Λίγο μετά τις 2μ.μ. ολοκληρώθηκε η εξόδιος ακολουθία στη Μητρόπολη Αθηνών, χοροστατούντος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Ιερωνύμου παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα και του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη.

Η εξόδιος ακολουθία πραγματοποιήθηκε δημοσία δαπάνη, έπειτα από κοινή απόφαση των υπουργείων Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Εσωτερικών, Παιδείας και Πολιτισμού, ως ένδειξη τιμής για την προσφορά και το έργο της.

Η σορός της τέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα από νωρίς το πρωί της Παρασκευής (20/2), δίνοντας τη δυνατότητα σε πολίτες, ακαδημαϊκούς και εκπροσώπους της πολιτείας να την αποχαιρετήσουν.

«Πέρασε στην αιωνιότητα των οικουμενικών Ελληνίδων»

Στον επικήδειο που εκφώνησε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας ανέφερε για την Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ: «Πέρασε στην αιωνιότητα των οικουμενικών Ελληνίδων, ένα κορίτσι από τον Βύρωνα, που έθεσε τον εαυτό της υπεράνω μέτρων. Ήταν μια ιστορικός που ήθελε να αναμετρηθεί με την Ιστορία. Γιατί όπως έλεγε, είχε διαγράψει τον όρο “αδύνατον”. Έλεγε ότι ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία. Και μόνο δειλή δεν υπήρξε. Υπέβαλε όλες τις αλήθειες και τις αλήθειες των άλλων στη διαδικασία του ορθολογισμού. Όχι μόνον εφησύχασε σε στερεότυπα, αλλά προχώρησε και κατέκτησε νέα εδάφη. Ετσι αναμετρήθηκε με τα μεγάλα, έτσι έκανε τα αδύνατα δυνατά».

Όπως είπε ο ΠτΔ ανέσκαψε και «έφερε στο φως αλήθειες που η Ευρώπη και η Ελλάδα είχαν αγνοήσει και ξεχάσει. Ήταν μια από τις πλέον αναγνωρισμένες προσωπικότητες στις κλασικές σπουδές διεθνώς. Γιατί απέδειξε ότι το Βυζάντιο βρίσκεται στην καρδιά της Δύσης».

Η Αρβελέρ, είπε, απέδειξε την ενότητα Ευρώπης και Ελλάδος και μας έμαθε ότι το Βυζάντιο είναι η γέφυρα μεταξύ αρχαιότητας και ελληνικής ιστορίας. Και μας εξήγησε ότι η Ελλάδα και η ορθοδοξία αποτελούν τη βάση της νεοελληνικής ταυτότητας. «Ήταν ένα υπόδειγμα αυθεντικότητας, θάρρους και ελευθερίας της σκέψης. Νίκησε τον χρόνο με όλους τους τρόπους. Με το έργο της και τη μακρά ζωή της και με το νεανικό πείσμα της κατόρθωσε να επιβεβαιώσει ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία».

Αναλυτικά ο επικήδειος του Κωνσταντίνου Τασούλα

«Όπως έλεγε, είχε διαγράψει από το λεξιλόγιό της τη λέξη “αδύνατον”. Δεν ήταν όμως αιθεροβάμων. Δεν εφησύχαζε μέσα σε “ζωτικά ψεύδη” και αυταπάτες, όπως έλεγε. Ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία. Και μόνο δειλή δεν υπήρξε· ήταν πάντοτε θαρραλέα.

Είχε ως οδηγό της το “γνώθι σ’ αυτόν”. Υπέβαλε όλες τις αλήθειες – τις δικές της, αλλά και τις αλήθειες των άλλων – στη δοκιμασία του ορθολογισμού. Τις έθετε μία προς μία κάτω από το σκληρό φως της έρευνας, της εργασίας και του λόγου. Και έτσι, όχι μόνο δεν εφησύχασε σε στερεότυπα, όχι μόνο δεν αναπαύθηκε περιστοιχισμένη από προκατασκευασμένα σχήματα, αλλά προχώρησε και κατέκτησε νέα εδάφη. Έτσι αναμετρήθηκε με τα μεγάλα και έτσι έκανε τα αδύνατα δυνατά: με σχέδιο, με σκληρή δουλειά, με λόγο υπερήφανο, κοφτερό και ζυγισμένο.

