Πλατεία Ομονοίας: Η ιστορία του σημείου συνάντησης όλης της Ελλάδας

Αναφερόμαστε φυσικά στην πλατεία Ομονοίας, που παραμένει ακόμη και σήμερα το πιο χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς της πόλης, κουβαλώντας πάνω της σχεδόν διακόσια χρόνια αθηναϊκής ιστορίας. Αλλοτε λαμπερή και κοσμοπολίτικη, άλλοτε παραμελημένη και σκληρή, η Ομόνοια υπήρξε πάντοτε ένας καθρέφτης της ίδιας της Αθήνας. Από τα πρώτα βήματα του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις σημερινές αντιφάσεις της πρωτεύουσας, η πλατεία άλλαζε πρόσωπο μαζί με την πόλη, χωρίς ποτέ να χάνει τον συμβολικό ρόλο της.

Μία από τις παλαιότερες φωτογραφίες της πλατείας Ομονοίας, στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν δεν είχε ακόμη ασφαλτοστρωθεί και δεν υπήρχαν πεζοδρόμια.   

Επί Τουρκοκρατίας, ο αδιαμόρφωτος χώρος αποτελούσε τόπο αναψυχής για τους ελάχιστους γηγενείς Αθηναίους, που έκαναν μακρινές βόλτες ανάμεσα σε αμπέλια, χωράφια και συκιές. Η περιοχή βρισκόταν τότε σχεδόν έξω από τον πυρήνα της μικρής οθωμανικής Αθήνας και θύμιζε περισσότερο εξοχή παρά μελλοντικό κέντρο πρωτεύουσας.

Οταν αποφασίστηκε η μεταφορά της πρωτεύουσας του νεοελληνικού κράτους από το Ναύπλιο στην Αθήνα, το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο των Κλεάνθη και Σάουμπερτ, το 1833, προέβλεπε ότι η πλατεία θα ήταν τετράγωνη και θα αποτελούσε το κέντρο της νέας πόλης.

Καρτ ποστάλ της πλατείας στις αρχές του 20ού αιώνα.

Τα ανάκτορα

Εκεί θα χτίζονταν τα ανάκτορα -μπήκε μάλιστα και θεμέλιος λίθος, γι’ αυτό και ονομάστηκε αρχικά πλατεία Ανακτόρων-, τα υπουργεία, ένας βωμός εις μνήμην του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, ο Ναός του Σωτήρος, καθώς και ένας τεράστιος δημόσιος κήπος. Ουσιαστικά, δηλαδή, ο χώρος θα επιτελούσε τον ρόλο που έχει σήμερα η πλατεία Συντάγματος.

Η προοπτική αυτή προκάλεσε πραγματικό πυρετό αγοραπωλησιών. Πλούσιοι Φαναριώτες και πρόκριτοι της εποχής, όπως ο Σπαθάριος Βλαχούτσικος και ο Ιωάννης Καρατζάς, έσπευσαν να αγοράσουν οικόπεδα γύρω από τη μελλοντική «καρδιά» της πρωτεύουσας, προσδοκώντας ότι η περιοχή θα εξελισσόταν στο αριστοκρατικό κέντρο της Αθήνας. Για ένα σύντομο διάστημα, η Ομόνοια έμοιαζε προορισμένη να εξελιχθεί στη σημαντικότερη πλατεία του ελληνικού κράτους.

Η Ομόνοια με άρωμα… Ανατολής κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, με τους φοίνικες να κυριαρχούν στον χώρο.

Ομως όλα άλλαξαν όταν έφτασε στην Αθήνα ο πατέρας του Οθωνα και βασιλιάς της Βαυαρίας, Λουδοβίκος, συνοδευόμενος από τον αρχιτέκτονά του, Φρίντριχ φον Γκέρτνερ. Ο Βαυαρός μονάρχης απέρριψε την περιοχή της Ομόνοιας ως διοικητικό κέντρο και επέλεξε τελικά την περιοχή του σημερινού Συντάγματος. Ο μύθος μάλιστα αναφέρει ότι, για να αποφασιστεί ποια από τις δύο πλατείες είχε καλύτερο κλίμα, τοποθετήθηκαν πάνω σε ψηλές στήλες κομμάτια κρέατος. Εκεί όπου το κρέας θα αλλοιωνόταν γρηγορότερα, θεωρήθηκε ότι υπήρχε βαρύτερη ατμόσφαιρα και ανθυγιεινό κλίμα.

Αλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι ο Λουδοβίκος έβαλε στρατιώτες να κοιμηθούν και στις δύο περιοχές, ώστε να διαπιστωθεί πού ξυπνούσαν πιο ξεκούραστοι και χωρίς πονοκέφαλο. Δεν γνωρίζουμε πώς ξύπνησαν οι στρατιώτες στην Ομόνοια ούτε πόσο γρήγορα αλλοιώθηκε το κρέας εκεί. Το βέβαιο είναι πως η πλατεία Συντάγματος πήρε από τότε την πρωτοκαθεδρία της πόλης, αφήνοντας στην πρώτη απλώς τη μετονομασία της σε πλατεία Οθωνος.

Συγκεχυμένες παραμένουν και οι πληροφορίες για το πώς πήρε η πλατεία τη σημερινή της ονομασία. Σύμφωνα με τον λόγιο Γεράσιμο Βώκο, η μετονομασία έγινε στις 14 Οκτωβρίου 1862, αμέσως μετά την έξωση του Οθωνα και της Αμαλίας, όταν ο πρόεδρος της προσωρινής κυβέρνησης, Δημήτριος Βούλγαρης, απευθύνθηκε στους συγκεντρωμένους Αθηναίους, λέγοντας: «Ας ορκιστώμεν επί της πλατείας ταύτης, της λαβούσης ήδη το ωραίον της Ομονοίας όνομα».

Τη δεκαετία του 1960, η πλατεία Ομονοίας διατήρησε κάτι από την παλιά λάμψη της, όμως σταδιακά τίποτα δεν θα παρέμενε ίδιο…

Συμφιλίωση

Μια δεύτερη εκδοχή δίνει ο γενικός γραμματέας του Δήμου Αθηναίων Γ. Π. Παρασκευόπουλος, ο οποίος αναφέρει ότι η ονομασία καθιερώθηκε το 1863, σε ανάμνηση της συμφιλίωσης των αντιμαχόμενων πολιτικών παρατάξεων, των «Ορεινών» και των «Πεδινών», μετά την έξωση του Οθωνα.

Στα τέλη του 19ου αιώνα η πλατεία ήταν φυτεμένη με βελανιδιές, πεύκα και κυπαρίσσια. Η εικόνα αυτή διατηρήθηκε μέχρι το 1905, όταν ο δήμαρχος Σπύρος Μερκούρης φύτεψε φοίνικες και γκαζόν, αλλάζοντας ριζικά την όψη της. Την ίδια χρονιά έγινε και η ασφαλτόστρωσή της, ενώ ήδη από το 1889 αποτελούσε, μαζί με την πλατεία Συντάγματος, μία από τις πρώτες περιοχές της Αθήνας που ηλεκτροδοτήθηκαν.

Η Ομόνοια είχε ήδη αρχίσει να αποκτά χαρακτήρα λαϊκής συνάντησης. Εκεί κατέληγαν αμαξάδες, μικροπωλητές, επαρχιώτες που μόλις είχαν φτάσει στην Αθήνα, αλλά και οι πρώτοι περιπατητές της νεότερης πρωτεύουσας. Ηταν ένας χώρος όπου συναντιόταν η παλιά αγροτική Αθήνα με τη νέα ευρωπαϊκή πόλη που προσπαθούσε να δημιουργηθεί βιαστικά πάνω στα ερείπια της οθωμανικής εποχής.

