Πεδίον του Αρεως: Το πλούσιο και χωρίς… πράσινο παρελθόν του

Την αντίληψη αυτή καταρρίπτουν παραδείγματα όπως αυτό του Πεδίου του Αρεως, που, αντίθετα απ’ ό,τι πιστεύουν πολλοί, κάθε άλλο παρά πνεύμονας πρασίνου της πρωτεύουσας υπήρξε στο παρελθόν, όπως είναι σήμερα.

Κυρία της «καλής κοινωνίας» των αρχών του 20ού αιώνα φτάνει με την άμαξά της στο πάρκο.

Κατά την περίοδο του Οθωνα, η περιοχή ελάχιστα θύμιζε τη σημερινή εικόνα της, αφού στη θέση του πάρκου υπήρχε μια τεράστια έκταση εκατοντάδων στρεμμάτων, με ελάχιστες νησίδες πρασίνου, στην οποία κυριαρχούσε η Σχολή Ευελπίδων. Ο αχανής αυτός χώρος αποτελούσε πεδίο μάχης και βολών, όπου το πεζικό και το ιππικό δοκίμαζαν νέα όπλα και τακτικές εμπλοκής. Για τους υπόλοιπους Αθηναίους, όμως, παρέμενε μια κοντινή διαφυγή από την καθημερινότητα και αγαπημένος τόπος περιπάτου.

Αεροφωτογραφία του Πεδίου του Αρεως το 1960. Στο κέντρο διακρίνεται το άγαλμα του έφιππου βασιλιά Κωνσταντίνου και αριστερά ο δρόμος με τις προτομές των ηρώων του 1821.

Τις Κυριακές ο χώρος άλλαζε εντελώς μορφή και τη θέση των όπλων έπαιρνε μία ξύλινη πολυγωνική εξέδρα, σχήμα που έδωσε αρχικά το όνομά του στο πάρκο και αργότερα στο ομώνυμο προάστιο. Εκεί, αφού ο φρούραρχος κήρυσσε την έναρξη της εκδήλωσης, έπαιζε η στρατιωτική μπάντα προς τέρψη των Αθηναίων, αλλά και του βασιλικού ζεύγους, που έκανε έφιππο την εμφάνισή του. Ηταν τέτοια η κυριακάτικη κοσμοσυρροή, ώστε στην περιοχή είχαν δημιουργηθεί έξι εξοχικά καφενεία.

Συγκεντρώσεις

Η «χρυσή» εποχή του Πεδίου του Αρεως έληξε ξαφνικά το 1859, με τα λεγόμενα «Σκιαδικά». Από τότε, την πρωτοκαθεδρία στην ψυχαγωγία και τον περίπατο των Αθηναίων πήραν η Ομόνοια, το Σύνταγμα και το Ζάππειο, ενώ το Πεδίον του Αρεως μετατράπηκε, κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, σε χώρο συγκεντρώσεων και διαμαρτυριών.

Το Πεδίον του Αρεως όταν ήταν πεδίο βολής.

Με βασιλικό διάταγμα της 23ης Ιουλίου 1887, η έκταση χαρακτηρίστηκε κοινόχρηστος και μη οικοδομήσιμος χώρος κι εντάχθηκε στο σχέδιο πόλεως, ενώ προβλέφθηκαν χαμηλοί συντελεστές δόμησης στην περιοχή, ώστε να διατηρείται ανεμπόδιστη η θέα προς την Ακρόπολη – κάτι που, βέβαια, δεν τηρήθηκε ποτέ. Οι συνεχείς καταπατήσεις του χώρου οδήγησαν τον βασιλιά Γεώργιο Α΄, στις 10 Δεκεμβρίου 1902, να κηρύξει «δασωτέα την ανήκουσα εις το Δημόσιον έκτασιν, γνωστήν υπό το όνομα Πεδίον του Αρεως ή Πολύγωνον, ένθα ευρίσκονται οι στρατώνες του Ιππικού και η Σχολή Ευελπίδων, εκτάσεως 476 στρεμμάτων και 800 τετραγωνικών μέτρων».

Παράλληλα, ξεκίνησε μακροχρόνια συζήτηση για το μέλλον της τεράστιας αυτής έκτασης, η οποία, με τη συνεχή ανοικοδόμηση της πρωτεύουσας, δεν αποτελούσε πλέον απομακρυσμένη περιοχή αλλά τμήμα της ταχέως αναπτυσσόμενης Αθήνας. «Δέντρα ή στρατόν; Ποίον από τα δύο πρέπει να κάμωμεν; Αλσος ή στρατώνα εις το Πεδίον του Αρεως; Ναι μεν η εθνική αξιοπρέπεια απαιτεί να έχωμεν στρατόν και επομένως και στρατώνας, αλλά και η αυτοσυντήρησις έχει και αυτή τας αξιώσεις της και απειλεί ότι, αν δεν κάμωμεν άλσος, θα αποθάνωμεν από μάλιν και ημείς και τα άλογά μας», σημείωνε χαρακτηριστικά εφημερίδα του 1908.

Καταυλισμός

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, στην πλευρά του πάρκου που συνορεύει με την Κυψέλη δημιουργήθηκε προσφυγικός καταυλισμός, ο οποίος διατηρήθηκε για πολλά χρόνια. Η οικτρή οικονομική κατάσταση της χώρας μετέτρεψε τον χώρο σε οικόπεδο-φιλέτο τόσο για καταπατητές όσο και για την ίδια την Πολιτεία, με αποτέλεσμα το Πεδίον του Αρεως να θυμίζει, εκείνη την περίοδο, κάτι αντίστοιχο με τη σημερινή περιοχή του παλαιού αεροδρομίου στο Ελληνικό.

Υπολογιζόταν ότι η κατάτμηση της έκτασης σε οικόπεδα και η σταδιακή πώλησή τους θα απέφερε στα ταμεία του Δημοσίου το, τεράστιο για την εποχή, ποσό των 200 εκατ. δραχμών. Οι συζητήσεις περί «αξιοποίησης» περιλάμβαναν σχέδια για εργοστάσια παιχνιδιών, βιβλιοδετεία και άλλα κτίσματα, ενώ η αγγλική εταιρία ηλεκτροφωτισμού και ηλεκτρικών συγκοινωνιών «Πάουερ» χρησιμοποιούσε τον χώρο ως σημείο απόρριψης μπαζών. «Και όμως, είναι κάτι πολυτιμότερον και από δισεκατομμύριον ακόμη. Η υγεία της πόλεως. Επιπλέον και η ομορφιά της», διαμαρτυρόταν εφημερίδα της εποχής και συνέχιζε: «Θα μεταβάλωμεν τώρα εις κάποιον άθλιον συνοικισμόν με στενούς δρόμους και το Πεδίον του Αρεως;»

Η περιοχή διασώθηκε τελικά με την παραχώρησή της, το 1927, στην Επιτροπή Δημοσίων Κήπων και Δενδροστοιχιών Αθηνών, με σκοπό τη μετατροπή της σε άλσος. Το σχέδιο ολοκληρώθηκε ουσιαστικά το 1934, όταν το Ειδικό Ταμείο Μονίμων Οδοστρωμάτων Αθηνών συνέταξε το γενικό σχέδιο διαμόρφωσης, εξασφάλισε τα απαραίτητα κονδύλια για αποζημιώσεις και απαλλοτριώσεις και ξεκίνησε τις μεγάλες φυτεύσεις το 1935.

Η Σχολή Ευελπίδων στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν στους πέριξ χώρους δεν υπήρχε ίχνος πάρκου και δέντρου.

Δενδροφύτευση

Εκείνη την περίοδο το άλσος πήρε, σε γενικές γραμμές, τη μορφή που διατηρεί μέχρι σήμερα. Φυτεύτηκαν πάνω από 46.000 θάμνοι και δέντρα, έγιναν αρδευτικά έργα, τοποθετήθηκαν μαντεμένιες κολόνες ηλεκτροφωτισμού, καθίσματα, σιντριβάνια και χώροι αναψυχής, όπως το «Green Park» και το περίπτερο «Γαρδένια», ενώ η Σχολή Καλών Τεχνών ανέθεσε σε σημαντικούς γλύπτες τη φιλοτέχνηση 16 προτομών ηρώων του 1821.

Στην Κατοχή, δημιουργήθηκαν στον χώρο ορύγματα και καταφύγια, υπό τον φόβο αεροπορικών βομβαρδισμών, ενώ πολλοί κήποι και δέντρα αποψιλώθηκαν από εξαθλιωμένους κατοίκους της πρωτεύουσας που αναζητούσαν καυσόξυλα ή τρόπο επιβίωσης μέσα στον λιμό.

Οι πέτρες του Εθνικού Διχασμού

Στο Πεδίον του Αρεως γράφτηκε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες του Εθνικού Διχασμού, με το περιβόητο «Ανάθεμα» κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου. Τον Δεκέμβριο του 1916, στον χώρο όπου σήμερα βρίσκεται το άγαλμα της θεάς Αθηνάς, στήθηκε ένα αλλόκοτο αχυρένιο ομοίωμα, που στην κορυφή του έφερε κεφάλι ταύρου με κέρατα και τη φωτογραφία του Βενιζέλου, ενώ στη βάση του υπήρχε η επιγραφή: «Ανάθεμα εις τον προδότην και τους συνενόχους του».

Στο σημείο εκείνο κατέληγαν τα αντιβενιζελικά συλλαλητήρια της περιόδου, με τους συγκεντρωμένους να τοποθετούν στο «μνημείο» του διχασμού μία πέτρα, συνοδεύοντάς τη με κατάρες κατά του Κρητικού πολιτικού. Για έναν ολόκληρο μήνα, πέτρες από διάφορες περιοχές της Αθήνας αλλά και της υπόλοιπης Ελλάδας συσσωρεύονταν στον σωρό του «Αναθέματος Βενιζέλου», δημιουργώντας ένα πρωτοφανές σκηνικό πολιτικού φανατισμού.

Γύρω από τον χώρο αναπτύχθηκε ακόμη και παραεμπόριο πέτρας, με πλανόδιους μικροπωλητές να διαλαλούν: «Στη φθήνια! Μία πεντάρα οι άσπρες πέτρες και μία δεκάρα οι πέτρες για τον προδότη». Η ατμόσφαιρα θύμιζε περισσότερο λαϊκή τελετουργία μίσους παρά πολιτική συγκέντρωση, αποκαλύπτοντας το βάθος του διχασμού της ελληνικής κοινωνίας κατά τα χρόνια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

«Το ανάθεμα του προδότου» Ελευθερίου Βενιζέλου στο Πεδίον του Αρεως, που παρέμεινε εκεί μέχρι τις αρχές του 1930…

Αξίζει να σημειωθεί ότι το μνημείο αυτού του πολιτικού αίσχους παρέμεινε άθικτο ακόμη και όταν ο Βενιζέλος επέστρεψε στην πρωθυπουργία. Οταν ο τότε δήμαρχος Αθηναίων, Εμμανουήλ Μπενάκης, ζήτησε την απομάκρυνση των πετρών, επισημαίνοντας πως «είναι μια ασχήμια στο Πεδίον του Αρεως, κύριε πρόεδρε», ο ίδιος ο Βενιζέλος αρνήθηκε. «Θα υποστούμε και την ασχήμια αυτή, για την ανατροφή του λαού», απάντησε χαρακτηριστικά, σε μία από τις πιο ψύχραιμες αλλά και συμβολικές στιγμές της πολιτικής διαδρομής του.

Η φράση εκείνη έμεινε στην Ιστορία ως σπάνια παραδοχή ότι τα τραύματα του Εθνικού Διχασμού δεν μπορούσαν να σβηστούν εύκολα, ακόμη κι όταν είχαν αλλάξει οι πολιτικοί συσχετισμοί.