Η ιστορία του πάρκινγκ στην Ελλάδα

Ο οδηγός γυρίζει ξανά και ξανά γύρω από το ίδιο τετράγωνο, κοιτάζει με αγωνία ένα αυτοκίνητο που ίσως αποχωρήσει, περιμένει με αναμμένη μηχανή και πολλές φορές καταλήγει να έχει περάσει περισσότερη ώρα ψάχνοντας χώρο παρά για την ίδια τη διαδρομή του. Η θέση στον δρόμο έχει γίνει ένα μικρό αστικό τρόπαιο. Πεζοδρόμια στενεύουν ή εξαφανίζονται κάτω από τις ρόδες, ενώ ακάλυπτοι χώροι, αυλές και κάθε διαθέσιμη γωνιά μετατρέπονται σε αυτοσχέδια πάρκινγκ. Καφάσια, καρέκλες και κάθε λογής ευρηματικά «εμπόδια» επιστρατεύονται για να κρατήσουν μια θέση, σαν να πρόκειται για ιδιωτική περιουσία. Και εκεί όπου κάποτε το αυτοκίνητο απλώς έμενε έξω από το σπίτι, σήμερα ένα κλειστό γκαράζ στις πυκνοκατοικημένες περιοχές μπορεί να κοστίζει όσο ένα μικρό διαμέρισμα.

Η εικόνα αυτή μοιάζει πλέον φυσιολογική. Όμως υπήρξε εποχή που η λέξη «πάρκινγκ» δεν είχε θέση στην καθημερινότητα των Ελλήνων. Υπήρχαν δρόμοι, πλατείες και ανοιχτοί χώροι, αλλά ελάχιστα αυτοκίνητα για να τους καταλάβουν. Από την εμφάνιση των πρώτων αυτοκινήτων στην Ελλάδα στα τέλη του 190υ αιώνα, μέχρι και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια δεν υπάρχει ουσιαστικό πρόβλημα στάθμευσης σε κανένα σημείο της πρωτεύουσας. Οποιοσδήποτε μπορεί να αφήσει το αυτοκίνητό του στο κεντρικότερο σημείο της πόλης χωρίς να ενοχληθεί κανείς. Άλλωστε η Αθήνα είναι ακόμη μια διαφορετική πόλη. Στους δρόμους κυκλοφορούν άλογα και κάρα, ενώ φωτογραφίες εποχής δείχνουν ακόμη και κοπάδια προβάτων να περνούν από περιοχές όπως το Κολωνάκι.

Είναι η εποχή που ο δρόμος ανήκει περισσότερο στους ανθρώπους παρά στα οχήματα. Τα παιδιά παίζουν στις γειτονιές, οι κάτοικοι κάθονται έξω από τα σπίτια τους και το αυτοκίνητο αποτελεί σπάνια παρουσία. Αντιπροσωπευτικό δείγμα αυτής της πραγματικότητας είναι και ο ελληνικός κινηματογράφος. Στις παλιές ταινίες, η εμφάνιση ενός αυτοκινήτου στον δρόμο αρχικά προκαλεί την περιέργεια των παιδιών, που θεωρούν τους δρόμους χώρο παιχνιδιού τους. Το όχημα μοιάζει σχεδόν σαν εισβολέας σε έναν χώρο που μέχρι τότε τους ανήκει. Και όταν ο πρωταγωνιστής φτάνει στον προορισμό του, αφήνει απλώς το αυτοκίνητό του όπου βρει και απομακρύνεται χωρίς δεύτερη σκέψη.

Για την επαρχία ούτε λόγος. Εκεί οι ελεύθεροι χώροι είναι πολλαπλάσιοι της πρωτεύουσας. Το πρόβλημα δεν είναι πού θα σταθμεύσει κάποιος, αλλά κυρίως η κατάσταση του ίδιου του δρόμου: παλαιά οδοστρώματα, χωμάτινες διαδρομές και συχνή διέλευση αγροτικών οχημάτων και ζώων. Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια στην Αθήνα κυκλοφορούν ελάχιστα αυτοκίνητα σε σχέση με τον πληθυσμό της. Το πρόβλημα τότε δεν είναι «πού θα παρκάρουμε», αλλά η έλλειψη αυτοκινήτων και η ανεπαρκής οδική υποδομή. Το αυτοκίνητο όμως αρχίζει σταδιακά να αλλάζει συμβολισμό. Δεν είναι πλέον απλώς ένα μέσο μετακίνησης, αλλά σημάδι κοινωνικής ανόδου και οικονομικής ευμάρειας. Οι περισσότεροι Έλληνες συνεχίζουν να μετακινούνται με λεωφορεία, τραμ, ταξί ή ακόμη και με τα πόδια. Τα λίγα ιδιωτικά αυτοκίνητα αφήνονται σε ανοιχτούς δρόμους, αυλές κατοικιών, μάντρες ή χώρους που περισσότερο θυμίζουν αποθήκες οχημάτων παρά οργανωμένα πάρκινγκ.

