Αφρικανική σκόνη: Γιατί εντείνεται το φαινόμενο στην Ευρώπη – Μεγάλη αύξηση σε Αιγαίο και ανατολική Ελλάδα

Η έρευνα δείχνει ότι οι συγκεντρώσεις ερημικής σκόνης αυξήθηκαν σταθερά σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης κατά την περίοδο 2012-2021, με τις μεγαλύτερες μεταβολές να εντοπίζονται στη νότια Ευρώπη, την περιοχή της Μεσογείου, το Αιγαίο και την Ιταλία.

Μελέτη με τη συμμετοχή Ελλήνων επιστημόνων

Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής συγγραφέα τον Πέτρο Βασιλάκο από το ελβετικό ερευνητικό κέντρο Paul Scherrer Institute (PSI), περιλαμβάνει επιστήμονες από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Οι ερευνητές ανέλυσαν περίπου 18.500 ημερήσιες μετρήσεις σκόνης που συλλέχθηκαν από 103 αγροτικές και αστικές περιοχές σε ολόκληρη την Ευρώπη κατά τη δεκαετία 2012-2021. Οι μετρήσεις αφορούσαν κυρίως σωματίδια σκόνης που προέρχονται από τη Σαχάρα και άλλες ερημικές περιοχές της Βόρειας Αφρικής, αλλά και περιοχές της Μέσης Ανατολής. Ως βασικό δείκτη για την παρουσία ερημικής σκόνης χρησιμοποιήθηκε η συγκέντρωση αλουμινίου στα αιωρούμενα σωματίδια, καθώς το συγκεκριμένο στοιχείο αποτελεί χαρακτηριστικό συστατικό της σκόνης που μεταφέρεται από τις ερήμους.

Δημιουργήθηκε πανευρωπαϊκός χάρτης σκόνης με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης

Για την επεξεργασία των δεδομένων οι επιστήμονες ανέπτυξαν μοντέλο μηχανικής μάθησης, το οποίο συνδύασε τις μετρήσεις των σταθμών παρακολούθησης με δορυφορικά δεδομένα, πληροφορίες για τη χρήση γης και μετεωρολογικές παραμέτρους, όπως η θερμοκρασία και η ταχύτητα των ανέμων.

Με τη βοήθεια του μοντέλου δημιουργήθηκε ένας λεπτομερής πανευρωπαϊκός χάρτης κατανομής των σωματιδίων ερημικής σκόνης, επιτρέποντας στους ερευνητές να εκτιμήσουν τις συγκεντρώσεις ακόμη και σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν άμεσες μετρήσεις.

Μεγαλύτερη αύξηση σε Αιγαίο και νότια Ευρώπη

Τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι οι συγκεντρώσεις αφρικανικής σκόνης αυξήθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης μέσα στη συγκεκριμένη δεκαετία.

Οι σημαντικότερες αυξήσεις καταγράφηκαν:

-στην Ιταλία,
-στην περιοχή της Αδριατικής Θάλασσας,
-στο Αιγαίο Πέλαγος,
-καθώς και στη δυτική Γαλλία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, παρότι ο συνολικός αριθμός των επεισοδίων σκόνης δεν αυξήθηκε σημαντικά, τα επεισόδια έγιναν πιο έντονα και επιβαρυντικά, κυρίως στη νότια Ευρώπη.

Η Ελλάδα ανάμεσα στις περιοχές με τη μεγαλύτερη αύξηση

Σύμφωνα με τους Έλληνες ερευνητές Πέτρο Βασιλάκο από το PSI και Μάνο Μανούσακα από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», η Ελλάδα, και ιδιαίτερα η ανατολική χώρα, βρίσκεται ανάμεσα στις περιοχές όπου καταγράφηκε η μεγαλύτερη αύξηση του συνολικού φορτίου σκόνης.

