Στην εισαγωγική του δήλωση, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα τόνισε ότι «Πιστεύουμε ότι οι σχέσεις μεταξύ εταίρων και συμμάχων πρέπει να διέπονται από φιλία και σεβασμό», υπογραμμίζοντας ότι οι δεσμοί Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών έχουν βαθιές ιστορικές ρίζες και έχουν οικοδομηθεί μέσα από κοινές εμπειρίες και συμφέροντα.

Αναφερόμενος στα συμπεράσματα της άτυπης συνάντησης των ηγετών, ο κ. Κόστα σημείωσε ότι «η Ευρώπη και οι ΗΠΑ έχουν κοινό συμφέρον για την ασφάλεια της Αρκτικής, κυρίως μέσω ΝΑΤΟ». Όπως διευκρίνισε, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην περιοχή πρόκειται να ενισχυθεί, ξεκαθαρίζοντας παράλληλα πως μόνο το Βασίλειο της Δανίας και η Γροιλανδία έχουν την αρμοδιότητα να λαμβάνουν αποφάσεις για τα δικά τους ζητήματα. Η ευρωπαϊκή στάση, όπως είπε, καθοδηγείται από τις αρχές του διεθνούς δικαίου, της εδαφικής ακεραιότητας και της εθνικής κυριαρχίας.

Θετικά αποτιμήθηκε από τον ίδιο η ανακοίνωση ότι δεν θα επιβληθούν νέοι αμερικανικοί δασμοί σε ευρωπαϊκά προϊόντα, καθώς –όπως τόνισε– κάτι τέτοιο «θα ήταν ασύμβατο με τη συμφωνία εμπορίου ΕΕ-ΗΠΑ». Παράλληλα, επανέλαβε ότι «ο στόχος παραμένει η αποτελεσματική σταθεροποίηση των (διμερών) εμπορικών σχέσεων».

Ξεκαθάρισε ωστόσο ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει σε εγρήγορση: «Η ΕΕ θα συνεχίσει να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της και να προστατεύει τον εαυτό της, τα κράτη μέλη της, τους πολίτες της και τις επιχειρήσεις της από οποιαδήποτε μορφή καταναγκασμού. Διαθέτει τη δύναμη και τα εργαλεία για να το πράξει και θα το πράξει εάν και όποτε είναι αναγκαίο».

Επιφυλάξεις για το «Συμβούλιο για την Ειρήνη» του Τραμπ

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσαν οι δηλώσεις του κ. Κόστα σχετικά με το λεγόμενο «Συμβούλιο για την Ειρήνη» που προώθησε ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ανέφερε ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σοβαρές αμφιβολίες για αρκετά στοιχεία του καταστατικού του», επισημαίνοντας προβλήματα που αφορούν το εύρος των αρμοδιοτήτων του, τη δομή διακυβέρνησης αλλά και τη συμβατότητά του με τον Χάρτη του ΟΗΕ. Όπως άφησε να εννοηθεί, το σχήμα αυτό, στη σημερινή του μορφή, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό από την ΕΕ.

Την ίδια στιγμή, τόνισε ότι οι «27» παραμένουν ανοιχτοί στη συνεργασία με την Ουάσιγκτον για την προώθηση ενός συνολικού ειρηνευτικού σχεδίου για τη Γάζα, υπό τον όρο ότι το «Συμβούλιο για την Ειρήνη» θα λειτουργεί ως μεταβατική διοίκηση και θα είναι πλήρως εναρμονισμένο με την απόφαση 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το μήνυμα ήταν σαφές: η ΕΕ δεν απορρίπτει εκ προοιμίου την πρωτοβουλία, αλλά θέτει αυστηρά νομικά και θεσμικά κριτήρια.

Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε ότι η Μαδρίτη αποφάσισε να «απορρίψει» την πρόσκληση συμμετοχής στο όργανο αυτό. Αντίστοιχη στάση κράτησε και η Γαλλία, κρίνοντας ότι το σχήμα έρχεται σε αντίθεση με τη δέσμευση στον ΟΗΕ, ενώ η Βρετανία επέλεξε να μη δώσει το «παρών» στην τελετή υπογραφής του «χάρτη», μετά την ανακοίνωση ότι σε αυτό θα συμμετέχει και ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν.

Υπενθυμίζεται ότι ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε το νέο «Συμβούλιο Ειρήνης» στο Νταβός, παρουσία περίπου είκοσι ηγετών χωρών, με το όργανο να τελεί υπό τον προσωπικό του έλεγχο.

