Μισέλ Πεντινιελί στον «ΕΤ»: «Μόνο η ανθρωπιά μπορεί να μας σώσει»

Η ανυπότακτη ντετέκτιβ, Ντιου Μποκανέρα, αναλαμβάνει να εξιχνιάσει τη δολοφονία ενός νεαρού πρόσφυγα από την Ερυθραία στη Νίκαια. Η συγγραφέας στήνει μια συγκλονιστική μεσογειακή αστυνομική πλοκή, ξεπερνώντας τα στενά όρια του μυστηρίου. Μέσα από την έρευνά της χαρτογραφεί με σπάνια ανθρωπιά την προσφυγική κρίση, την άνοδο της Ακροδεξιάς, τη βία και, κυρίως, τα δίκτυα της ανθρώπινης αλληλεγγύης που αντιστέκονται στο σκοτάδι των καιρών μας.

Ως πρώην δημοσιογράφος, γνωρίζετε καλά πώς να ξετυλίγετε το νήμα μιας αληθινής ιστορίας. Πότε καταλάβατε ότι η μυθοπλασία του «néo-polar» μπορεί να αποδώσει την κοινωνική αλήθεια πιο βαθιά από ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ;

Διαβάζω αστυνομική λογοτεχνία από τότε που έμαθα να διαβάζω ή σχεδόν. Αυτό που ανέκαθεν με γοήτευε σ’ αυτό το είδος είναι η δύναμή του να αποτυπώνει τον κόσμο όπως είναι. Είτε πρόκειται για τα hard-boiled μυθιστορήματα, όπως η «Κόκκινη Συγκομιδή» του Ντάσιελ Χάμετ, είτε για τα σουηδικά βιβλία των Μάι Σιέβαλ και Περ Βάλε, είτε για το γαλλικό νεοπολάρ ή τα σύγχρονα αμερικανικά noir, εκείνο που με συναρπάζει δεν είναι μόνο η πλοκή. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα βιβλία φωτίζουν την κοινωνία και αποκαλύπτουν τους μηχανισμούς της.

Οταν αποφάσισα να γράψω μυθοπλασία, στράφηκα σχεδόν αυτονόητα στο αστυνομικό μυθιστόρημα, γιατί μου έδινε τη δυνατότητα, ανάμεσα σε άλλα, να μιλήσω για όσα με εξοργίζουν βαθιά. Η μυθοπλασία μπορεί να αγγίξει τον αναγνώστη διαφορετικά από ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, το οποίο θεωρώ εξίσου απαραίτητο.

Πώς γεννήθηκε η ανάγκη να στρέψετε το βλέμμα σας στις αόρατες διαδρομές των μεταναστών στα γαλλοϊταλικά σύνορα;

Γεννήθηκα στη Νίκαια χάρη σε μια οικογένεια που είχε αναγκαστεί να πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς, για να γλιτώσει από την πείνα και τον ανερχόμενο φασισμό του Μουσολίνι, περνώντας τα γαλλοϊταλικά σύνορα χωρίς να ζητήσει την άδεια κανενός. Ανάμεσά τους ήταν και η γιαγιά μου, μόλις εννέα ετών τότε. Κουβαλώ αυτή τη μνήμη, γνωρίζω από πού προέρχομαι και τι οφείλω σε αυτούς τους ανθρώπους που πέρασαν τα σύνορα χωρίς χαρτιά, αναζητώντας μια ζωή με περισσότερη ασφάλεια και αξιοπρέπεια.

Στα χρόνια μετά το 2015, εκατοντάδες άνθρωποι που έφταναν από πολύ μακρινές χώρες, κυνηγημένοι κι αυτοί από την πείνα, τη δικτατορία ή τον πόλεμο, προσπάθησαν να διασχίσουν τα ίδια αυτά σύνορα, με την ελπίδα να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς την Αγγλία ή τη Γερμανία. Ενιωσα την ανάγκη να μιλήσω γι’ αυτή την ιστορία, για να θυμίσω πως εδώ και δεκαετίες, ακόμη και αιώνες, αυτά τα σύνορα τα έχουν περάσει δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι.

