Με την έλευση της ασύρματης τηλεγραφίας στις αρχές του 20ού αιώνα, ο σταθμός εγκαταλείφθηκε. Τα ερείπιά του, που προσείλκυσαν το 2017 το ερευνητικό ενδιαφέρον του Μανόλη Κορρέ, αποκαλύπτουν σήμερα ένα σπάνιο τεχνολογικό μνημείο και πολύτιμες πτυχές της οικοδομικής τέχνης. Με πρωτοβουλία του Ελληνικού Ινστιτούτου Ναυτικής Ιστορίας, ο μέχρι πρότινος άγνωστος σηματοτηλέγραφος των Κυθήρων ζωντανεύει ψηφιακά ως μουσείο και με τη δυνατότητα εικονικής περιήγησης αποκαλύπτεται πώς ήταν όταν λειτουργούσε.

«Το έργο της ψηφιακής ανασύστασης του σηματοτηλέγραφου των Κυθήρων δεν περιορίζεται σε μια απλή αναπαράσταση, δημιουργεί ένα ζωντανό, προσβάσιμο ψηφιακό μουσείο με δυνατότητα εικονικής περιήγησης και αποκατάσταση της λειτουργίας του σταθμού», περιγράφει στον «Ε.Τ.» ο συντονιστής του έργου και αντιπρόεδρος του ΕΛΙΝΙΣ, Λεωνίδας Τσιαντούλας. Συγκεκριμένα, η ψηφιακή αναπαράσταση περιλαμβάνει όχι μόνο την αρχιτεκτονική μορφή του κτιρίου, αλλά και τα κατασκευαστικά και μηχανολογικά του στοιχεία. Η υλοποίηση του έργου πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις. Αρχικά εκπονήθηκε η εξωτερική αποτύπωση του μνημείου, βασισμένη στα λεπτομερή και τεκμηριωμένα σχέδια του κ. Κορρέ. Στη συνέχεια, το Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του συντονιστή, προχώρησε στην πλήρη τρισδιάστατη και ρεαλιστική ψηφιακή αναπαράσταση του κτιρίου και της λειτουργίας του σηματοτηλέγραφου. Στην προσπάθεια αυτή στάθηκε αρωγός το υπουργείο Πολιτισμού, επιχορηγώντας μέρος του έργου μέσω του προγράμματος «Δημιουργική Ελλάδα 2025/Ψηφιακός Πολιτισμός». Στόχος της πρωτοβουλίας είναι όχι μόνο η ψηφιακή ανάδειξη ενός σπάνιου τεχνολογικού μνημείου, αλλά και η συμβολή, σε μεταγενέστερο στάδιο, στην ενδεχόμενη ανακατασκευή του φυσικού κτιρίου- μνημείου σε ένα ζωντανό μουσείο, αφιερωμένο στην ιστορία της οπτικής τηλεγραφίας.

Οπως περιγράφει ο κ. Τσιαντούλας, η διαδικασία της ψηφιακής ανασύστασης συνέβαλε και στην κατανόηση του μνημείου, επιτρέποντας να «δούμε» τη διάταξη των χώρων με βάση τη λειτουργικότητα του σταθμού. Σύμφωνα με τις ρεαλιστικές απεικονίσεις, το κτίριο αναπτύσσεται σε διακριτούς χώρους, οργανωμένους γύρω από έναν κεντρικό διάδρομο. Στο βόρειο τμήμα του βρισκόταν το παρατηρητήριο, χώρος με ορίζοντα ένα από τα πλέον πολυσύχναστα ναυτικά περάσματα της Μεσογείου, με εγκατεστημένο τον μηχανισμό του οπτικού τηλεγράφου. Επίσης, διέθετε χώρο επιχειρήσεων, μαγειρείο, χώρο εστίασης, χώρους διαμονής πληρώματος, αποθήκες και υποδομές ύδρευσης. Σύμφωνα με τις μελέτες, πιθανόν να λειτουργούσε κατά τη διάρκεια της ημέρας μέχρι τη δύση του ηλίου. Η επάνδρωσή του ενδεχομένως να ανερχόταν σε έξι άτομα: ένας αξιωματικός διοικητής, τέσσερις διαβιβαστές (παρατηρητής, χειριστής μηχανικού τηλεγράφου, γραφέας και χειριστής σημαιών) κι ένας σιτιστής-μάγειρας που τεκμηριώνεται από την ύπαρξη ξυλόφουρνου.

ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΟΡΡΕΣ

Η συνάντηση με τα… χαλάσματα 

Ηταν τον Αύγουστο του 2017 όταν ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής Μανόλης Κορρές συνάντησε για πρώτη φορά τα χαλάσματα ενός άγνωστου έως τότε κτιρίου κοντά στον φάρο Μουδάρι, στο βόρειο άκρο των Κυθήρων. Με εντελώς πρόχειρα μέσα, καθώς βρισκόταν στο νησί για διακοπές, προχώρησε στην πρώτη αποτύπωση τόσο των αρχιτεκτονικών όσο και των μηχανολογικών καταλοίπων. Μετά από πολύμηνη μελέτη διαπίστωσε ότι επρόκειτο για έναν από τους ελάχιστους σηματοτηλέγραφους που λειτούργησαν στην Ελλάδα.

Μια δεύτερη επίσκεψη τον Αύγουστο του 2018 οδήγησε σε λεπτομερέστερη μελέτη και τεκμηρίωση του οπτικού μηχανισμού του σηματοτηλέγραφου, δηλαδή των μεταλλικών βραχιόνων με τους οποίους μεταδίδονταν τα μηνύματα προς τα διερχόμενα πλοία. Τα επικαιροποιημένα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν τον Οκτώβριο του 2021 στην Ακαδημία Αθηνών και δημοσιεύθηκαν σε ειδικό τεύχος πρακτικών, ενώ ακολούθησε παρουσίαση στο Ιδρυμα Αικατερίνη Λασκαρίδη τον Φεβρουάριο του 2024. Στη συνέχεια, το ΕΛΙΝΙΣ ανέλαβε ως χορηγός την πλήρη ψηφιακή αναπαράσταση του σηματοτηλέγραφου.

Με αφορμή την ολοκλήρωση του έργου, πραγματοποιείται σήμερα παρουσίαση στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνη Λασκαρίδη. Στην εκδήλωση θα μιλήσουν οι συντελεστές του έργου: ο Μανόλης Κορρές για την ιστορική, αρχιτεκτονική μελέτη και τη σχεδιαστική καταγραφή, ο Γιώργος Μαστρογεωργίου για την ψηφιακή αναπαράσταση βασισμένη στα σχέδια του Κορρέ, ο Γιώργος Μακαρονίδης για τη δημιουργία της εικονικής περιήγησης και ο Γιώργος Μαραγκουδάκης για την εναέρια βιντεοσκόπηση.