Η μεγάλη αλλαγή έρχεται τη δεκαετία του 1960. Η οικονομική ανάπτυξη, η αστικοποίηση και η άνοδος της μεσαίας τάξης φέρνουν το Ι.Χ. στις ελληνικές οικογένειες. Οι ταξινομήσεις νέων αυτοκινήτων αυξάνονται σταθερά: από περίπου 16.000 το 1965 ξεπερνούν τις 27.000 το 1970 και έκτοτε συνεχίζουν ανοδικά μέχρι σήμερα. Τότε εμφανίζονται και τα πρώτα οργανωμένα πάρκινγκ στις μεγάλες πόλεις. Δεν πρόκειται ακόμη για τη σημερινή βιομηχανία στάθμευσης, αλλά για χώρους όπου ο ιδιοκτήτης αφήνει το αυτοκίνητό του για φύλαξη, συχνά με μηνιαία συμφωνία. Το πρόβλημα όμως έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται. Η Αθήνα είχε χτιστεί για άλλη εποχή: στενά οικόπεδα, πυκνή δόμηση και μικρούς δρόμους. Το αυτοκίνητο φτάνει πιο γρήγορα από τον πολεοδομικό σχεδιασμό.

Οι πολυκατοικίες της αντιπαροχής δημιουργούν χιλιάδες νέα διαμερίσματα, όχι όμως και αντίστοιχες θέσεις στάθμευσης. Η πόλη μεγαλώνει προς τα πάνω, αλλά ο χώρος στο έδαφος παραμένει ο ίδιος. Έτσι οι δρόμοι μετατρέπονται αργά αλλά σταθερά σε άτυπους χώρους πάρκινγκ. Η στάθμευση αρχίζει να αντιμετωπίζεται σοβαρά όταν η κυκλοφορία γίνεται πλέον αστικό πρόβλημα, αρχικά στο κέντρο των πόλεων και όχι ακόμη στα προάστια. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 το κράτος προσπαθεί να ρυθμίσει το ζήτημα με απαγορεύσεις στάθμευσης, πρόστιμα, πρόβλεψη θέσεων σε νέα κτίρια και δημιουργία οργανωμένων χώρων. Τον Μάρτιο του 1967 η υπηρεσιακή κυβέρνηση του Ιωάννη Παρασκευόπουλου εξαγγέλλει, με απόφαση που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, τη δημιουργία τριών «υπερμοντέρνων πολυώροφων πάρκινγκ» σε Αθήνα και Πειραιά, κατάλληλων για την εξυπηρέτηση εκατοντάδων αυτοκινήτων καθημερινά. Για τον σκοπό αυτό εγκρίνεται η εισαγωγή ξένου κεφαλαίου ύψους 335.000 δολαρίων. Την ίδια περίοδο ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών αναζητά θέσεις στάθμευσης για γιατρούς, καθώς η κυκλοφοριακή συμφόρηση έχει αρχίσει να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στην ανακοίνωση, η κατάσταση έχει καταστήσει «εξαιρετικά δυσχερή την κυκλοφορία των ιατρών σε ορισμένες περιοχές της πόλεως, με δυσάρεστες συνέπειες στις επείγουσες περιπτώσεις».