Αφιερώνετε το έργο σας στους «αλληλέγγυους» της κοιλάδας της Ρόγια και της Νίκαιας. Σε μια εποχή όπου η αλληλεγγύη συχνά ποινικοποιείται, θεωρείτε ότι η ανθρωπιά έχει πλέον μετατραπεί σε μια μορφή πολιτικής αντίστασης;

Ναι. Στη Γαλλία χρειάστηκε ένας μακρύς δικαστικός αγώνας, ιδιαίτερα χάρη στη δράση ενός αγρότη από την κοιλάδα της Ρουαγιά, ώστε να καταργηθεί οριστικά το «αδίκημα της αλληλεγγύης», καθώς πράγματι υπήρχε: μπορούσε κάποιος να καταδικαστεί επειδή βοηθούσε έναν πρόσφυγα.

Παρόλο που δεν θέλω να εξισώσω τις δύο καταστάσεις, τον διωγμό των Εβραίων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη σημερινή τραγωδία των προσφύγων, κρατώ ένα ουσιαστικό στοιχείο: ευτυχώς υπάρχουν πάντα άνθρωποι που απλώνουν το χέρι στον άλλον. Το κάνουν γιατί γι’ αυτούς είναι αυτονόητο,·δεν τους επιτρέπει ο εαυτός τους να αδιαφορούν μπροστά στον πόνο των άλλων.

Για μένα, μόνο η ανθρωπιά, δηλαδή η ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας στον άλλον, μπορεί να μας σώσει. Η ανθρωπιά, η ομορφιά της δημιουργίας και η δύναμη της φαντασίας.

Το βιβλίο σας δείχνει ότι η Μεσόγειος, από λίκνο πολιτισμού, έχει μετατραπεί σε ένα απέραντο νεκροταφείο ψυχών. Ως γυναίκα που ζει και αναπνέει στον ευρωπαϊκό Νότο, πιστεύετε ότι υπάρχει ακόμη ελπίδα να ξαναβρεί η θάλασσά μας τη χαμένη της ανθρωπιά;

Βλέπω ακόμη νησίδες ανθρωπιάς στην Ελλάδα, στη Σικελία, στην Ιταλία… Ενα από τα πιο όμορφα παραδείγματα είναι το χωριό Ριάτσε, όπου ο δήμαρχος Μίμμο Λουκάνο κατάφερε να ανακόψει την ερήμωση του χωριού υποδεχόμενος πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί. Χάρη στις διαφορετικές τους ικανότητες, χάρη στα παιδιά που γεννήθηκαν εκεί, κατάφεραν να ξαναδώσουν ζωή σε αυτή τη μικρή γωνιά της Καλαβρίας που αργοπέθαινε.

Γαντζώνομαι από κάθε ελπίδα που μπορώ να βρω, γιατί ανησυχώ βαθιά όταν βλέπω τον τρόπο με τον οποίο κακοποιούμε τη θάλασσά μας και πώς τα αποτελέσματα της καταναλωτικής μας τρέλας την πληγώνουν. Γαντζώνομαι από κάθε μικρή φλόγα φωτός που μπορώ να βρω, γιατί δεν θα μπορούσα να ζήσω πουθενά αλλού παρά μόνο δίπλα σε μια μεσογειακή ακτή.

«Δεν ξέρω αν η ιστορία επαναλαμβάνεται»

Στο βιβλίο συνδέετε το παρόν με το παρελθόν, φέρνοντας στο φως την ιστορία ανθρώπων που βοηθούσαν πρόσφυγες κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πιστεύετε ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται;

Δεν ξέρω αν η Ιστορία επαναλαμβάνεται. Βλέπω όμως ότι η ανικανότητα, η σπατάλη και η έλλειψη φαντασίας των περισσότερων κυβερνήσεων μάς έχουν οδηγήσει σε οικονομικό και οικολογικό αδιέξοδο. Και ότι η λύση τους για να διατηρηθούν στην εξουσία ή να την κατακτήσουν, είναι να υποδεικνύουν συστηματικά έναν αποδιοπομπαίο τράγο: χθες τους Εβραίους, σήμερα τους ξένους.

Σήμερα το σπίτι μας καίγεται κυριολεκτικά, από την αρχή της χρονιάς έχουν καεί στη Γαλλία 117.000 εκτάρια δάσους κι όμως επιχειρούν να μας πείσουν ότι πρέπει να φοβόμαστε αυτούς τους φτωχούς ανθρώπους που τρέπονται σε φυγή.