Αλέξανδρος Καλαφάτης στον ΕΤ: «Το τέρας σε κοιτά απ' το θρανίο»

Ο αστυνομικός συντάκτης Αλέξανδρος Καλαφάτης έχει περάσει χρόνια καταγράφοντας εγκλήματα. Στο «Το τέρας σε κοιτά απ’ το θρανίο» (Κάπα Εκδοτική), που αντλεί την πρώτη του ανάσα από την υπόθεση του Βαγγέλη Γιακουμάκη, μια πληγή που εξακολουθεί να μένει ανοιχτή στη συλλογική μας μνήμη, δεν αναζητά απλώς τους ενόχους. Αναζητά εκείνους που κοίταξαν αλλού.

Γιατί κανένα τέρας δεν γεννιέται μόνο του. Χρειάζεται πάντα ένα ακροατήριο.

1. Έχουμε την ψευδαίσθηση ότι θα αναγνωρίζαμε το κακό αν στεκόταν απέναντί μας. Εσείς, έπειτα από τόσα χρόνια στο αστυνομικό ρεπορτάζ, εξακολουθείτε να το πιστεύετε ή το πραγματικό κακό είναι εκείνο που περνά δίπλα μας αθόρυβα, φορώντας το πρόσωπο της καθημερινότητας;

Το δυστοπικό συμπέρασμα από το αστυνομικό ρεπορτάζ είναι ότι ως επί το πλείστον δεν έχουμε την ψευδαίσθηση ότι θα αναγνωρίζαμε το κακό. Και αυτό γιατί αναγνωρίζουμε το κακό και κάνουμε ότι δεν το βλέπουμε. Και αναφέρομαι συγκεκριμένα στο bullying, που είναι και το θέμα του βιβλίου. Το πραγματικό κακό πράγματι περνά δίπλα μας αθόρυβα, «ντυμένο» με «ρούχα» της καθημερινότητας. Μας αλλάζει και εμάς. Μας μεταμορφώνει σε ωχαδερφιστές. Πάντα όμως θα υπάρχουν οι φωτεινές εξαιρέσεις, που ναι μεν επιβεβαιώνουν τον κανόνα αλλά παράλληλα αποτελούν χαραμάδα ανθρωπιάς και ελπίδα για να συνεχίσουμε.

2. Επιλέξατε να αντλήσετε την αφετηρία της ιστορίας σας από μια υπόθεση που εξακολουθεί να πονά. Δεν φοβηθήκατε ότι αγγίζοντας μια τόσο ανοιχτή πληγή, η λογοτεχνία θα μπορούσε να θεωρηθεί εισβολή εκεί όπου ακόμη μιλά η πραγματικότητα;

Η Αμερικανίδα ποιήτρια Μάγια Αγγέλου (Maya Angelou) είχε πει: «Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αγωνία από το να ‘χεις μέσα σου μια ιστορία ανείπωτη». Παρά ταύτα με ταλαιπώρησε βαθιά αυτό που ρωτάτε. Και όντως το φοβήθηκα. Αυτός είναι και ο λόγος που το μυθιστόρημα δεν εκδόθηκε νωρίτερα. Επίσης, αυτός είναι ο λόγος που δεν έγραψα ένα βιβλίο που να βασίζεται σε ντοκουμέντα της δημοσιογραφικής έρευνας αλλά ένα μυθιστόρημα που άντλησε έμπνευση από τη δημοσιογραφική έρευνα. Συν τοις άλλοις η λογοτεχνία ποτέ δεν μπορεί να θεωρηθεί εισβολή, καθώς ο μοναδικός αγαθός σκοπός της είναι να φτιάχνει νέους κόσμους. Το κατά πόσο το κατάφερα θα το κρίνουν οι αναγνώστες. Το βέβαιο είναι ότι δεν κηρύττω μια αλήθεια, παρά μονάχα κάνω μία απόπειρα να αφήσω πίσω ερωτήματα.

3. Ως δημοσιογράφος καταγράφετε τα γεγονότα. Ως συγγραφέας χρειάστηκε να μπείτε μέσα τους. Ποιος από τους δύο ρόλους αποδείχθηκε τελικά πιο δύσκολος και γιατί;

Ο ρόλος του δημοσιογράφου είναι για μένα πιο δύσκολος και αυτό γιατί νιώθω ότι φέρει μεγαλύτερη ευθύνη. Όταν έκανα τα ρεπορτάζ για τον Βαγγέλη Γιακουμάκη δημοσιογραφούσα στον Ελεύθερο Τύπο και χάρη στην εμπιστοσύνη της αρχισυντάκτριας Δέσποινας Κονταράκη και των διευθυντών, Πάνου Αμυρά και Γιάννη Τσαπρούνη, καταφέραμε να αποκαλύψουμε μία σειρά από άγνωστες μέχρι τότε πτυχές της υπόθεσης. Γεγονότα που «γρατζουνούσαν» και έφερναν για πρώτη φορά στο φως με τόση ένταση το άγριο πρόσωπο του bullying στη χώρα μας. Τα χρόνια πέρασαν και σκέφτηκα να εμπνευστώ από την τότε έρευνα για να δημιουργήσω αστυνομική μυθοπλασία με φανταστικούς χαρακτήρες.