Έκανε τα αδύνατα δυνατά, πάνω απ’ όλα στο πεδίο της Ιστορίας. Η Αρβελέρ, που σπούδασε Αρχαιολογία στην Αθήνα προτού αφοσιωθεί στην Ιστορία στο Παρίσι, ανέσκαψε και έφερε στο φως αλήθειες και όψεις του Ελληνισμού και του ευρωπαϊκού πνεύματος. Αλήθειες που η Ευρώπη και η Ελλάδα είχαν επί αιώνες αγνοήσει και ξεχάσει.

Η Αρβελέρ κατέστη μία από τις πιο αναγνωρισμένες προσωπικότητες στις κλασικές σπουδές διεθνώς, γιατί απέδειξε ότι το Βυζάντιο βρίσκεται στην καρδιά της Δύσης. Με αδιάπτωτο πάθος έδειξε πώς και γιατί η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, έχοντας στο κέντρο της την ελληνική γλώσσα, συνδύασε το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, τη ρωμαϊκή θεσμική συγκρότηση, το χριστιανικό ηθικό πρότυπο και την πίστη της Ανατολικής Εκκλησίας. Έδειξε στους Ευρωπαίους την ιστορική ενότητα της Ευρώπης, από την αρχαία Ελλάδα και την Κωνσταντινούπολη ως το σήμερα. Έδειξε στους Έλληνες την ενότητα και τη συνέχεια του Ελληνισμού. Απέδειξε έτσι, εξ επαγωγής, την ενότητα Ευρώπης και Ελλάδος.

Εμάς τους σύγχρονους Έλληνες μας κάλεσε να κατανοήσουμε ότι είμαστε η ζωντανή έκφραση αυτής της συνέχειας. Μας έμαθε ότι το Βυζάντιο είναι ελληνική αυτοκρατορία. Είναι η γέφυρα μεταξύ της αρχαιότητας και της νεοελληνικής ιστορίας. Μας έμαθε ότι το Βυζάντιο μας πρόσφερε δύο πράγματα: τη σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την Ορθοδοξία. Και μας εξήγησε η σπουδαία αυτή Ελληνίδα δασκάλα ότι αυτά τα δύο συναποτελούν τη βάση της νεοελληνικής ταυτότητας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν ένα υπόδειγμα αυθεντικότητας, πνευματικού θάρρους και ελευθερίας της σκέψης. Νίκησε τον χρόνο με όλους τους τρόπους και σε όλα τα “αλώνια”. Με το έργο της, αλλά και με τη μακρά ζωή της και το νεανικό πείσμα της, κατόρθωσε να επιβεβαιώσει ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία. Το έργο της, αλλά και το υπόδειγμα σκέψης και ζωής που την αξίωσε να επιτύχει αυτό το έργο, μπορεί να είναι πρότυπο και οδηγός για κάθε νέα και για κάθε νέο που θέλει να σπάσει τα στεγανά και να κατακτήσει κορυφές.

Αυτοκράτορες και φιλόσοφοι, άγιοι και ποιητές υποδέχονται τώρα την Ελένη Αρβελέρ στην αιώνια ζωή. Όταν φεύγει ένας άνθρωπος που θαυμάσαμε ή που αγαπήσαμε, σκεφτόμαστε όλα αυτά που δεν πρόλαβαν να γίνουν, που δεν πρόλαβαν να λεχθούν. Τον πόνο μας σήμερα απαλύνει το γεγονός ότι είναι τελικά αμέτρητα όσα η Ελένη Αρβελέρ μας πρόσφερε και μας είπε, και ότι η αναγνώριση, η εκτίμηση και η αγάπη που της προσφέραμε δεν ήταν ποτέ λίγη.

Τώρα, ως ύστατη τιμή στη μνήμη της, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε αυτό που ήθελε να μας πει: να αναγνωρίσουμε το αγαθό της ενότητας και της συνεννόησης ως τον ιστορικά αποδεδειγμένο, μοναδικό δρόμο για την αποτροπή δεινών. Να κοιτάξουμε πιο μπροστά και πιο ψηλά. Με σεμνότητα και σοβαρότητα, με συλλογικό “γνώθι σαυτόν”, αλλά και με θάρρος και αυτοπεποίθηση. Και έτσι, με αυτόν τον τρόπο, να διαγράψουμε κι εμείς από το εθνικό μας λεξιλόγιο τη λέξη “αδύνατον”.

Αιωνία της η μνήμη.»

