πυρομαχικών που λειτουργούσε εκεί, και Νέες Κυδωνίες, από τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί προερχόμενοι από την ομώνυμη μικρασιατική περιοχή. Η Μικρά Ασία άφησε το αποτύπωμά της και σε πολλές άλλες ονομασίες της Αττικής, όπως η Νέα Σμύρνη, η Νέα Χαλκηδόνα, η Νέα Φιλαδέλφεια και η Νέα Ερυθραία.
Ο Μαραθώνας αποτελεί έναν από τους ελάχιστους αττικούς δήμους που διατήρησε την ίδια ονομασία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Εδώ βλέπουμε άποψη της περιοχής σε ελαιογραφία του 1854.
Το Μαρούσι συγκαταλέγεται στους πρώτους δήμους του νεοελληνικού κράτους, καθώς ιδρύθηκε το 1836 και πήρε το όνομα του αρχαίου Δήμου Αμαρυσίων. Η ονομασία συνδέεται με τη λατρεία της Αρτέμιδος της Αμαρυνθίας, η οποία, σύμφωνα με την παράδοση, έφτασε στην περιοχή από την Αμάρυνθο της Εύβοιας.
Αρκετοί ακόμη αττικοί τόποι διατήρησαν ονομασίες που ανάγονται στην αρχαιότητα, με μικρές παραλλαγές: η Ελευσίς έγινε Ελευσίνα, ενώ ο Ωρωπός, η Ραφήνα, η Σταμάτα, η Δεκέλεια, ο Αλιμος, ο Πειραιάς και η Αθήνα διασώζουν αρχαία τοπωνύμια. Τα όρια, ωστόσο, δεν παρέμειναν πάντοτε ίδια. Η αρχαία Εκάλη, για παράδειγμα, καταλάμβανε ευρύτερη έκταση, η οποία περιλάμβανε και περιοχές που σήμερα ανήκουν στη Ροδόπολη, τη Δροσιά και τη Σταμάτα.
Ο Περικλής ανάμεσα σε δύο δήμους…
Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Χολαργού, καθώς ο σημερινός δήμος πήρε το όνομά του προς τιμήν του αρχαίου ομώνυμου δήμου, από τον οποίο καταγόταν ο Περικλής. Ο κορυφαίος πολιτικός και μεταρρυθμιστής της αρχαιότητας τιμάται σήμερα με την ονομασία κεντρικής οδού, ανδριάντα και προτομή που αποτελεί το έμβλημα του δήμου. Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική ιστορική αναντιστοιχία: ο αρχαίος Χολαργός δεν βρισκόταν στη σημερινή περιοχή, αλλά αρκετά χιλιόμετρα μακριά, σε έκταση που συνδέεται με τους σημερινούς δήμους Περιστερίου και Ιλίου.
Οταν ακόμα το λεωφορείο έφτανε στη Μαγκουφάνα και όχι στην Πεύκη.
Η παρανόηση αποδίδεται στον ερευνητή του 19ου αιώνα Διονύσιο Σουρμελή, ο οποίος τοποθέτησε τον αρχαίο δήμο στα όρια του σημερινού Χολαργού. Η άποψή του υιοθετήθηκε από μεταγενέστερους μελετητές και, όταν η νεότερη περιοχή άρχισε να οικοδομείται κατά τον Μεσοπόλεμο, η ονομασία Χολαργός καθιερώθηκε. Ετσι, μια λανθασμένη γεωγραφική ταύτιση πέρασε στη νεότερη ιστορία και έδωσε το όνομά της σε έναν ολόκληρο δήμο.
Στις σημερινές περιοχές που συνδέονται με τον αρχαίο Χολαργό, δηλαδή το Περιστέρι και το Ιλιον, η προέλευση των τοπωνυμίων παρουσιάζει επίσης ενδιαφέρον. Για το Περιστέρι έχουν διατυπωθεί αρκετές ερμηνείες. Ο ερευνητής Νίκος Θεοδοσίου, αφού καταγράφει έξι εκδοχές για την προέλευση του ονόματος, θεωρεί πιθανότερη την αρβανίτικη ρίζα του, από τη λέξη «pelistare».
Η ιστορία του σημερινού Ιλίου είναι εξίσου χαρακτηριστική. Μετά την Επανάσταση του 1821, η περιοχή αναζητούσε την ιστορική της ταυτότητα. Στα χρόνια του Οθωνα, υπό την επίδραση της αρχαιολατρίας της εποχής, της αποδόθηκε η ονομασία Ιλιον Τρωάς. Αργότερα, η κυριαρχία της οικογένειας των Λιόσηδων οδήγησε στην επικράτηση του ονόματος Νέα Λιόσια, ώστε να διακρίνεται από τα προϋπάρχοντα Ανω Λιόσια, που είχαν επίσης συνδεθεί με την ίδια οικογένεια. Το 1994 η διαδικασία αντιστράφηκε: για να περιοριστεί η σύγχυση με τα Ανω Λιόσια, τα Νέα Λιόσια μετονομάστηκαν σε Ιλιον.
