25 χρόνια χωρίς τη φωνή του λαού, τον Στέλιο Καζαντζίδη

Ο Στέλιος Καζαντζίδης πέθανε στις 14 Σεπτεμβρίου 2001, σε ηλικία 70 ετών. Είχε γεννηθεί στις 29 Αυγούστου 1931 στη Νέα Ιωνία, σε οικογένεια Ποντίων προσφύγων και μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια, την Κατοχή και τα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου.

Το Αρχείο της ΕΡΤ, με αφορμή τη σημερινή επέτειο, παρουσιάζει ένα σπάνιο ντοκουμέντο, την τελευταία συνέντευξη που έδωσε στον Γιώργο Λιάνη πριν αναχωρήσει για την Αμερική το 1976, αποκατεστημένη από φιλμ 16 mm και για πρώτη φορά στην πρωτότυπη έγχρωμη μορφή της.

Από τη Νέα Ιωνία στη μεγάλη σκηνή

Η σχέση του με το τραγούδι ξεκίνησε σχεδόν τυχαία. Το 1948, σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, ένας περαστικός τον άκουσε να τραγουδά και του πρότεινε να δημιουργήσουν μια λαϊκή κομπανία. Λίγα χρόνια αργότερα, η φωνή του θα γινόταν μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού. Στην πορεία του συνεργάστηκε με κορυφαίους συνθέτες και στιχουργούς, ανάμεσά τους ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Μανώλης Χιώτης, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Άκης Πάνου, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Κώστας Βίρβος, η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Η συνεργασία του με τη Μαρινέλλα, από το 1957 έως το 1967, σημάδεψε μια ολόκληρη περίοδο του λαϊκού τραγουδιού. Οι δυο τους παντρεύτηκαν το 1964 και χώρισαν δύο χρόνια αργότερα.

Η φωνή της ξενιτιάς

Ο Καζαντζίδης συνδέθηκε όσο λίγοι με το μεταναστευτικό τραγούδι. Η φωνή του ακούστηκε στα σπίτια των Ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία, στην Αυστραλία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και όπου αλλού είχαν ξενιτευτεί έλληνες μετανάστες.  Ο ίδιος είχε περιγράψει με τον δικό του τρόπο τη σχέση του με το κοινό του: «Υπάρχω εφόσον εξακολουθείτε να πιστεύετε ότι εκφράζω τους καημούς, τα προβλήματά σας, την πίκρα της ξενιτιάς, τον μόχθο του εργάτη, την εγκατάλειψη, τη μοίρα του ανθρώπου της συνοικίας».

Η μεγάλη αποχή

Το 1965 σταμάτησε να εμφανίζεται στα νυχτερινά κέντρα, σε μια απόφαση που έμοιαζε αδιανόητη για τον δημοφιλέστερο ίσως λαϊκό τραγουδιστή της εποχής. Όταν η ΕΡΤ του αφιέρωσε μεγάλη εκπομπή το 1981, είχαν ήδη περάσει 16 χρόνια από την τελευταία του εμφάνιση σε νυχτερινό κέντρο και πέντε χρόνια από την αποχή του από τη δισκογραφία. Κι όμως η απουσία του δεν είχε μειώσει καθόλου την απήχησή του. Ο Γιώργος Παπαστεφάνου το είχε περιγράψει τότε με μία φράση που εξηγεί ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο το φαινόμενο Καζαντζίδη: ο κόσμος «βρίσκει στον Καζαντζίδη τον δικό του άνθρωπο».

«Βρίσκω τόση ζεστασιά στους ανθρώπους»

Στην ίδια εκπομπή ο ίδιος εξηγούσε γιατί προτιμούσε να ζει μακριά από τη σκηνή και τις πίστες. «Εκεί που διάλεξα και περνάω τις μέρες μου, τους μήνες μου, τα χρόνια μου, βρίσκω τόση ζεστασιά στους ανθρώπους», έλεγε, μιλώντας για αγρότες και ψαράδες και για μια ζωή κοντά στη θάλασσα, στις καλλιέργειες και στους απλούς ανθρώπους. Αυτή η απομάκρυνση δεν σήμαινε αποχώρηση από τη λαϊκή μνήμη. Το αντίθετο. Ο μύθος του μεγάλωνε όσο εκείνος έμενε μακριά από τις πίστες.

Η συνάντηση με τον Μίκη Θεοδωράκη

Η συνεργασία του με τον Μίκη Θεοδωράκη ήταν καθοριστική. Ο Θεοδωράκης είχε γράψει για τη σχέση τους: «Ήμασταν παράλληλα ποτάμια που έτρεχαν ορμητικά προς τη θάλασσα». Ο Καζαντζίδης μπορούσε να περάσει από το λαϊκό τραγούδι στο έντεχνο χωρίς να χάνει τίποτε από τη χαρακτηριστική φωνή του. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που κατάφερε να ενώσει διαφορετικά ακροατήρια και γενιές.

Το ντοκουμέντο του 1976

Το σημερινό αφιέρωμα της ΕΡΤ επαναφέρει στο φως μία συνέντευξη με ιδιαίτερη αξία. Ο Καζαντζίδης μιλά στον Γιώργο Λιάνη το 1976, λίγο πριν φύγει για την Αμερική. Το υλικό διασώθηκε σε φιλμ 16 mm, ψηφιοποιήθηκε και αποκαταστάθηκε. Όταν προβλήθηκε το 1978, η ελληνική τηλεόραση δεν είχε ακόμη δυνατότητα έγχρωμης μετάδοσης και έτσι το κοινό το είχε δει ασπρόμαυρο. Σήμερα παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην αρχική έγχρωμη εκδοχή του. Η συνέντευξη αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και για έναν ακόμη λόγο, ήταν η τελευταία που έδωσε πριν από το ταξίδι του στην Αμερική.

Οι άνθρωποι που μίλησαν για εκείνον

Στο μεγάλο αφιέρωμα της ΕΡΤ του 1981 είχαν μιλήσει για τον Καζαντζίδη άνθρωποι που γνώριζαν από μέσα τη διαδρομή του: ο Απόστολος Καλδάρας, η Καίτη Γκρέυ, ο Γιώργος Νταλάρας, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, ο Διονύσης Σαββόπουλος, η Χάρις Αλεξίου, ο Γιώργος Ιωάννου και ο Χάρρυ Κλυνν. Η ίδια εκπομπή περιλάμβανε αρχειακό υλικό από τη συνεργασία του με τη Μαρινέλλα και τον Μίκη Θεοδωράκη, αλλά και μαρτυρίες απλών ανθρώπων. Και αυτό ίσως είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της περίπτωσής του, ο Καζαντζίδης δεν απέκτησε μόνο θαυμαστές. Απέκτησε ανθρώπους που ένιωθαν ότι τραγουδούσε για τους ίδιους.

Η φωνή που έμεινε

Είκοσι πέντε χρόνια μετά, τα τραγούδια του εξακολουθούν να περνούν από γενιά σε γενιά, ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έζησαν ούτε την εποχή της μεγάλης μετανάστευσης ούτε τις λαϊκές πίστες της δεκαετίας του ’50 και του ’60. Ο Καζαντζίδης δεν ήταν απλώς μια μεγάλη φωνή. Ήταν ένας ερμηνευτής που έδωσε μορφή σε εμπειρίες ανθρώπων που συνήθως δεν είχαν δημόσια φωνή, τον εργάτη, τον μετανάστη, τον πρόσφυγα, τον άνθρωπο της συνοικίας. Και ίσως γι’ αυτό, 25 χρόνια μετά, η φωνή του εξακολουθεί να ακούγεται τόσο οικεία.