«Αποχαιρετούμε τη γυναίκα που έγινε γέφυρα ανάμεσα στα προσφυγικά της Αθήνας και τις πρωτεύουσες του κόσμου»

Επικήδειο για την Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ εκφώνησε και ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ο οποίος τόνισε ότι γεύτηκε μια διαδρομή από τις γειτονιές του Βύρωνα που την έφερε στο κέντρο του κόσμου.

«Σκέφτομαι ότι η γυναίκα που αποχαιρετούμε πέτυχε να γίνει αυτό που ήθελε. Μια γέφυρα ανάμεσα στα προσφυγικά της Αθήνας και τις πρωτεύουσες του κόσμου. Μια άλλη γέφυρα που ανέδειξε το Βυζάντιο ως αναπόσπαστο στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας. Κι αυτό μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις και συμπλέγματα, ώστε με οδηγούς την εμπειρία και το αποτέλεσμα να βρει αναζήτηση στη φιλελεύθερη σκέψη», είπε.

«Η προσφορά της δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε αποσπασματικά ούτε επιλεκτικά. Η παρουσία της ακολουθεί ένα σύνολο, που διατρέχει η αγάπη για την ιστορία και την πατρίδα, η έγνοια για τον συνάνθρωπο και τέλος η τολμηρή άποψη και η γενναιότητα να διατυπώνεται ανεξάρτητα από τις εφήμερες ενστάσεις που ίσως συναντήσει».

Σύμφωνα με τον κ. Μητσοτάκη, οι γλαφυρές της διηγήσεις δίπλα στα λιτά της αποθέματα τραβούσαν τους ανθρώπους. Η αφήγησή της υπήρξε μοναδική. Γιατί ως ιστορικός έβλεπε την επιστήμη της, την Ιστορία ως κτήμα όλων, ενώ ως πολίτης επεδίωκε να μεταφέρει τη σκυτάλη εμπειριών.

«Με ένα μάθημα, θα ήθελα να πω το προσωπικό αντίο στην προσωπική Ελληνίδα. Ήταν σκέψεις γραμμένες στο χέρι στο πολυτονικό, το 2015, όταν με ενθάρρυνε να διεκδικήσω την ηγεσία της ΝΔ», είπε, παραθέτοντας ένα σημείωμά της. «Καλό σου ταξίδι, αγαπημένη μου Ελένη», είπε.

Αναλυτικά ο επικήδειος του Πρωθυπουργού

«Εκατό χρόνια ζωής, γεμάτης από έρευνα, από γνώσεις, από στοχασμό, από προσφορά στον πολιτισμό και στα κοινά· μέσα σε δρόμους ανηφορικούς και δύσβατους, τους οποίους ποτέ, μα ποτέ, δεν φοβήθηκε. “Όλα όσα πέτυχα και όσα ονειρεύτηκα, τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα”, έλεγε η Ελένη.

Γεύτηκε έτσι μια διαδρομή από τις γειτονιές του Βύρωνα, που την έφερε στο κέντρο του κόσμου, έχοντας την αναγνώριση σύσσωμης της ακαδημαϊκής κοινότητας, αλλά και την αγάπη και τον σεβασμό όλων των απλών ανθρώπων και στις δύο πατρίδες της.

Μικρή ήθελε να γίνει μηχανικός με ειδικότητα στις γέφυρες. Σπούδασε όμως Φιλοσοφική και από εκεί βρέθηκε στο Παρίσι. Έγινε καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας και μετά η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης· και ακόμα, Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού, εμπειρογνώμων της UNESCO, Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, επικεφαλής του Κέντρου Πομπιντού, του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης, του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι, Πρόεδρος εδώ του Εθνικού Θεάτρου, αλλά και για πολλά χρόνια του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, καθώς και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και των Ακαδημιών της Βρετανίας, του Βελγίου, του Βερολίνου και της Βουλγαρίας.

Σκέφτομαι ότι η γυναίκα την οποία αποχαιρετούμε τώρα, πέτυχε τελικά να γίνει αυτό που αρχικά ήθελε: μια γέφυρα. Μια γέφυρα ανάμεσα στα προσφυγικά της Αθήνας και τις πρωτεύουσες του κόσμου. Ένας επιστημονικός κρίκος. Άλλη μια γέφυρα που αποκατέστησε την ιστορική συνέχεια του Έθνους μας, μέσω της ανάδειξης του Βυζαντίου ως αναπόσπαστο στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, όπως επίσης και ένας μόνιμος σύνδεσμος της ερευνητικής δουλειάς με τη δημόσια δράση. Και αυτό, μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις και συμπλέγματα, ώστε με οδηγούς την εμπειρία και το αποτέλεσμα, η προοδευτική της αναζήτηση να βρει δικαίωση στη φιλελεύθερη σκέψη.