Το 1969 ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Νίκος Τσιφόρος, γράφοντας για το πρόβλημα του πάρκινγκ στην πρωτεύουσα, δεν αστειεύεται. Προτείνει μέτρα που για την εποχή ακούγονται τολμηρά, με κάποια  από αυτά μάλιστα να εφαρμόζονται αρκετές δεκαετίες αργότερα. «Όποιος έχει αυτοκίνητο θα πρέπει να έχει και γκαράζ. Στους εμπορικούς δρόμους οι φορτώσεις εμπορευμάτων να γίνονται νύχτα και κάθε καινούργια πολυκατοικία που χτίζεται να υποχρεώνεται να διαθέτει θέση πάρκινγκ για τους ενοίκους της. Τέλος, να δημιουργηθούν μεγάλες οδικές αρτηρίες περιφερειακά των μεγάλων πόλεων ώστε να αποφεύγεται η κυκλοφορία μεγάλων φορτηγών στο κέντρο». Και καταλήγει στον ίδιο αποφασιστικό τόνο: «Όποιος έχει Ι.Χ. να μάθει να πληρώνει. Θέληση, κατανόηση, ενέργεια, απόφαση και ταχύτητα εκτελέσεως χρειάζεται. Θα τα αποφασίσουμε;». Όμως, όπως πολλές φορές συνέβη στην Ελλάδα, το κράτος δεν προλαβαίνει τις εξελίξεις αλλά προσπαθεί να τις ακολουθήσει. Τα μέτρα παραμένουν περιορισμένα: λίγοι χώροι στάθμευσης, παρκόμετρα και συχνά ατιμωρησία των παραβατών. Χαρακτηριστικό της κατάστασης είναι ότι όταν ένα περιοδικό ζητά από τον γελοιογράφο και ζωγράφο Μποστ τις ευχές του για το 1976, εκείνος δεν ζητά τίποτε άλλο παρά μια θέση πάρκινγκ κοντά στον χώρο εργασίας του στο κέντρο της Αθήνας.

Η πρώτη υπηρεσία που αντιμετωπίζει καθημερινά το χάος είναι φυσικά η Τροχαία Αθηνών. Το 1977 ζητά να βρεθεί έκταση 8.000 στρεμμάτων στην πρωτεύουσα ώστε να χωρέσουν τα περίπου 400.000 οχήματα που κατακλύζουν την πόλη. Αν το 1977 χρειάζονταν 8.000 στρέμματα χώρων στάθμευσης μπορείτε να φανταστείτε πόσα θα χρειάζονταν σήμερα. Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στον Πειραιά, όπου οι εφημερίδες γράφουν για το καθημερινό πρόβλημα στάθμευσης των εργαζομένων στα εκατοντάδες ναυτικά γραφεία της πόλης.

Το πρόβλημα γιγαντώνεται και μαζί του μεγαλώνουν οι εντάσεις. Οι καβγάδες για μια θέση στάθμευσης περνούν πλέον στις ειδήσεις της ημέρας. Το 1980, στην Αμάρυνθο Ευβοίας, μια θέση πάρκινγκ γίνεται αιτία σοβαρού επεισοδίου. Η διαφωνία ξεκινά από μια απλή φράση: «Πάρε το φορτηγό να φύγουμε γιατί δεν βγαίνει το αμάξι». Συνεχίζεται με ένταση: «Να κορνάρεις δεν ξέρεις;» και καταλήγει σε ξυλοδαρμό, με τους εμπλεκομένους να οδηγούνται με περιπολικό στο νοσοκομείο. Την ίδια χρονιά μια γυναίκα δολοφονείται λόγω κατάληψης μιας θέσης πάρκινγκ.

Η υποχρεωτική πρόβλεψη θέσεων στάθμευσης στις νέες οικοδομές ενισχύεται κυρίως μέσα από τις πολεοδομικές ρυθμίσεις των δεκαετιών 1980 και 1990, όταν πλέον η έλλειψη χώρου έχει γίνει εμφανής. Σήμερα η αδυναμία στάθμευσης δεν αφορά μόνο το κέντρο των πόλεων αλλά σχεδόν κάθε γειτονιά και προάστιο της χώρας. Τα υπόγεια πάρκινγκ, τα πολυώροφα γκαράζ, οι ιδιωτικές εταιρείες στάθμευσης και η ελεγχόμενη στάθμευση προσπαθούν να δώσουν λύσεις, την ώρα που μια θέση στάθμευσης σε πολλές περιοχές φτάνει πλέον σε αξία ακόμη και την τιμή ενός μικρού διαμερίσματος. Το ελληνικό πάρκινγκ δεν γεννήθηκε επειδή οι Έλληνες αγάπησαν ξαφνικά το αυτοκίνητο. Γεννήθηκε επειδή το αυτοκίνητο έφτασε πολύ γρήγορα σε πόλεις που είχαν σχεδιαστεί για μια άλλη εποχή. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, ο δρόμος που κάποτε ανήκε σε πεζούς, παιδιά, άλογα και κάρα έγινε το πιο πολύτιμο κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής πόλης. Η ιστορία του πάρκινγκ είναι τελικά η ιστορία μιας μεγάλης αλλαγής: της στιγμής που το αυτοκίνητο κέρδισε τον χώρο και ο άνθρωπος άρχισε να ψάχνει ξανά χώρο για να χωρέσει…