Φον ντερ Λάιεν: Επενδύσεις, άμυνα και Αρκτική στο επίκεντρο

Από την πλευρά της, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι «Βρισκόμαστε σαφώς σε καλύτερη θέση απ’ ό,τι ήμασταν πριν από 24 ώρες», τονίζοντας πως η Ένωση άντλησε σημαντικά διδάγματα από τη συλλογική της στρατηγική. Όπως ανέφερε, υπήρξε «αδιαμφισβήτητη αλληλεγγύη προς τη Γροιλανδία και τη Δανία», αλλά και στήριξη προς τα έξι κράτη μέλη που βρέθηκαν αντιμέτωπα με απειλές για δασμούς.

Η ίδια εξήγησε ότι η εμπλοκή με τις ΗΠΑ έγινε «με αυστηρότητα, αλλά χωρίς κλιμάκωση», επισημαίνοντας ότι η ΕΕ ήταν προετοιμασμένη με εμπορικά αντίμετρα και εργαλεία. Σύμφωνα με την κ. φον ντερ Λάιεν, η ευρωπαϊκή στάση βασίστηκε σε τέσσερις πυλώνες: «αυστηρότητα, επαφή, ετοιμότητα και ενότητα».

Ανακοίνωσε επίσης ότι στον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της Ένωσης προβλέπεται διπλασιασμός της οικονομικής στήριξης προς τη Γροιλανδία, ενώ σύντομα θα παρουσιαστεί ένα ολοκληρωμένο επενδυτικό πακέτο για την περιοχή. Παράλληλα, έκανε λόγο για αξιοποίηση της αύξησης των αμυντικών δαπανών σε εξοπλισμούς κατάλληλους για την Αρκτική, όπως η ανάπτυξη ενός ευρωπαϊκού παγοθραυστικού, καθώς και για ενίσχυση των συμφωνιών ασφάλειας με εταίρους όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς, η Νορβηγία και η Ισλανδία.

Όπως υπογράμμισε, η ασφάλεια της Αρκτικής αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, με το ΝΑΤΟ να παραμένει το βασικό πλαίσιο συζήτησης, χωρίς ωστόσο να μειώνεται η σημασία του ρόλου της ΕΕ.

Τα βασικά μηνύματα και η επόμενη μέρα

Σύμφωνα με πληροφορίες του Politico, η πρόεδρος της Κομισιόν συνόψισε τα συμπεράσματα της Συνόδου σε τέσσερα βασικά σημεία: αλληλεγγύη προς Δανία και Γροιλανδία, στήριξη των κρατών-μελών που απειλήθηκαν με δασμούς, διάλογο με τις ΗΠΑ χωρίς κλιμάκωση και ετοιμότητα για αντίμετρα αν αλλάξει η στάση της Ουάσιγκτον. Παράλληλα, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην ασφάλεια της Αρκτικής και στη συνεχιζόμενη στήριξη της Ουκρανίας.

Στο τραπέζι τέθηκε και το ζήτημα της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης, με την οικονομική ισχύ και την αρχιτεκτονική ασφάλειας να αναδεικνύονται ως βασικοί πυλώνες. Οι ηγέτες συμφώνησαν στην ανάγκη ενίσχυσης της ενιαίας αγοράς και διεύρυνσης των εμπορικών συμφωνιών, ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού. Τα θέματα αυτά αναμένεται να κυριαρχήσουν στην έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της 12ης Φεβρουαρίου.

Τέλος, σε ό,τι αφορά τις εμπορικές σχέσεις με τις ΗΠΑ, οι ενδείξεις αποκλιμάκωσης φαίνεται να ανοίγουν τον δρόμο για την επανεκκίνηση της διαδικασίας επικύρωσης της συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, που είχε «παγώσει» στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα έκανε λόγο για μια ευκαιρία επαναφοράς του διαλόγου, ενώ στελέχη του ΕΛΚ εξέφρασαν την προσδοκία ότι η διαδικασία θα προχωρήσει άμεσα.

