Τέσσερα χρόνια μετά την πλήρη εισβολή της Ρωσίας και με το Κίεβο να πιέζει για την ένταξη στην ΕΕ το 2027 να συμπεριληφθεί σε μια ειρηνευτική συμφωνία με το Κρεμλίνο, η αρχική ιδέα θα αντιπροσώπευε μια δραματική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση εντάσσει νέες χώρες. Το σχέδιο προβλέπει ότι η Ουκρανία θα αποκτήσει θέση στο τραπέζι της ΕΕ πριν πραγματοποιήσει τις μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για τα πλήρη προνόμια της ένταξης.

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και η ουκρανική κυβέρνηση δηλώνουν ότι η αίτηση ένταξης του Κιέβου είναι επείγουσα. Η Ρωσία είναι πιθανό να προσπαθήσει να «σταματήσει την πορεία μας προς την ΕΕ», δήλωσε ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι στους δημοσιογράφους στο Κίεβο, όταν ρωτήθηκε για τη σημασία της επισημοποίησης της ημερομηνίας ένταξης το 2027. «Γι’ αυτό λέμε να ορίσουμε την ημερομηνία. Γιατί μια συγκεκριμένη ημερομηνία; Επειδή η ημερομηνία θα υπογραφεί από την Ουκρανία, την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία».

Η ιδέα της ΕΕ αντανακλά το σχέδιο της Ένωσης πολλαπλών ταχυτήτων του Εμανουέλ Μακρόν, το οποίο έχει περιγράψει επανειλημμένα από την ανάληψη της προεδρίας της Γαλλίας το 2017. Η τελευταία έκδοση έχει ονομαστεί ανεπίσημα «αντίστροφη διεύρυνση», σύμφωνα με έναν αξιωματούχο της ΕΕ και δύο Ευρωπαίους διπλωμάτες, επειδή ουσιαστικά εντάσσει τις χώρες στην Ένωση στην αρχή της διαδικασίας εκπλήρωσης των κριτηρίων ένταξης και όχι στο τέλος.

Αξιωματούχοι της ΕΕ αναφέρουν ότι η ιδέα είναι ελκυστική, διότι θα δώσει στο Κίεβο περιθώριο να ολοκληρώσει τις μεταρρυθμίσεις των δημοκρατικών θεσμών, του δικαστικού συστήματος και του πολιτικού συστήματος, μειώνοντας παράλληλα την πιθανότητα να εγκαταλείψει την ελπίδα να ενταχθεί ποτέ στην Ένωση και να γυρίσει την πλάτη στη Δύση. Ωστόσο, υπάρχουν εμπόδια, μεταξύ των οποίων και ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος αντιτίθεται στην ένταξη της Ουκρανίας.

Με βάση συνομιλίες με πέντε διπλωμάτες που εκπροσωπούν διαφορετικές χώρες και τρεις αξιωματούχους της ΕΕ και δύο της Ουκρανίας, στους οποίους παραχωρήθηκε ανωνυμία για να συζητήσουν τις εμπιστευτικές διαπραγματεύσεις με τις οποίες είναι εξοικειωμένοι, το POLITICO έχει προσδιορίσει πέντε βήματα.

Προετοιμασία της Ουκρανίας

Η ΕΕ έχει προωθήσει την αίτηση ένταξης της Ουκρανίας. Αυτό περιλαμβάνει την παροχή άτυπης καθοδήγησης στο Κίεβο σχετικά με τις διαπραγματεύσεις για τα «κλάστερ» — τα νομικά βήματα για την ένταξη. Η Ένωση έχει ήδη παράσχει στην Ουκρανία λεπτομέρειες σχετικά με τρία από τα έξι διαπραγματευτικά κλάστερ. Σε μια άτυπη συνάντηση των υπουργών Ευρωπαϊκών Υποθέσεων στην Κύπρο τον Μάρτιο, η ΕΕ επιθυμεί να παράσχει στην ουκρανική αντιπροσωπεία που θα την επισκεφθεί λεπτομέρειες σχετικά με περισσότερα διαπραγματευτικά στάδια, ώστε να ξεκινήσουν οι εργασίες και σε αυτά.

«Παρά τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, εν μέσω της συνεχιζόμενης ρωσικής επιθετικότητας, η Ουκρανία επιταχύνει τις μεταρρυθμιστικές της προσπάθειες», δήλωσε στο POLITICO η Μαριλένα Ραουνά, αναπληρώτρια υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου, η οποία ασκεί την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ. Η συνάντηση της 3ης Μαρτίου θα έχει ως στόχο την επιβεβαίωση αυτής της υποστήριξης, πρόσθεσε.

Ωστόσο, «δεν θα υπάρξουν συντομεύσεις» στις μεταρρυθμίσεις, δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ. Το μήνυμα αυτό επαναλήφθηκε από δύο ανώτερους διπλωμάτες χωρών που υποστηρίζουν σθεναρά την Ουκρανία, καθώς και από όλους τους αξιωματούχους της ΕΕ με τους οποίους μίλησε το POLITICO. «Η ένταξη στην ΕΕ αποφέρει οφέλη μόνο αν πραγματοποιήσετε τη μεταρρύθμιση μέσω της διαδικασίας διεύρυνσης — αυτή είναι η πραγματική υπερδύναμη της ένταξης στην ΕΕ», δήλωσε ένας αξιωματούχος. «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να συμβιβάσει αυτά τα δύο πράγματα: την ανάγκη να προχωρήσει γρήγορα, αλλά και να πραγματοποιήσει τις μεταρρυθμίσεις στην Ουκρανία». Από την πλευρά του, το Κίεβο δηλώνει ότι είναι έτοιμο να κάνει το απαιτούμενο έργο. «Θα είμαστε τεχνικά έτοιμοι μέχρι το 2027», δήλωσε ο Ζελένσκι την Παρασκευή (06/02). «Μιλάτε για το τέλος του πολέμου και ταυτόχρονες εγγυήσεις ασφάλειας. Και η ΕΕ για εμάς είναι εγγυήσεις ασφάλειας».

Δημιουργία «ελαφριάς» ένταξης στην ΕΕ

Οι κυβερνήσεις της ΕΕ ρώτησαν την πρόεδρο της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, σχετικά με τις προσπάθειες να ξεπεραστεί το αδιέξοδο όσον αφορά την ένταξη νέων χωρών στην Ένωση, κατά τη διάρκεια συνάντησης που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή στις Βρυξέλλες, σύμφωνα με διπλωμάτες που συμμετείχαν στη συζήτηση ή ενημερώθηκαν για το περιεχόμενό της. Η φον ντερ Λάιεν παρουσίασε μια σειρά από επιλογές και μοντέλα που εξετάζει η ΕΕ, ανέφεραν οι διπλωμάτες. Μεταξύ αυτών ήταν και η ιδέα της «αντίστροφης διεύρυνσης».

«Θα ήταν μια αναπροσαρμογή της διαδικασίας — προσχωρείς και στη συνέχεια αποκτάς σταδιακά δικαιώματα και υποχρεώσεις», δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ που είναι εξοικειωμένος με το περιεχόμενο της συζήτησης. «Έτσι, θα υπήρχε μια επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο πραγματοποιούμε την προσχώρηση, με βάση την πολύ διαφορετική κατάσταση που έχουμε τώρα σε σύγκριση με την εποχή που η Επιτροπή καθόρισε τα κριτήρια προσχώρησης».

Η ιδέα δεν είναι να χαμηλώσουμε τον πήχη, αλλά να στείλουμε ένα ισχυρό πολιτικό μήνυμα στις χώρες των οποίων η ένταξη καθυστερεί λόγω πολέμου ή αντίστασης από πρωτεύουσες όπως η Βουδαπέστη — όχι μόνο στην Ουκρανία, αλλά και στη Μολδαβία και την Αλβανία, μεταξύ άλλων. «Είναι σημαντικό να στείλουμε ένα πολιτικό μήνυμα», δήλωσε ένας διπλωμάτης της ΕΕ. «Ο πόλεμος της επιθετικότητας συνεχίζεται εδώ και τέσσερα χρόνια. Οι Ουκρανοί χρειάζονται υποστήριξη. Η ΕΕ πρέπει να παρέχει αυτή την υποστήριξη, πολιτικά και ψυχολογικά».

Αν και ο Ζελένσκι έχει δηλώσει στο παρελθόν ότι η Ουκρανία δεν θα αποδεχτεί καθεστώς δεύτερης κατηγορίας στην ΕΕ, θα μπορούσε να είναι ανοιχτή σε κάτι που θα κωδικοποιεί την πορεία της χώρας προς την ΕΕ πριν γίνει πλήρες μέλος του μπλοκ, δήλωσε ένας αξιωματούχος που είναι εξοικειωμένος με τη σκέψη του Κιέβου. Ένας αξιωματούχος της Μολδαβίας δήλωσε στο POLITICO ότι η χώρα «θέλει να ενταχθεί σε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που λειτουργεί αποτελεσματικά πέραν των 27 κρατών μελών, και χαιρετίζουμε τις συζητήσεις σχετικά με τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για να καταστεί αυτό δυνατό». Ταυτόχρονα, «η πλήρης ένταξη — με ίσα δικαιώματα και πλήρη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων της ΕΕ — πρέπει να παραμείνει ο σαφής και τελικός προορισμός».

Ο πρωθυπουργός της Αλβανίας, Έντι Ράμα, δήλωσε στο POLITICO τον περασμένο μήνα ότι μια δημιουργική προσέγγιση της ένταξης στην ΕΕ ήταν «καλή ιδέα» και ότι η χώρα του θα δεχόταν ακόμη και προσωρινά να μην έχει δικό της επίτροπο. Η ιδέα έχει τους αντιπάλους της εντός της ΕΕ. «Κατ’ αρχήν, δεν μπορείς να συζητάς για δύο κατηγορίες κρατών μελών», δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ. «Αυτό δεν θα ήταν δίκαιο όχι μόνο για την Ουκρανία, αλλά και για το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Το μήνυμα πρέπει να είναι η επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων».

Η Γερμανία, ειδικότερα, είναι αντίθετη στην ιδέα της δημιουργίας πολλαπλών επιπέδων συμμετοχής στην ΕΕ και φοβάται ότι σε χώρες που θα ενταχθούν στην Ένωση πριν να είναι έτοιμες θα δοθούν υποσχέσεις που οι Βρυξέλλες δεν θα μπορούν να τηρήσουν, σύμφωνα με έναν ανώτερο διπλωμάτη. Ωστόσο, η ελπίδα είναι ότι αν άλλες ισχυρές χώρες της ΕΕ, όπως το Παρίσι, η Ρώμη και η Βαρσοβία, υποστηρίξουν την πρωτοβουλία, το Βερολίνο θα πειστεί.

Αναμονή για την αποχώρηση του Όρμπαν

Η πρόκληση για τις προοπτικές ένταξης της Ουκρανίας είναι να πείσει και τις 27 χώρες μέλη, καθώς οποιαδήποτε απόφαση για επέκταση της Ένωσης απαιτεί ομόφωνη υποστήριξη. Ο Όρμπαν, ο στενότερος σύμμαχος του Πούτιν στην ΕΕ, είναι σταθερά αντίθετος. Ωστόσο, η Επιτροπή και οι πρωτεύουσες της ΕΕ προσβλέπουν στις ουγγρικές εκλογές τον Απρίλιο και επίσης επεξεργάζονται τρόπους για να παρακάμψουν το βέτο του Όρμπαν.

Ο Όρμπαν αντιμετωπίζει σκληρό ανταγωνισμό και βρίσκεται πίσω στις δημοσκοπήσεις. Έχει χρησιμοποιήσει το θέμα της ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ ως όπλο στην προεκλογική του εκστρατεία, δηλώνοντας το Σαββατοκύριακο ότι «η Ουκρανία είναι εχθρός μας» λόγω της προσπάθειάς της να απαγορεύσει τις εισαγωγές ρωσικής ενέργειας και ότι «ποτέ» δεν πρέπει να ενταχθεί στην ΕΕ. Κανένας από τους αξιωματούχους με τους οποίους μίλησε το POLITICO δεν είπε ότι πιστεύει ότι ο Όρμπαν θα αλλάξει γνώμη πριν από τις εκλογές.

Η αντιπάθεια του Ούγγρου πρωθυπουργού για το Κίεβο «είναι βαθιά», δήλωσε ένας ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ. «Είναι προσωπικό θέμα μεταξύ του Όρμπαν και του Ζελένσκι. Είναι κάτι περισσότερο από στρατηγικό παιχνίδι ή παιχνίδι τακτικής». Ο Όρμπαν και ο Ζελένσκι έχουν επανειλημμένα επιτεθεί ο ένας στον άλλον. Ο Ζελένσκι κατηγόρησε δημοσίως τον Όρμπαν ότι «κάνει πολύ επικίνδυνα πράγματα» εμποδίζοντας την πορεία της Ουκρανίας προς την ΕΕ και χαρακτήρισε ξεχωριστά τη Βουδαπέστη «μικρή Μόσχα». Ο Όρμπαν χαρακτήρισε την Ουκρανία «μία από τις πιο διεφθαρμένες χώρες στον κόσμο» και κατηγόρησε τον Ζελένσκι ότι απειλεί την κυριαρχία της Ουγγαρίας.

