Για να ενισχύσει την επιρροή της στη Δαμασκό, η Ε.Ε. θα πρέπει να αναβαθμίσει τη δέσμευσή της για τη διασφάλιση της περιφερειακής σταθερότητας. Στην  επιρροή στη Συρία, μετά την πτώση του καθεστώτος Ασαντ, οι Ευρωπαίοι σίγουρα έπονται. Οι ΗΠΑ είναι κεντρικές λόγω της ισχύος τους. Η Τουρκία και το Κατάρ αποκομίζουν τις ανταμοιβές της μακροπρόθεσμης στρατιωτικής και πολιτικής εμπλοκής τους με τον νέο πρόεδρο της χώρας, ενώ και η Σαουδική Αραβία έσπευσε να κάνει κινήσεις και να αξιοποιήσει την οικονομική και συμβολική της ισχύ. Η Ε.Ε., παρά τη γεωγραφική εγγύτητα, τους οικονομικούς πόρους και τη φιλοξενία άνω των 1,3 εκατ. Σύρων προσφύγων, παραμένει απούσα από τις διαπραγματεύσεις για τη διαμόρφωση του θεσμικού μέλλοντος της χώρας.

Δεν χρειάζεται να είναι έτσι και δεν είναι πολύ αργά για να επιστρέψει. Στην πραγματικότητα, η Ε.Ε. και ορισμένα μεμονωμένα κράτη-μέλη έχουν περισσότερα να προσφέρουν στη Συρία και περισσότερα για να αξιοποιήσουν. Η Ε.Ε., αφού δεσμεύτηκε να διαθέσει σχεδόν 2,5 δισ. ευρώ για την περίοδο 2025-2026, ανακοίνωσε  πρόσφατα νέο πακέτο περίπου 620 εκατ. ευρώ για το 2026-2027 που θα καλύπτει την ανθρωπιστική βοήθεια, την πρόωρη ανάκαμψη και τη διμερή στήριξη. Αλλά ενώ αυτό είναι σημαντικό, παραμένει κατακερματισμένο, χωρίς στρατηγικό συντονισμό.

Οι πρόσφυγες

Κατά τη διάρκεια αλλά και μετά την προσφυγική κρίση του 2015, η Ευρώπη υποδέχθηκε πολλούς από τους ειδικευμένους και μορφωμένους υπηκόους της Συρίας. Ωστόσο, ορισμένα κράτη-μέλη εξακολουθούν να βλέπουν τους Σύρους πρόσφυγες ως βάρος που πρέπει να ξεφορτωθούν το συντομότερο δυνατό. Επιπλέον, οι συνθήκες στη χώρα αποκαλύπτουν γιατί η ρητορική της απέλασης  αγνοεί την πραγματικότητα. Το 52% των υποδομών της χώρας έχει καταστραφεί ή υποστεί σοβαρές ζημιές Το 90% του πληθυσμού είναι κάτω από το όριο της φτώχειας. Και πέρα από τη φυσική καταστροφή, η ανασφάλεια και η αστάθεια εξακολουθούν να επικρατούν έξω από τη Δαμασκό.

Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι Σύροι που επιστρέφουν απεικονίζουν ακριβώς πού θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη σημασία η ευρωπαϊκή δέσμευση. Οι διαφορές ιδιοκτησίας μετά από πάνω από μία δεκαετία εσωτερικού εκτοπισμού και βάναυσου πολέμου δημιουργούν άμεσους κινδύνους για νέα σύγκρουση και μαζί με την οικονομική κατάρρευση δημιουργούν συνθήκες κοινωνικής ανισότητας που απειλούν τη μετάβαση στη σταθερότητα.

Πλεονέκτημα

Εδώ βρίσκεται το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή συμμετοχή στην ίδρυση μητρώων ακινήτων, συστημάτων νομικής βοήθειας και μηχανισμών προστασίας όσων επιστρένουν, όχι μόνο θα προωθήσει την επιστροφή τους αλλά και θα παράσχει κρίσιμες υποδομές για να καταστεί η σταθερότητα στη χώρα πιο βιώσιμη μακροπρόθεσμα. Η αποτελεσματική δέσμευση είναι δυνατή μόνο μέσω της συνεργασίας με τη συριακή κυβέρνηση, προσφέροντας σημαντικούς πόρους ανασυγκρότησης που εξαρτώνται από τη δημιουργία θεσμικών οργάνων που  θα παρακολουθούνται  από την Ε.Ε.

Χωρίς την επίλυση τριών θεσμικών προϋποθέσεων -μηχανισμοί συντονισμού, συγκέντρωση της οικονομικής δέσμευσης και επιχειρησιακή εποπτεία- η Ευρώπη δεν μπορεί να μετατρέψει αυτές τις ευκαιρίες σε στρατηγική επιρροή. Και θα συνεχίσει να υποφέρει από ανταγωνιστικό μειονέκτημα σε σύγκριση με την ολοκληρωμένη στρατιωτική και οικονομική στρατηγική της Τουρκίας ή αυτή των κρατών του Κόλπου.