Ο ηλεκτρικός

Η επόμενη μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1930, όταν ολοκληρώθηκε, ύστερα από πέντε χρόνια έργων, ο υπόγειος σταθμός του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου. Από εκείνη τη στιγμή η Ομόνοια μετατράπηκε οριστικά στον σημαντικότερο συγκοινωνιακό κόμβο της πρωτεύουσας.

Η ανάγκη ύπαρξης αεραγωγών για τον ηλεκτρικό έδωσε την ιδέα της δημιουργίας οκτώ μαρμάρινων κιόνων, πάνω στους οποίους τοποθετήθηκαν προτομές των Μουσών – οκτώ αντί για εννέα, για λόγους συμμετρίας. Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι μάλλον ακαλαίσθητες Μούσες απομακρύνθηκαν και στη θέση τους δημιουργήθηκαν ανθοπωλεία, που έμελλε να παρακολουθήσουν σιωπηλά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 έκαναν την εμφάνισή τους το σιντριβάνι και οι φωτεινές επιγραφές.

Μετά τον Πόλεμο: Φώτα, πλήθη και μοναξιά

Η δημιουργία των κυλιόμενων κλιμάκων το 1953 απομάκρυνε τα ανθοπωλεία και στη θέση τους κατασκευάστηκε το περίφημο σιντριβάνι, με αποτέλεσμα να χαθεί για πρώτη φορά η άμεση επαφή των πολιτών με το κέντρο της πλατείας. Η Ομόνοια μετατράπηκε πλέον σε «τριζωνική ομοσπονδία»: το πεζοδρόμιο για τους πεζούς, οι δρόμοι για τα οχήματα και, στο κέντρο, μια σχεδόν απροσπέλαστη πλατεία, προσβάσιμη κυρίως στους τουρίστες που τους καλοκαιρινούς μήνες διασκέδαζαν πλατσουρίζοντας στο σιντριβάνι. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 περισσότεροι από 300.000 άνθρωποι διέσχιζαν καθημερινά την Ομόνοια.

Το κέντρο της πλατείας γνώρισε έκτοτε αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις, πολλές από τις οποίες συνδύαζαν το κιτς με τη γραφικότητα. Κάποτε τοποθετήθηκαν στο σιντριβάνι πάπιες, οι οποίες -όσες γλίτωσαν από τις κατσαρόλες- εξαφανίστηκαν μέσα σε μία νύχτα. Αλλοτε, πάλι, η πλατεία στρώθηκε με λευκά και πράσινα βότσαλα που σχημάτιζαν κάτι σαν τεράστιο φίδι, δίνοντάς της όψη βιτρό και προκαλώντας άφθονα σχόλια και γέλια. Οι παλαιότεροι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν το σιντριβάνι ακόμη και ως… ανεμοδείκτη. Οταν τα νερά έβρεχαν τους πεζούς της 3ης Σεπτεμβρίου, καταλάβαιναν ότι φυσούσε νοτιοανατολικός άνεμος· όταν έφθαναν μέχρι τη Σταδίου, ήξεραν ότι ο άνεμος ήταν βορειοδυτικός.

Τη δεκαετία του 1960 άρχισε η σταδιακή περιθωριοποίηση της περιοχής, με την υποβάθμιση να εντείνεται τα επόμενα χρόνια και να φθάνει έως τις ημέρες μας. Θέατρα και ξενοδοχεία έκλεισαν, ενώ έκαναν την εμφάνισή τους μικροκακοποιοί, κινηματογράφοι πορνό και νυχτερινά μαγαζιά με κλαρίνα. Η Ομόνοια μετατράπηκε σιγά σιγά στο πιο «απομονωμένο» κέντρο της πόλης: όλοι περνούν από εκεί -πορείες, πανηγυρισμοί φιλάθλων, διαδηλώσεις-, αλλά ελάχιστοι μένουν. Ακόμη και ο γυάλινος «Δρομέας», που βρισκόταν για χρόνια στην πλατεία, σηκώθηκε ένα βράδυ και… έφυγε, αφήνοντας πίσω του περισσότερο τσιμέντο παρά μνήμη.