Όπως ανέφεραν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η ένταση των επεισοδίων αφρικανικής σκόνης που φτάνουν σε μεγάλες πόλεις, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, αυξήθηκε κατά περίπου δύο μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο από τις αρχές του 2012 έως το τέλος του 2021. Η μεταβολή αυτή χαρακτηρίζεται σημαντική από τους επιστήμονες.

Ωστόσο, δεν παρουσίασαν όλες οι περιοχές της χώρας αύξηση. Σε τμήματα της Ελλάδας, όπως τα βουνά της Πίνδου και η Πελοπόννησος, καταγράφηκε μείωση της συγκέντρωσης σκόνης, γεγονός που οι ερευνητές αποδίδουν στο μεγάλο υψόμετρο που λειτουργεί προστατευτικά.

Η σκόνη αντιστοιχεί στο 31% του ορίου αναφοράς του ΠΟΥ

Συνολικά, η ποσότητα της αφρικανικής σκόνης αυξήθηκε κατά μέσο όρο κατά 0,5 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο την περίοδο που εξετάστηκε. Στη νότια Ευρώπη, η μέση συγκέντρωση σκόνης έφτασε τα 5,3 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα, ποσότητα που αντιστοιχεί στο 31% της ετήσιας τιμής αναφοράς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τα σωματίδια PM10. Αντίθετα, στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη η μέση τιμή ήταν χαμηλότερη και διαμορφώθηκε στα 2,1 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο.

Αύξηση 110% σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή

Οι επιστήμονες εξέτασαν επίσης πυρήνες πάγου από τις Άλπεις, στα σύνορα Ελβετίας και Ιταλίας, προκειμένου να διερευνήσουν τη μακροχρόνια εξέλιξη του φαινομένου.

Η ανάλυση έδειξε ότι η εναπόθεση αφρικανικής σκόνης έχει αυξηθεί κατά περίπου 110% σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή, δηλαδή μέσα στα τελευταία 250 χρόνια. Η αύξηση αυτή συνδέεται με την ενίσχυση της ξηρασίας στη Βόρεια Αφρική αλλά και με αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία, οι οποίες ευνοούν τη μεταφορά ισχυρότερων ανέμων από την περιοχή της Σαχάρας προς την Ευρώπη.

Σύνδεση με την κλιματική αλλαγή

Ο επικεφαλής του έργου, Κάσπαρ Ντάλενμπαχ (Kaspar Dallenbach) από το Κέντρο για την Ενέργεια και τις Περιβαλλοντικές Επιστήμες του PSI, σημειώνει ότι δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως ο βαθμός στον οποίο η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή έχει επηρεάσει την εξέλιξη του φαινομένου.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει, τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι η αύξηση της ερημικής σκόνης πιθανότατα ενισχύεται από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη, οι οποίες οδηγούν σε ξηρότερες συνθήκες και επέκταση των ερημικών περιοχών.

Προειδοποίηση για την ποιότητα του αέρα και τη δημόσια υγεία

Παρότι η μελέτη αφορά την περίοδο έως το 2021, οι Έλληνες ερευνητές εκτιμούν ότι τα συμπεράσματά της εξακολουθούν να ισχύουν. Όπως αναφέρουν, η ανάλυση των πυρήνων πάγου δείχνει μια σταθερή αύξηση της ποσότητας αφρικανικής σκόνης που φτάνει στην Ευρώπη τα τελευταία 250 χρόνια, χωρίς μέχρι σήμερα να υπάρχουν ενδείξεις ότι η τάση αυτή πρόκειται να ανακοπεί.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η αυξανόμενη επιβάρυνση από σωματίδια σκόνης μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του αέρα και τη δημόσια υγεία, καθώς η ερημική σκόνη έχει συσχετιστεί με αρνητικές επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό. Παράλληλα, διευκρινίζουν ότι οι διαθέσιμες μετρήσεις εξακολουθούν να παρουσιάζουν περιορισμούς σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης, όπως η βορειοανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια και οι σκανδιναβικές χώρες.