Το 1970, η κυκλοφορία του Songs of the Humpback Whale, του άλμπουμ με ήχους μεγάπτερων φαλαινών που έμελλε να γίνει το εμπορικότερο άλμπουμ ήχων της φύσης όλων των εποχών, σύστησε στον κόσμο το τραγούδι των φαλαινών και άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο τις αντιλαμβανόμαστε, γράφει το BBC.
Η ιστορία είχε αρχίσει σχεδόν δύο δεκαετίες νωρίτερα και μάλιστα μέσα στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου. Το 1952, ο Αμερικανός μηχανικός σόναρ Φρανκ Γουότλινγκτον βρισκόταν στα ανοιχτά των Βερμούδων και χρησιμοποιούσε υδρόφωνα για να ακούει στα βάθη του ωκεανού, αναζητώντας σοβιετικά υποβρύχια και σεισμική δραστηριότητα. Δεν γνωρίζουμε τι στρατιωτικές πληροφορίες μπορεί να κατέγραψε. Άρχισε όμως να ακούει κάτι εντελώς διαφορετικό, μακρόσυρτους, παράξενους ήχους που μερικές φορές διαρκούσαν ώρες. Ο Γουότλινγκτον γοητεύτηκε. Δεν μπορούσε αρχικά να είναι βέβαιος για την προέλευσή τους, αλλά υποψιάστηκε ότι τους παρήγαγαν μεγάπτερες φάλαινες. Είχε δίκιο.
Η ανακάλυψη ότι οι φάλαινες τραγουδούν
Το 1967 ο Γουότλινγκτον γνώρισε στις Βερμούδες τους ερευνητές της βιοακουστικής Κέιτι και Ρότζερ Πέιν. Τους έπαιξε τις ηχογραφήσεις στο μηχανοστάσιο του ερευνητικού του πλοίου, ενός ξύλινου πρώην ναρκαλιευτικού του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με τη γεννήτρια να βρυχάται στο βάθος. «Αυτό που άκουσα, κάτω από απίστευτα κακές συνθήκες ακρόασης, ήταν η πιο εκπληκτική ακουστική παράσταση που είχα ακούσει ποτέ από οποιοδήποτε ζώο», είχε πει ο Ρότζερ Πέιν στο BBC το 2020. Η Κέιτι Πέιν θυμόταν επίσης την έκπληξή τους όταν κατάλαβαν ότι αυτοί οι τόσο διαφορετικοί ήχοι προέρχονταν από ένα μόνο ζώο.
Ο Ρότζερ Πέιν είχε καταλάβει, όπως λέει η Χάουζερ, ότι για να νοιαστεί ο κόσμος για τις φάλαινες, έπρεπε πρώτα να τις βιώσει με κάποιον τρόπο. Credit: Ocean Alliance
Ο Γουότλινγκτον τους δάνεισε μία από τις ηχογραφήσεις και οι δύο ερευνητές, μαζί με συνεργάτες τους, άρχισαν να προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν τα ακουστικά μοτίβα. Διαπίστωσαν ότι οι ήχοι επαναλαμβάνονταν σε μεγάλες και προβλέψιμες ακολουθίες. Ορισμένα τραγούδια διαρκούσαν έως και μισή ώρα και στη συνέχεια άρχιζαν ξανά από την αρχή. Όπως εξηγεί στο BBC η Ναν Χάουζερ, ερευνήτρια φαλαινών και διευθύντρια του Center for Cetacean Research and Conservation στα Νησιά Κουκ, οι άνθρωποι γνώριζαν ήδη ότι οι φάλαινες παρήγαγαν ήχους. Η συνειδητοποίηση όμως ότι επρόκειτο για τραγούδι αποτέλεσε τεράστιο άλμα: από ένα ζώο που απλώς παράγει ήχους, σε ένα ζώο που δημιουργεί μια εξαιρετικά σύνθετη και οργανωμένη ακουστική παρουσίαση.
Το άλμπουμ που έφερε τα τραγούδια των φαλαινών στα σπίτια
Το 1970 οι Ρότζερ και Κέιτι Πέιν μαζί με τον Φρανκ Γουότλινγκτον κυκλοφόρησαν το Songs of the Humpback Whale, ένα άλμπουμ που περιείχε πέντε ηχογραφήσεις μεγάπτερων φαλαινών. Οι ηχογραφήσεις είχαν επιλεγεί ειδικά για την ομορφιά τους και τη δύναμή τους να συγκινούν τον άνθρωπο.
