Σήμερα η μνήμη δεν φοράει μαύρα. Φοράει χώμα.
Γράφει η Γιούλη Τσακάλου
Χώμα από εκείνο το βαθύ, το ποντιακό, που κράτησε ρίζες ακόμη κι όταν οι άνθρωποι ξεριζώθηκαν. Χώμα που μύριζε ψωμί, ιδρώτα, καπνό από ξυλόσομπα και θάλασσα. Γιατί ο Πόντος δεν ήταν μόνο τόπος. Ήταν τρόπος να αγαπάς, να τραγουδάς, να θρηνείς χωρίς να λυγίζεις. Και κάθε 19η Μαΐου, ο χρόνος σταματά για λίγο. Σαν να σκύβει ο ουρανός πάνω από τις χαμένες πατρίδες και να ακούει ακόμα τις φωνές εκείνων που περπάτησαν χιλιόμετρα χωρίς νερό, χωρίς πατρίδα, χωρίς δικαιοσύνη. Άνθρωποι που έγιναν αριθμοί σε ξένα χαρτιά, αλλά παρέμειναν ψυχές μέσα στα σπίτια μας.
Η γιαγιά δεν έλεγε ποτέ τη λέξη «γενοκτονία».
Έλεγε μόνο:
«Μας εδιώξαν».
Κι ύστερα σιωπούσε.
Εκείνη η σιωπή ήταν ολόκληρη ιστορία. Είχε μέσα καμένα χωριά, παιδιά που χάθηκαν στον δρόμο, μανάδες που κράτησαν την ανάσα τους για να μη φοβίσουν τα βρέφη τους. Είχε άντρες που έφυγαν στα τάγματα εργασίας* και δεν γύρισαν ποτέ. Είχε εκκλησίες χωρίς καμπάνες και σπίτια που έμειναν ανοιχτά, σαν να περίμεναν ακόμη τους ανθρώπους τους να επιστρέψουν.
Διαβάστε Επίσης
Μα οι Πόντιοι είχαν κάτι παράξενο.
Δεν πέθαναν ποτέ ολοκληρωτικά.
Πήραν τη στάχτη τους και την έκαναν λύρα. Πήραν τον πόνο και τον έκαναν τραγούδι. Πήραν τη μνήμη και την έκαναν επιμονή. Κι έτσι επέζησαν. Όχι μόνο ως πρόσφυγες, αλλά ως φορείς μιας αξιοπρέπειας που δεν γονάτισε ούτε μπροστά στον αφανισμό.
Γιατί η γενοκτονία δεν τελειώνει όταν σταματούν οι σφαγές.
Τελειώνει μόνο όταν πεθαίνει η μνήμη.
Και η μνήμη των Ποντίων αρνήθηκε να πεθάνει.
Την κράτησαν οι γυναίκες μέσα στα μαγειρεία, όταν ζύμωναν και τραγουδούσαν χαμηλόφωνα για να μην ξεχάσουν τη γλώσσα τους. Την κράτησαν οι παππούδες στα καφενεία, όταν μιλούσαν για την Τραπεζούντα σαν να ήταν δίπλα τους κι όχι χαμένη πίσω από σύνορα και αίμα. Την κράτησαν τα παιδιά που μεγάλωσαν ακούγοντας ιστορίες για τόπους που δεν είδαν ποτέ, αλλά κουβαλούσαν μέσα τους σαν κληρονομιά.
Κάποιοι λένε πως οι νεκροί χάνονται όταν περνούν τα χρόνια.
Δεν ισχύει.
Οι νεκροί χάνονται μόνο όταν σταματάμε να τους προφέρουμε.
Γι’ αυτό σήμερα δεν είναι απλώς μια επέτειος. Δεν είναι μια τυπική αναφορά σε βιβλία ιστορίας ή ένα στεφάνι μπροστά σε ένα μνημείο. Είναι υπόσχεση. Ότι δεν θα αφήσουμε τον κόσμο να συνηθίσει τη λήθη. Ότι δεν θα επιτρέψουμε στον πόνο να γίνει υποσημείωση.
Γιατί ο Πόντος ζει ακόμα.
Ζει σε μια λύρα που κλαίει πιο αληθινά από άνθρωπο. Ζει στα μάτια μιας μάνας που κράτησε τη ρίζα της σαν προσευχή. Ζει σε κάθε νέο παιδί που χορεύει σέρρα χωρίς να έχει περπατήσει ποτέ στα χώματα των προγόνων του, αλλά νιώθει τη φωτιά τους μέσα στο αίμα του.
Κι ίσως τελικά αυτό να φοβίζει περισσότερο την Ιστορία.
Το ότι κάποιοι άνθρωποι, ενώ τους πήραν τα σπίτια, τη γη, τους νεκρούς και το μέλλον, κράτησαν την ψυχή τους όρθια.
Σήμερα λοιπόν δεν θρηνούμε μόνο.
Σήμερα θυμόμαστε.
Και η μνήμη, όταν είναι αληθινή, γίνεται δικαιοσύνη.
*Τα περιβόητα τάγματα εργασίας «Amele Taburları»
Εκεί οδηγούνταν κυρίως άντρες Έλληνες του Πόντου, Αρμένιους και άλλους χριστιανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα την περίοδο 1914–1923. Επισήμως παρουσιάζονταν ως μονάδες καταναγκαστικής εργασίας για έργα όπως δρόμοι, μεταφορές και οχυρώσεις. Στην πράξη όμως ήταν πορείες θανάτου.
Οι άνθρωποι αυτοί στρατολογούνταν βίαια, χωρίς όπλα, χωρίς επαρκές φαγητό, χωρίς ιατρική φροντίδα. Δούλευαν εξαντλητικά μέσα στο κρύο, στις αρρώστιες και στην πείνα. Πολλοί πέθαιναν από κακουχίες, ξυλοδαρμούς ή εκτελέσεις. Ελάχιστοι επέστρεφαν.
Για πολλές ποντιακές οικογένειες, η φράση «τον πήραν στα τάγματα εργασίας» σήμαινε σχεδόν πάντα το ίδιο πράγμα:
ότι ο άνθρωπός τους δεν θα γύριζε ποτέ σπίτι.
Γι’ αυτό και στις αφηγήσεις των προσφύγων τα τάγματα εργασίας αναφέρονται με τρόμο και πένθος. Αποτελούν ένα από τα πιο σκοτεινά κομμάτια της Γενοκτονίας των Ποντίων και γενικότερα των διωγμών των χριστιανικών πληθυσμών της εποχής.