Αρκετοί αξιωματούχοι της ΕΕ δήλωσαν ότι ελπίζουν ότι, αν ο Όρμπαν χάσει τις εκλογές, ο αντίπαλός του Πέτερ Μαγιάρ, ο συντηρητικός ηγέτης του κόμματος της αντιπολίτευσης Τίσα, θα μπορούσε να αλλάξει στάση απέναντι στην Ουκρανία, δεδομένου ότι υποσχέθηκε πέρυσι να θέσει το ζήτημα σε δημοψήφισμα. Αν όμως ο Όρμπαν επανεκλεγεί, θα περάσουμε στο τέταρτο στάδιο.

Tο χαρτί του Τραμπ

Ενώ η αντίθεση του Όρμπαν στην ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ φαίνεται ακλόνητη, υπάρχει ένας άνθρωπος που οι Ευρωπαίοι ηγέτες πιστεύουν ότι θα μπορούσε να τον κάνει να αλλάξει γνώμη: ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, ο οποίος είναι στενός σύμμαχος του Όρμπαν και τον υποστήριξε πριν από τις ουγγρικές εκλογές, δεν έχει κρύψει την επιθυμία του να είναι αυτός που θα πιέσει την Ουκρανία και τη Ρωσία να συνάψουν ειρηνευτική συμφωνία. Με την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ έως το 2027 να περιλαμβάνεται σε ένα σχέδιο πρότασης 20 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου, η ελπίδα είναι ότι ο Τραμπ θα καλέσει τη Βουδαπέστη για να επιτευχθεί μια συμφωνία.

Ο Ζελένσκι άφησε να εννοηθεί αυτή η ελπίδα την Παρασκευή. Σύμφωνα με την ειρηνευτική πρόταση, οι ΗΠΑ «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να εγγυηθούν ότι κανείς δεν θα εμποδίσει» στοιχεία της συμφωνίας, είπε. «Συζητάμε για το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα συνεργαστούν πολιτικά με ορισμένους ευρωπαϊκούς φορείς, ώστε να μην εμποδίσουν τη συμφωνία». Η κυβέρνηση Τραμπ είχε προηγουμένως ασκήσει πίεση στον Όρμπαν κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για τα πακέτα κυρώσεων της ΕΕ κατά της Μόσχας, σύμφωνα με έναν διπλωμάτη της ΕΕ.

Αν όλα τα άλλα αποτύχουν, αφαίρεση του δικαιώματος ψήφου της Ουγγαρίας

Εάν η τέχνη της διαπραγμάτευσης του Τραμπ αποτύχει, υπάρχει ένα ακόμη χαρτί που μπορεί να παίξει η ΕΕ: να επαναφέρει το άρθρο 7 της Συνθήκης της ΕΕ εναντίον της Ουγγαρίας, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ. Το άρθρο 7, το οποίο εφαρμόζεται όταν μια χώρα θεωρείται ότι κινδυνεύει να παραβιάσει τις βασικές αξίες της Ένωσης, είναι η πιο σοβαρή πολιτική κύρωση που μπορεί να επιβάλει η ΕΕ, καθώς αναστέλλει τα δικαιώματα ενός κράτους μέλους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν την ένταξη νέων χωρών.

Η ΕΕ δεν έχει ακόμη την πρόθεση να προχωρήσει σε αυτό το βήμα, καθώς θεωρεί ότι κάτι τέτοιο θα ευνοούσε τον Όρμπαν ενόψει των εκλογών του Απριλίου. Ωστόσο, οι πρωτεύουσες εκτιμούν την υποστήριξη για τη χρήση αυτού του μέσου, σε περίπτωση που ο Όρμπαν επανεκλεγεί και συνεχίσει να παρεμποδίζει τη λήψη αποφάσεων της ΕΕ. Μια τέτοια κίνηση είναι «απολύτως πιθανή», δήλωσε ένας τρίτος διπλωμάτης.