Διαβάστε Επίσης
Η επιτυχία ήταν εντυπωσιακή. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το BBC από το Guinness World Records, το άλμπουμ πούλησε περισσότερα από 125.000 αντίτυπα και έγινε το άλμπουμ ήχων της φύσης με τις μεγαλύτερες πωλήσεις στην ιστορία. Απόσπασμα των ηχογραφήσεων στάλθηκε επίσης σε όλους τους 10,5 εκατομμύρια συνδρομητές του National Geographic, σε αυτό που χαρακτηρίζεται ως η μεγαλύτερη ενιαία παραγωγή δίσκου στην ιστορία. Ο Ρότζερ Πέιν είχε αντιληφθεί γρήγορα ότι δεν κρατούσε στα χέρια του μόνο μια επιστημονική ανακάλυψη. Άρχισε να παίζει τα τραγούδια σε διαδηλώσεις κατά της φαλαινοθηρίας, σε συνέδρια και ακόμη και σε δείπνα. Σύμφωνα με τον Ίαν Κερ, διευθύνοντα σύμβουλο της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Ocean Alliance, την οποία αργότερα ίδρυσε ο Πέιν, οι ηχογραφήσεις λειτούργησαν ως καταλύτης. Οι φάλαινες δεν ήταν πλέον απλώς τεράστια θαλάσσια ζώα. Στα αυτιά πολλών ανθρώπων μετατράπηκαν σχεδόν σε «τραγουδιστές, ποιητές και συνθέτες».
Από τους Beatles μέχρι το Voyager
Ο Ρότζερ Πέιν έστειλε αντίγραφα των ηχογραφήσεων σε ανθρώπους της μουσικής, ανάμεσά τους οι Beatles και ο Μπομπ Ντίλαν. Η Τζούντι Κόλινς και η Κέιτ Μπους χρησιμοποίησαν τραγούδια φαλαινών στα άλμπουμ τους, ενώ αποσπάσματα ακούστηκαν ακόμη και στην ταινία Star Trek IV: The Voyage Home του 1986. Το 1977 ένα τραγούδι μεγάπτερης φάλαινας έφυγε ακόμη πιο μακριά, συμπεριλήφθηκε στον περίφημο Χρυσό Δίσκο του Voyager 1, ο οποίος εκτοξεύτηκε στο Διάστημα με ήχους και εικόνες που είχαν επιλεγεί για να αντιπροσωπεύσουν τη ζωή και τον πολιτισμό της Γης.
Το «Songs of the Humpback Whale» θεωρείται ότι έδωσε σημαντική ώθηση στο αναδυόμενο κίνημα «Save the Whales» για την προστασία των φαλαινών. (Credit: Ocean Alliance)
Πώς άλλαξε η εικόνα της φάλαινας
Πριν από το 1970, η δυνατότητα των απλών ανθρώπων να ακούσουν τις φωνές των μεγάλων φαλαινών ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Ο περιβαλλοντικός ιστορικός του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Μαξ Μπριτζ, ο οποίος έχει μελετήσει την ιστορία του τραγουδιού των μεγάπτερων φαλαινών, εξηγεί στο BBC ότι στις ταινίες και τα κινούμενα σχέδια της δεκαετίας του 1960 οι μεγάλες φάλαινες παρουσιάζονταν συνήθως είτε σιωπηλές είτε να βγάζουν άγριους ήχους. Το άλμπουμ συνέβαλε σε μια ευρύτερη αλλαγή της αντίληψης του κοινού. Για αιώνες, οι φάλαινες είχαν κυνηγηθεί για το λίπος τους και άλλα προϊόντα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 αρκετά είδη είχαν φτάσει στα όρια της εξαφάνισης. Στις μεγάπτερες φάλαινες είχε απομείνει λιγότερο από το 5% των πληθυσμών που υπήρχαν πριν από τη μαζική φαλαινοθηρία, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το BBC από την αμερικανική NOAA Fisheries. Τα τραγούδια έδωσαν στις φάλαινες μια διαφορετική θέση στη συνείδηση του κόσμου. Δεν ήταν πια μόνο ζώα που μπορούσαν να κυνηγηθούν ή να προκαλέσουν φόβο. Έγιναν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και αγαπητά σύμβολα της άγριας ζωής.
Το τραγούδι που βοήθησε το «Save the Whales»
Μαζί με τις εικόνες φαλαινών που θανατώνονταν με καμάκια, τις οποίες άρχισε να δημοσιοποιεί η νεοσύστατη τότε Greenpeace, το Songs of the Humpback Whale συνέβαλε στην ανάπτυξη του κινήματος κατά της φαλαινοθηρίας. «Επέτρεψε στους απλούς ανθρώπους να ακούσουν τις φάλαινες μέσα στα σπίτια τους. Δεν χρειαζόταν να είσαι επιστήμονας για να συγκινηθείς», λέει στο BBC η Ναν Χάουζερ. Το 1972 το αμερικανικό Κογκρέσο ψήφισε τον Marine Mammal Protection Act, ενώ το 1982 συμφωνήθηκε διεθνές μορατόριουμ στην εμπορική φαλαινοθηρία, το οποίο τέθηκε σε πλήρη εφαρμογή το 1985-1986, σύμφωνα με τη Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας (IWC). Οι πληθυσμοί ορισμένων ειδών άρχισαν να ανακάμπτουν και οι μεγάπτερες φάλαινες παρουσίασαν ιδιαίτερα εντυπωσιακή επιστροφή.
Γιατί τραγουδούν οι μεγάπτερες φάλαινες
Παρά τις δεκαετίες έρευνας, η επιστήμη εξακολουθεί να μην γνωρίζει με βεβαιότητα γιατί τραγουδούν οι μεγάπτερες φάλαινες. Σύμφωνα με στοιχεία της NOAA που επικαλείται το BBC, τραγουδούν κυρίως τα αρσενικά. Για τον λόγο αυτό μία από τις βασικές θεωρίες είναι ότι το τραγούδι συνδέεται με την αναπαραγωγή, είτε προσελκύοντας θηλυκά είτε λειτουργώντας ανταγωνιστικά απέναντι σε άλλα αρσενικά. Υπάρχουν όμως και άλλες θεωρίες. Ορισμένοι ερευνητές εκτιμούν ότι το τραγούδι μπορεί να αποτελεί μέσο επικοινωνίας σε πολύ μεγάλες αποστάσεις ή ακόμη και να βοηθά τα ζώα να «χαρτογραφούν» το υποθαλάσσιο περιβάλλον τους. Τα τραγούδια αλλάζουν και ταξιδεύουν από πληθυσμό σε πληθυσμό Η Κέιτι Πέιν ανακάλυψε ότι τα αρσενικά που ζουν στην ίδια περιοχή τραγουδούν περίπου το ίδιο τραγούδι. Αυτό όμως δεν μένει σταθερό. Το τραγούδι εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου και, όπως έχει αποδειχθεί από μεταγενέστερες έρευνες, μπορεί να μεταδοθεί από έναν πληθυσμό φαλαινών σε άλλον σε τεράστιες αποστάσεις, αντικαθιστώντας μερικές φορές πολύ γρήγορα το προηγούμενο «τοπικό» τραγούδι. «Παρακολουθούμε τον πολιτισμό να κινείται μέσα σε έναν ωκεανό», λέει χαρακτηριστικά η Ναν Χάουζερ. Το 2026 βρέθηκε ακόμη παλαιότερη ηχογράφηση. Η ιστορία είχε φέτος μία ακόμη ανατροπή. Το 2026 ανακαλύφθηκε ηχογράφηση μεγάπτερων φαλαινών που είχε γίνει ήδη από το 1949, επίσης κοντά στις Βερμούδες. Σύμφωνα με το Woods Hole Oceanographic Institution, οι επιστήμονες που είχαν καταγράψει τότε τους ήχους δεν γνώριζαν τι άκουγαν και είχαν χαρακτηρίσει την ηχογράφηση απλώς ως «ήχους ψαριών». Πρόκειται για καταγραφή παλαιότερη από εκείνη του Γουότλινγκτον, χωρίς όμως οι άνθρωποι που την πραγματοποίησαν να έχουν αντιληφθεί ότι άκουγαν μεγάπτερες φάλαινες. Οι φάλαινες σήμερα τραγουδούν σε έναν πολύ πιο θορυβώδη ωκεανό. Σήμερα υπάρχουν χιλιάδες ηχογραφήσεις φαλαινών και άλλων ήχων της φύσης. Οι παλαιές καταγραφές όμως έχουν αποκτήσει ξεχωριστή επιστημονική αξία.
Η Αλίσα Γουάιλ, η οποία έχει αναλάβει την ψηφιοποίηση και αρχειοθέτηση της μεγάλης συλλογής ηχογραφήσεων θαλάσσιων θηλαστικών της Ocean Alliance, εξηγεί ότι οι παλιές ηχογραφήσεις διατηρούν μια συγκεκριμένη στιγμή στον χρόνο και στον χώρο και επιτρέπουν στους επιστήμονες να παρακολουθούν πώς αλλάζει τόσο η επικοινωνία των φαλαινών όσο και το ίδιο το ηχητικό περιβάλλον του ωκεανού. Οι φάλαινες σήμερα καλούνται να επικοινωνήσουν μέσα σε έναν πολύ διαφορετικό και πολύ πιο θορυβώδη κόσμο, εξαιτίας του ανθρωπογενούς θορύβου. Παράλληλα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν απειλές από συγκρούσεις με πλοία, εμπλοκή σε αλιευτικά δίχτυα, συνεχιζόμενη φαλαινοθηρία σε ορισμένες χώρες, ηχορύπανση και αύξηση της θερμοκρασίας των θαλασσών. Σύμφωνα με στοιχεία της IUCN Cetacean Specialist Group που παραθέτει το BBC, σήμερα ένα στα τέσσερα είδη φαλαινών και δελφινιών απειλείται με εξαφάνιση, έναντι περίπου ενός στα επτά το 1991. Το Songs of the Humpback Whale, λέει η Ναν Χάουζερ, υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από τους μεγάλους καταλύτες για την προστασία των φαλαινών.
Για εκατομμύρια ανθρώπους ήταν η πρώτη φορά που άκουγαν μια ζωντανή μεγάπτερη φάλαινα. Και εκεί, σύμφωνα με την ίδια, άλλαξε και το ερώτημα, όχι πλέον μόνο «πόσες φάλαινες έχουν απομείνει;», αλλά «τι είδους πλάσματα σκοτώνουμε;».