Και αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πιστεύω ότι η προσφορά της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε αποσπασματικά, ούτε επιλεκτικά. Ακριβώς γιατί η παρουσία της συγκροτεί ένα σύνολο, το οποίο ωστόσο διατρέχουν σε κάθε στιγμή του τρία στοιχεία: η αγάπη για την Ιστορία και την Πατρίδα, η έγνοια για τον “συνάνθρωπο” – μια ελληνική λέξη που επέμενε η ίδια ότι δεν μεταφράζεται σε καμία άλλη γλώσσα – και, τέλος, η τολμηρή άποψη και η γενναιότητα αυτή να διατυπώνεται, ανεξάρτητα από τις εφήμερες ενστάσεις που ίσως να συναντήσει.

Με αυτόν τον τρόπο, η πορεία αυτής της ξεχωριστής προσωπικότητας θα έλεγα ότι κατέστη συνοδοιπόρος της νεοελληνικής εξέλιξης τα τελευταία εκατό χρόνια, σηματοδοτώντας, παρά τις δυσκολίες και τα πισωγυρίσματα, την πρόοδό της. Γι’ αυτό και οι γλαφυρές της διηγήσεις, δίπλα στα λιτά της αποφθέγματα, συγκέντρωναν πάντα το ενδιαφέρον όχι μόνο των διανοουμένων, αλλά κυρίως των καθημερινών ανθρώπων.

Η αφήγησή της, εξάλλου – το γνωρίζουμε όλοι καλά – υπήρξε μοναδική. Γιατί ως ιστορικός έβλεπε την επιστήμη της, την Ιστορία, ως κτήμα όλων, ενώ ως πολίτης επεδίωκε πάντα να μεταφέρει το απόσταγμα των εμπειριών της, σαν μια σκυτάλη στις επόμενες γενιές. “Να κάνετε στη ζωή σας αυτό που θέλετε. Μόνο έτσι θα γεμίσετε την ψυχή σας. Γιατί όπου υπάρχει το θέλω, υπάρχει και το μπορώ”, συμβούλευε η Ελένη πάντα τους νέους. Ενώ “ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία”, επέμενε. “Γιατί όταν αρνείσαι το δικαίωμα της συμμετοχής και της επιλογής, τότε αρνείσαι την ελευθερία σου”.

Μας κάλεσε τελικά να συνειδητοποιήσουμε ότι όποιος διστάζει να αλλάξει, δεν πρέπει τάχα να αυταπατάται ότι μένει ο ίδιος σταθερός σε ένα σημείο, διότι στην πραγματικότητα όλο και θα υποχωρεί.

Είναι διδάγματα από τα πολλά τα οποία άκουγα και εγώ στις συζητήσεις μου μαζί της. Κυριολεκτικά μαθήματα, όχι απλά Ιστορίας, αλλά κυρίως μαθήματα ζωής. Με ένα τέτοιο μάθημα, λοιπόν, θα ήθελα να πω και εγώ το δικό μου προσωπικό “αντίο” στη μεγάλη αυτή Ελληνίδα.

Ήταν σκέψεις γραμμένες στο χέρι από την ίδια σε πολυτονικό, σε ένα χειρόγραφο το οποίο μου έδωσε το 2015, όταν με ενθάρρυνε τότε να αναλάβω την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας, και από τότε το κρατώ σαν ένα πολύτιμο κειμήλιο. Είναι ένας επίλογος που θεωρώ ότι αφορά όλους μας. Γι’ αυτό και ένα απόσπασμα το μοιράζομαι σήμερα μαζί σας:

“Όταν πτωχεύουν οι πλούσιοι, δεν θα πλουτίσουν οι φτωχοί. Μα όταν κυβερνούν ανίκανοι, ένοχοι είναι οι ικανοί. Και όταν μόνο οι ανάξιοι μιλούν για αξίες, τότε η απαξίωση θα είναι γενική.”

Καλό σου ταξίδι, αγαπημένη μου Ελένη.»

Συλλυπητήρια από τον Οικουμενικό Πατριάρχη

Στην εξόδιο ακολουθία αναγνώστηκε συλλυπητήριο μήνυμα από εκπρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, σημειώνοντας ότι έλεγε ότι «μεγάλωσε με την ιδέα της Κωνσταντινουπόλεως» και της αδιάσπαστης συνέχειας του Ελληνικού Έθνους.

Με το έργο της «Γιατί το Βυζάντιο» αποκατέστησε την αλήθεια αλλά και τη βυζαντινή κληρονομιά. Υπήρξε πνευματική πηγή. «Υπηρέτησε την επιστήμη, εργάστηκε ακατάπαυστα. Και δεν κράτησε τη γνώση ως κτήμα ολιγομελές, αλλά τη διέχυσε στην κοινωνία», είπε, σημειώνοντας ότι το έργο της είναι γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Το θερμό χειροκρότημα κατά την έξοδο της σορού από τη Μητρόπολη Αθηνών

Εικόνες έξω από τη Μητρόπολη Αθηνών

Η άφιξη του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Μητρόπολη Αθηνών για την εξόδιο ακολουθία της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ

Οι αφίξεις των υπουργών

Πλήθος κόσμου στη Μητρόπολη Αθηνών

Εκπρόσωποι της πολιτικής, της οικονομίας, της ακαδημαϊκής ζωής, καλλιτέχνες, πλήθος κόσμου προσήλθαν στη Μητρόπολη Αθηνών για το ύστατο χαίρε.

Στη Μητρόπολη Αθηνών έφτασαν, μεταξύ άλλων, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κώστας Τασούλας, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και η σύζυγός του Μαρέβα, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, ο περιφερειάρχης Αττικής, Νίκος Χαρδαλιάς, η πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κατερίνα Σακελλαροπούλου και άλλοι.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με τη σύζυγό του

Ο Κωστής Χατζηδάκης

Η Λίνα Μενδώνη

Ο Τάκης Θεοδωρικάκος

Ο Ευάγγελος Αποστολάκης

Ο Νίκος Χαρδαλιάς

Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου

Η Μαριάννα Λάτση

Η Άντζελα Γκερέκου

H Θεοδώρα τζάκρη

Η Μιμή Ντενίση

Τα στεφάνια

Πολλά είναι τα στεφάνια στον προαύλιο χώρο, μεταξύ των οποίων και εκείνο του Πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη. Δύο λέξεις συνόδευσαν το στεφάνι του πρωθυπουργού προς τιμήν της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ. «Με σεβασμό» γράφει, αποχαιρετώντας τη διακεκριμένη βυζαντινολόγο.

Κακλαμάνης: «Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ άφησε μεγάλο αποτύπωμα στην ιστορία της νεότερης Ελλάδος»

«Ήρθα να αποχαιρετήσω με διακριτικότητα και τον προσήκοντα σεβασμό μια διαπρεπή επιστήμονα, μια πολύ σημαντική γυναίκα, μια μεγάλη Ελληνίδα. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ άφησε με την εμβληματική προσωπικότητά της μεγάλο αποτύπωμα στην ιστορία της νεότερης Ελλάδος. Αιωνία της η μνήμη» δήλωσε ο πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης έξω από το παρεκκλήσιο της Μητρόπολης Αθηνών, όπου βρίσκεται σε εξέλιξη το λαϊκό προσκύνημα.

​Ο Μιχάλης Κακούρης  περιέγραψε με θέρμη την προσωπικότητα της εκλιπούσας και τον ρόλο που διαδραμάτισε στην καρδιά της Ευρώπης. «Είμαι Βυζαντινολόγος στο Παρίσι και σήμερα ήρθα για την κηδεία της αγαπητής και σεμνής αδέλφου Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ» ανέφερε αρχικά. Σημείωσε δε με έμφαση ότι η ακαδημαϊκός «πραγματικά ήταν ο φάρος του Βυζαντινισμού στη Γαλλία επί σειρά ετών, για να μην πω για δεκαετίες».

«Η παρακαταθήκη της για τον ευρωπαϊκό και ελληνικό πολιτισμό θα είναι για πάντα κοντά μας. Αυτή είναι η αιωνιότητα που ανήκει στους ανθρώπους», ανέφερε σε δηλώσεις του ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος.

Εικόνες από το παρεκκλήσι της Μητρόπολης Αθηνών όπου νωρίτερα, η σορός της εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα

Ποια ήταν η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926 από Μικρασιάτες γονείς. Πατέρας της ήταν ο Νίκος Γλύκατζης, Μικρασιάτης έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογενείας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας.

Έφτασαν στην Αθήνα, στη συνοικία του Βύρωνα, με τα πρώτα τους παιδιά ως πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία μετά τη «Μεγάλη Καταστροφή».

Σε ηλικία 6 ετών, εκφωνεί τους πρώτους της πολιτικούς λόγους στη γειτονιά της, διαβάζοντας μια εφημερίδα ανάποδα υπέρ του Βενιζέλου.

Εντάσσεται στην Αντίσταση σε ηλικία 14 ετών, το 1942, στη συνοικία της στον Βύρωνα, όπου είναι υπεύθυνη για τη μεταφορά μηνυμάτων. Ολοκλήρωσε τις δευτεροβάθμιες σπουδές της στο 4ο Γυμνάσιο Αθηνών και στη συνέχεια σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας).

Αμέσως μετά τον πόλεμο, η τότε βασίλισσα Φρειδερίκη επιθυμεί να προσλάβει την καλύτερη φοιτήτρια της φιλολογίας. Παραβλέποντας τις πολιτικές απόψεις της Ελένης Αρβελέρ, την προσλαμβάνει ως γραμματέα του ιδρύματος που δημιούργησε για τα σπίτια των άπορων παιδιών. Παράλληλα, η Ελένη Αρβελέρ εργάζεται σκληρά για τη διεξαγωγή ερευνών για τη Μικρά Ασία και την Καππαδοκία. Θα δώσει στην οικογένειά της όλα όσα κέρδισε, και για τις έρευνές της στη Μικρά Ασία (1949-1953).

Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1953 για να συνεχίσει τις σπουδές της στην Écoledes Hautes Études, όπου ανακηρύχθηκε Διδάκτωρ Ιστορίας (1960). Το 1956 γνωρίζει τον Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), που ήταν αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας και ο οποίος καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια του Παρισιού, τον οποίο παντρεύτηκε το 1957. Με τον Ζακ Αρβελέρ απέκτησε μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.

Δύο χρόνια μετά την άφιξή της στο Παρίσι, διορίσθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (Γαλλία) (CNRS) και το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 έλαβε το δίπλωμα doctorat ès lettres, με τη μελέτη της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα, που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας (Byzance et la mer, Παρίσι: Presses universitaires de France).

Εξελέγη καθηγήτρια βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967. Διετέλεσε διευθύντρια του τμήματος Ιστορίας και πρόεδρος της επιτροπής έρευνας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (1969-1970), προσκεκλημένη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ (1973-1974), αντιπρόεδρος (1970-1973) και στη συνέχεια η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Πανεπιστημίου Paris I Panthéon-Sorbonne (1976-1981, επίτιμη πρόεδρος από το 1981).

Διορίστηκε η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982-1989). Στη συνέχεια, διορίστηκε πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού (1989-1991), του οποίου ήταν αντιπρόεδρος από το 1976 έως το 1989.

Διετέλεσε, επίσης, πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης (Γαλλία), αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Danielle Mitterrand, εμπειρογνώμονας στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες στην UNESCO, πρόεδρος και στη συνέχεια επίτιμη πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, επίτιμη πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών (από το 1975), γενική γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Ιστορικών Επιστημών (1980-1990), πρόεδρος και στη συνέχεια επίτιμη πρόεδρος της Παγκόσμιας Κίνησης Επιστημονικής Ευθύνης (MURS), πρόεδρος του Εθνικού Θεάτρου (Ελλάδα) (1999-2012), πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών (1993-2022) και του Διεθνούς Ιδρύματος Dmitri Shostakovich.

Ήταν αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, της Βρετανικής Ακαδημίας, της Βασιλικής Ακαδημίας του Βελγίου, της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου και της Βουλγαρίας. Ήταν και επίτιμη διδάκτωρ πλήθους πανεπιστημίων (Λονδίνο, Χάρβαρντ, Βελιγράδι, Νέα Υόρκη, Νιου Μπράνσγουικ, Λίμα, Χάιφα, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Παρισιού, Φριμπούργκ, Θεσσαλονίκη και Κρήτη.