Σύνοδος ΕΕ: Η Ευρώπη παίρνει την τύχη της στα χέρια της – Ανάλυση Politico

Αντιπαραθέσεις, ξαφνικές αποφάσεις ή μεγάλες δηλώσεις, ωστόσο, όπως αναφέρουν διπλωμάτες και στελέχη της Ένωσης στο Politico, αποτελεί ένα από τα πλέον κρίσιμα σημεία καμπής για την Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι ηγέτες της ΕΕ, με τρόπο έμμεσο αλλά σαφή, παραδέχτηκαν ότι η Ένωση «έχει διαβεί τον Ρουβίκωνα» και δεν μπορεί πια να στηρίζεται στις ΗΠΑ όπως συνέβαινε για δεκαετίες. Η σύνοδος πραγματοποιήθηκε μετά τις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για κατάληψη της Γροιλανδίας – απειλές που ο πρόεδρος των ΗΠΑ απέσυρε μόλις μια μέρα πριν – όμως το πραγματικό πολιτικό αποτύπωμα προήλθε από την απουσία δραματικών γεγονότων. Το παλιό πρότυπο των διατλαντικών σχέσεων θεωρείται πλέον ξεπερασμένο.

«Πρέπει να εργαστούμε ως ανεξάρτητη Ευρώπη»

Ο Εμανουέλ Μακρόν και ο Φρίντριχ Μερτς εμφανίστηκαν ενωμένοι στο κύριο μήνυμα της συνόδου: η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα πραγματικότητα όπου η στρατηγική αυτονομία δεν αποτελεί επιλογή αλλά αναγκαιότητα.

«Ξέρουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», τόνισε η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Τέσσερις Ευρωπαίοι διπλωμάτες και ένας αξιωματούχος, που παρακολούθησαν τις συζητήσεις, υπογραμμίζουν ότι υπήρξε μια άτυπη, αλλά σαφής συμφωνία: η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια «μοιραία ρήξη» με την παλιά τάξη πραγμάτων.

H Γροιλανδία

Παρά το γεγονός ότι η ιδέα της ευρωπαϊκής αυτονομίας είχε ωριμάσει εδώ και χρόνια, οι απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως «ξύπνημα» για τους Ευρωπαίους ηγέτες.

«Αυτή είναι η στιγμή του Ρουβίκωνα. Είναι μια θεραπεία-σοκ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτό που ήταν πριν», σχολίασε διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας της ΕΕ. Η αρχική αντίδραση της Ένωσης – από την αναστολή εμπορικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ έως τις σκέψεις για στρατιωτική παρουσία στη Γροιλανδία – έδωσε μια πρώτη εικόνα του τι θα μπορούσε να ακολουθήσει.

Οι διπλωμάτες τονίζουν ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να αντιδρά μόνο σε θέματα ενέργειας, άμυνας ή εμπορίου ξεχωριστά. «Πρέπει να είναι όλα, ταυτόχρονα», υπογραμμίζει ένας αξιωματούχος.

Η αναζήτηση ευρωπαϊκής αυτονομίας συνοδεύεται πλέον από ενότητα, κάτι που παραδοσιακά έλειπε, ειδικά ανάμεσα στην ανατολική και τη δυτική Ευρώπη.

Ρωσία, ΝΑΤΟ και η αλλαγή στάσης στην Ανατολή

Οι χώρες της ανατολικής πτέρυγας, παραδοσιακά πιστές στο ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ ως εγγυητή ασφάλειας απέναντι στη Ρωσία, δείχνουν τώρα διάθεση να στηρίξουν την ευρωπαϊκή αυτονομία. Η Εσθονία, για παράδειγμα, άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία, έστω και αν τελικά δεν προχώρησε.

Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν τόνισε: «Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη και στεκόμαστε ενωμένοι, τότε έρχονται αποτελέσματα».

Μετατοπίσεις στη Βόρεια και Κεντρική Ευρώπη

Ακόμη και η Πολωνία, παραδοσιακός σύμμαχος των ΗΠΑ, επανεξετάζει τις παγιωμένες θέσεις της. Ο Ντόναλντ Τουσκ ανέφερε ότι απαιτείται εμπιστοσύνη και σεβασμός μεταξύ εταίρων, όχι κυριαρχία και εξαναγκασμός. Αντίστοιχη στροφή καταγράφεται σε χώρες του Βορρά όπως Δανία, Σουηδία και Ολλανδία.

Ακόμη και η Γερμανία, με βαθιά διατλαντική κουλτούρα, επανεξετάζει τις βεβαιότητες του παρελθόντος, με τον Μερτς να αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο σκληρών εμπορικών μέτρων της ΕