Μενέλαος Χαραλαμπίδης στον «ΕΤ»: Η Ιστορία βοηθά να καταλάβουμε από πού ερχόμαστε και να σχεδιάσουμε το μέλλον

Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Διδάκτορας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο που έχει αφιερώσει την έρευνά του στην Κατοχή και την Αντίσταση μιλά στον ΕΤ της Κυριακής με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, για την Αθήνα της Κατοχής, τις ημέρες της Απελευθέρωσης τον Οκτώβριο του 1944, τη μεταφορά του βιβλίου του «Οι Δωσίλογοι» στη θεατρική σκηνή, την τεκμηρίωση των φωτογραφιών των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, αλλά και για το αυξανόμενο ενδιαφέρον του κοινού για την Ιστορία.

Η διδακτορική σας διατριβή δημοσιεύθηκε το 2012 με τίτλο «Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα» και ακολούθησαν τα «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας» και «Οι Δωσίλογοι». Τι σας κινητοποίησε να μελετήσετε την Κατοχή και την Αντίσταση στην Αθήνα;

Όταν έκανα την έρευνα για το μεταπτυχιακό και το διδακτορικό μου, περίπου από το 2002 έως το 2010, δεν υπήρχαν τόσες μελέτες όσες σήμερα. Το δικό μου ήταν το πρώτο διδακτορικό για τη μελέτη του αντιστασιακού φαινομένου στην Αθήνα. Το γεγονός ότι χρειάστηκαν περίπου εβδομήντα χρόνια δείχνει πόσο είχε υποτιμηθεί αυτό το αντικείμενο και τη θεσμική λήθη και σιωπή που υπήρχε γύρω από το αντιστασιακό κίνημα, για πολιτικούς λόγους. Ήταν δύσκολο ακόμη και να βρεθούν επιβλέποντες καθηγητές, γιατί λίγοι πανεπιστημιακοί είχαν ως αντικείμενο τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για να αναπτυχθεί η έρευνα σε νέα πεδία χρειάζεται περιβάλλον ελευθερίας, ακόμη και για θέματα που παλαιότερα θεωρούνταν ταμπού, όπως η περίοδος της Κατοχής.

Γιατί το 1940 συγκεντρώνει πλέον τόσο έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον;

Η δεκαετία του ‘40 είναι σήμερα η πιο καλά μελετημένη περίοδος της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας. Αυτό οφείλεται σε ένα σύνολο παραγόντων καθώς συνδυάζονται η εξέλιξη και ανάπτυξη των ιστορικών σπουδών και η βιωματική σχέση που έχουμε με το συγκεκριμένο παρελθόν, είναι όσα έζησαν οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι γονείς μας. Οι πολιτικές συνέπειες του παρελθόντος αυτού φτάνουν μέχρι τις ημέρες μας. Παραμένουν επίσης ανοιχτά τα τραύματα της Κατοχής και, κυρίως, του Εμφυλίου. Γι’ αυτό η περίοδος εξακολουθεί να απασχολεί την κοινωνία και τους νέους ερευνητές. Είναι πολύ ελπιδοφόρα η άνθηση των σπουδών για τη σύγχρονη Ιστορία, που για πολλά χρόνια ήταν παραμελημένη σε σχέση με την αρχαία και βυζαντινή περίοδο.

Πώς ήταν η κατάσταση στην Αθήνα τις ημέρες της Απελευθέρωσης, τον Οκτώβριο του 1944;

Από τους τελευταίους μήνες της Κατοχής οι εαμικές οργανώσεις είχαν υπό τον έλεγχό τους σχεδόν ολόκληρη την Αθήνα και τον Πειραιά, εκτός από το κέντρο. Εκεί είχαν οχυρωθεί, κυρίως σε ξενοδοχεία και κεντρικά κτίρια, μη εαμικές αντιστασιακές οργανώσεις, αλλά και άνδρες δωσιλογικών οργανώσεων, όπως τοπικών ομάδων Ασφαλείας και οργανώσεων όπως η «Χ», που κινούνταν στη γκρίζα ζώνη της συνεργασίας. Στόχος ήταν να αποτρέψουν την κατάληψη ολόκληρης της πρωτεύουσας από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Στις 12 Οκτωβρίου ξέσπασαν αυθόρμητοι, ξέφρενοι πανηγυρισμοί από όλους τους Αθηναίους. Ήταν ένας τρελός ενθουσιασμός που έδειχνε το μαρτύριο των τρεισήμισι χρόνων της Κατοχής. Στις 13 και 14 Οκτωβρίου έγιναν εντυπωσιακές παρελάσεις των εαμικών οργανώσεων και στις 15 Οκτωβρίου η απάντηση των εθνικών οργανώσεων. Ήταν ένας πόλεμος εντυπώσεων για το ποιος υπερισχύει πολιτικά. Οι εαμικές οργανώσεις είχαν σαφώς πιο μαζική συμμετοχή.

Οι «Δωσίλογοι» μεταφέρονται στο θέατρο. Πώς αντιμετωπίζετε αυτή τη δεύτερη ζωή της έρευνάς σας;

Είναι κάτι πολύ όμορφο και περιμένω με αγωνία να δω τι μορφή θα πάρει μια παράσταση βασισμένη στη μελέτη μου. Το βιβλίο έχει ήδη φτάσει σε πάρα πολύ κόσμο, αλλά το θέατρο θα το φέρει σε ακόμη περισσότερους. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η διαφορετική οπτική που μπορούν να έχουν οι σκηνοθέτες, οι ηθοποιοί και οι σεναριογράφοι για αυτό το παρελθόν, σε σχέση με τη δική μου ως ιστορικού.

Έχουν επιλεγεί οι ιστορίες που θα παρουσιαστούν, δραματοποιηθούν στη σκηνή;

Ναι. Οι ιστορίες του βιβλίου είναι πολλές και δεν μπορούν να χωρέσουν όλες σε μία παράσταση. Η θεατρική ομάδα επέλεξε ποιες θα μπουν στο σενάριο. Ο δικός μου ρόλος ήταν να δώσω όσο περισσότερο υλικό είχα για τις συγκεκριμένες υποθέσεις.

Ας περάσουμε στην τεκμηρίωση των φωτογραφιών των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής. Το Υπουργείο Πολιτισμού ανέθεσε την έρευνα στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, το οποίο συγκρότησε ερευνητική ομάδα στην οποία συμμετέχετε. Πως εξελίσσεται αυτή η μελέτη;

Η εκτέλεση των 200 είναι η πιο γνωστή, τουλάχιστον στην Αττική, αλλά υπάρχουν πολλά που έχουμε να μάθουμε για τις ομαδικές εκτελέσεις. Είμαι σίγουρος ότι από το ερευνητικό πρόγραμμα για τις φωτογραφίες του άλμπουμ του Χόιερ θα προκύψουν νέα στοιχεία. Ελπίζω να είναι πολλά, ώστε να φωτίσουν τόσο την εκτέλεση όσο και τη λογική και τον μηχανισμό των γερμανικών αντιποίνων. Ελπίζω επίσης να αποκτήσουμε πρόσβαση σε κρίσιμα αρχεία που μέχρι τώρα δεν ήταν ιδιαίτερα προσβάσιμα. Έχω αναλάβει τις φωτογραφίες που αφορούν τους 200 της Καισαριανής. Εδώ και είκοσι πέντε χρόνια συγκεντρώνω στοιχεία για ανθρώπους που είχαν βίαιο θάνατο στην Αττική κατά την Κατοχή και τα Δεκεμβριανά και τους ταυτοποιώ έναν έναν! Στην έρευνα μου αυτή περιλαμβάνονται και οι εκτελεσμένοι της Καισαριανής.

Υπήρξε κάποια ιστορία προσώπου που σας συγκλόνισε περισσότερο;

Η περίοδος της Κατοχής ήταν σκληρή, τραυματική και συνταρακτική. Συνυπάρχουν η πιο λαμπρή ανθρώπινη στιγμή, η Αντίσταση και η ανάπτυξη του αντιστασιακού κινήματος, με την πιο ζοφερή, τη συνεργασία με τους κατακτητές. Είναι στιγμές ιστορικά μοναδικές. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω μία, δύο ή δέκα ιστορίες. Είναι αναρίθμητα τα γεγονότα και οι προσωπικές διαδρομές που συγκλονίζουν.

Από το 2013 κάνετε ιστορικούς περιπάτους στην Αθήνα, αναδεικνύοντας στους δρόμους της πόλης τα ίχνη της Κατοχής και των Δεκεμβριανών. Έχει αλλάξει το κοινό σήμερα από τότε;

Ναι, αρχικά έρχονταν κυρίως άνθρωποι άνω των 50 ετών. Από το 2019, όταν οι περίπατοι άρχισαν να γίνονται στο πλαίσιο του Athens History Walks σχεδόν κάθε Κυριακή, ο μέσος όρος ηλικίας μειώνεται σταδιακά. Σήμερα είναι περίπου 30 με 40 ετών. Το βασικό είναι ότι ο κόσμος αναζητά μια επιστημονικά τεκμηριωμένη αφήγηση για το παρελθόν. Δυστυχώς αυτά τα γεγονότα δεν τα μαθαίνουμε στο σχολείο, το εκπαιδευτικό σύστημα δεν τα μεταδίδει. Ο κόσμος έρχεται στους περιπάτους γιατί αναζητά ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης και εγκυρότητας.

Μπορούν οι νέοι να αγαπήσουν την Ιστορία;

Όχι, όπως διδάσκεται σήμερα. Η Ιστορία είναι από τα μαθήματα που έχουν κακοπάθει περισσότερο. Δεν είναι ευθύνη των εκπαιδευτικών, αλλά του τρόπου με τον οποίο έχει οργανωθεί η διδασκαλία. Το αποτέλεσμα είναι πολλά παιδιά να απεχθάνονται την Ιστορία, κάτι που τους στερεί ένα σημαντικό εφόδιο στην προσπάθεια κατανόησης του κόσμου στον οποίο ζουν. Η Ιστορία δεν είναι απλώς ένα μάθημα, είναι κάτι πολύ παραπάνω. Είναι ένα εργαλείο που μας βοηθά να καταλάβουμε από πού ερχόμαστε, να κατανοήσουμε το παρόν και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Είναι τεράστιο έλλειμμα η διδασκαλία της ιστορίας σήμερα.

Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας;

Συνεχίζω τα ταξίδια σε όλη την Ελλάδα όπου μιλάμε για το ζήτημα συνεργασίας με τον κατακτητή με αφορμή το βιβλίο μου «Οι Δωσίλογοι». Παρότι έχουν περάσει δυόμισι χρόνια, οι προσκλήσεις παραμένουν συνεχείς και έχω φτάσει σε 42 πόλεις της Ελλάδας. Συνεχίζονται οι εβδομαδιαίοι ιστορικοί περίπατοι, η έρευνα για τις φωτογραφίες των 200 και η συγγραφική δουλειά. Δεν έχω αποφασίσει ακόμη το επόμενο θέμα, προτιμώ να κινηθώ σε λιγότερο μελετημένα πεδία.

*Αν θέλετε να λαμβάνετε ενημερώσεις για τους ιστορικούς περιπάτους του Μενέλαου Χαραλαμπίδη: https://www.athenshistorywalks.com/».