Στο ρόλο του συγγραφέα ήμουν πιο απελευθερωμένος στη γραφή. Χωρίς αυτό να σημαίνει εντούτοις ότι ήταν κάτι εύκολο, καθώς μετά από πολλά χρόνια δημοσιογραφικού γραψίματος θα έπρεπε να «ξεχάσω» για λίγο όσα είχα μάθει και να περάσω σε μία άλλη πιο «μυστηριώδη» και «αχαρτογράφητη» για μένα γραφή. Να μπω σε έναν καινούργιο κόσμο που ήθελα να εξερευνήσω.

4. Ζούμε σε μια εποχή όπου ο δημόσιος εξευτελισμός μπορεί να γίνει θέαμα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Πιστεύετε ότι ο σχολικός εκφοβισμός έχει αλλάξει ουσιαστικά μορφή ή απλώς απέκτησε περισσότερους θεατές;

Το γεγονός ότι απέκτησε περισσότερους θεατές νομίζω μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα, λόγω της εκτεταμένης χρήσης των social media. Κάτι που παλιότερα το ήξερε μία κλειστή ομάδα ανθρώπων τώρα μέσα σε μία ώρα μπορεί να το μάθουν όλοι. Και αυτό αποτελεί έναν βασικό λόγο που ο δημόσιος εξευτελισμός αλλά και το bullying έχει αλλάξει μορφή. Το μεγαλύτερο ακροατήριο έχει κάνει την κατάσταση πιο σκληρή. Σε αντίθεση με παλιά τα «θηρία» έχουν στα χέρια τους «ντοκουμέντα». Τα κινητά τηλέφωνα γίνονται όπλα και η έλλειψη παιδείας σφαίρες.

5. Στο βιβλίο σας το «τέρας» είναι στον ενικό. Η συνενοχή, όμως, γράφεται πάντα στον πληθυντικό. Συμφωνείτε; Πόση ευθύνη αναλογεί τελικά σε όσους βλέπουν, γνωρίζουν και επιλέγουν να σωπάσουν;

Θα ανέβαινε ποτέ μία θεατρική παράσταση εάν δεν υπήρχαν θεατές; Θα γυριζόταν ποτέ μία ταινία εάν δεν την έβλεπε κανείς; Νομίζω ότι αυτό ισχύει και για τις «παραστάσεις» του «τέρατος» (που στο βιβλίο συμβολίζει το bullying). Το «τέρας» θα πέθαινε αυτοστιγμεί εάν δεν είχε ακροατήριο. Βασικά ερωτήματα στο βιβλίο είναι το πως γεννιέται ένας θύτης, γιατί οι υπόλοιποι κοιτούν αλλού και πόσο εύκολο είναι να σιωπάς όταν κάποιος δίπλα σου υποφέρει; Τα ερωτήματα αυτά ήταν καρφιά στο μυαλό μου όταν ξεκίνησα να γράφω. Ξέρετε ένας αρκεί για να σώσει ένα θύμα. Αλλά όταν είναι μόνος μέσα στην ερημιά του πλήθους πολλές φορές απογοητεύεται, λυγίζει και στο τέλος εγκαταλείπει την προσπάθεια, κουβαλώντας για πάντα στα εσώψυχά του τις ενοχές του καλού ανθρώπου. Γι’ αυτό πρέπει να γίνουμε πολλοί.

6. κ. Καλαφάτη, «Στο τέρας κοιτάζει από το θρανίο», αναρωτιέμαι αν τελικά το πιο επικίνδυνο τέρας δεν είναι εκείνο που εκφοβίζει, αλλά εκείνο που συνηθίζει τον εκφοβισμό. Μπορεί μια κοινωνία να εκπαιδεύσει ανθρώπους να θεωρούν τη βία φυσιολογική;

Το τέρας ξεκινά να μας «καταδιώκει» από τα σχολικά μας χρόνια. Από τότε δηλαδή που καθόμαστε στο θρανίο και είναι απέναντι και μας κοιτά. Μπορεί όμως να συνεχίσει να μας κοιτά και στα φοιτητικά θρανία, όπως και στην υπόλοιπη ενήλικη ζωή μας. Ο Μάνος Χατζηδάκις το έχει αποδώσει με καταπληκτικό τρόπο, λέγοντας ότι αυτός που σε εκφοβίζει -όταν είσαι ακόμα παιδί- δεν θα χαθεί. Αντιθέτως θα τον ξανασυναντήσεις:

Εισπράκτορα, εκπαιδευτή στον στρατό, τηλεγραφητή, κλητήρα στο υπουργείο, αστυνόμο, μουσικό στην ορχήστρα, παπά στην ενορία, συγκάτοικο στην πολυκατοικία, γιατρό σε κρατικό νοσοκομείο και τέλος νεκροθάφτη, όταν πετύχει να σε θάψει.

Αν το σκεφτούμε βαθύτερα τα τέρατα του φασισμού και του bullying συγκατοικούν στο ίδιο σκοτάδι.