Η Αγκυρα ουσιαστικά εξαργυρώνει τη στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη που  παρείχε στον σημερινό πρόεδρο και την HTS  όταν ήταν ακόμα μία ομάδα της αντιπολίτευσης που μαχόταν εναντίον του Ασαντ. Εχοντας κινηθεί γρήγορα μετά την πτώση του καθεστώτος, η Αγκυρα συμβάλλει τώρα στη διαμόρφωση των δομών ασφάλειας και ανοικοδόμησης της Συρίας.

Τα κράτη του Κόλπου, ακόμη και χωρίς τη μακροπρόθεσμη δέσμευση της Τουρκίας, έχουν επίσης ασκήσει αποτελεσματικά την επιρροή τους. Η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ συνδέουν τις δεσμεύσεις ανοικοδόμησης με τα κριτήρια διακυβέρνησης και τις μεταρρυθμίσεις που έχουν σχεδιαστεί για την προστασία των επενδύσεών τους. Αυτά τα θεσμικά πλαίσια θα διαμορφώσουν την τροχιά της Συρίας για δεκαετίες και θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στη νότια πλευρά της Ευρώπης.

Συντονισμός

Η Ε.Ε. θα πρέπει να ορίσει έναν ανώτερο συντονιστή για τη Συρία, ο οποίος θα έχει ως αποστολή να εναρμονίσει τις αποσπασματικές κινήσεις των αναπτυξιακών ταμείων της Ε.Ε., των διπλωματικών υπηρεσιών και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Μια ειδική ομάδα εργασίας για την ανοικοδόμηση της Συρίας με υποχρεωτική συμμετοχή όλων των κρατών της Ε.Ε. θα απέτρεπε αντιφατικές πολιτικές που υπονομεύουν την αξιοπιστία.

Ενα ειδικό κονδύλι 2-3 δισ. ευρώ για την ανοικοδόμηση θα πρέπει να διατεθεί άμεσα, καθιστώντας σαφή τη δέσμευση της Ενωσης και στέλνοντας πολιτικό μήνυμα ότι η Ε.Ε. αντιμετωπίζει σοβαρά το ζήτημα της Συρίας. Τέλος, οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να θέσουν ως προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση της ανοικοδόμησης τη συμφωνία της συριακής κυβέρνησης για τη σύσταση κοινών επιτροπών εποπτείας που θα καλύπτουν τα μητρώα ακινήτων, την προστασία των επαναπατριζόμενων και την υλοποίηση υποδομών. Οι επιτροπές αυτές θα μπορούσαν να συμπροεδρεύονται από εκπροσώπους της Συρίας και της Ε.Ε., με τη συμμετοχή ανεξάρτητων τρίτων μερών. Η συριακή κυβέρνηση θα παράσχει επιχειρησιακά δεδομένα, η Ε.Ε. θα τα επαληθεύσει μέσω ανεξάρτητων επιτόπιων ελέγχων και οι τρίτοι ελεγκτές θα πιστοποιήσουν εάν πληρούνται τα σημεία αναφοράς. Τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Ευρώπης στη Συρία -περιφερειακή σταθερότητα, ενεργειακή ασφάλεια, αντιτρομοκρατική συνεργασία και μεσογειακή τάξη- επεκτείνονται πολύ πέρα από τη διαχείριση της μετανάστευσης.

Μια σταθεροποιημένη Συρία που θα απεγκλωβιστεί  από τα ιρανικά δίκτυα πληρεξουσίων θα αναδιαμόρφωνε θεμελιωδώς την αρχιτεκτονική ασφάλειας της Μεσογείου. Η κατάρρευση του διαδρόμου ανεφοδιασμού Ασαντ-Ιράν προς τη Χεζμπολάχ και τη Χαμάς και η τοποθέτηση της Συρίας ως αντιτρομοκρατικού εταίρου καθιστά τη Δαμασκό σημείο καμπής για την περιφερειακή τάξη που επηρεάζει άμεσα την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Και ενεργειακή ασφάλεια

Η πιθανή ενσωμάτωση της Συρίας σε περιφερειακά ενεργειακά δίκτυα -περιλαμβανομένης της ανάπτυξης του αγωγού φυσικού αερίου Κατάρ-Τουρκίας μέσω της χώρας- θα επηρέαζε άμεσα την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια. Πέρα από την ενέργεια, η Συρία προσφέρει έναν κρίσιμο διάδρομο χερσαίου εμπορίου που συνδέει τις αγορές του Κόλπου με την Ευρώπη μέσω Ιορδανίας και Τουρκίας. Η ανασυγκρότηση μετά τον Ασαντ, που εκτιμάται σε 182 δισ. ευρώ,  αντιπροσωπεύει σημαντικές οικονομικές ευκαιρίες για τις ευρωπαϊκές εταιρίες, αν η Ευρώπη μπορεί να τοποθετηθεί ανταγωνιστικά.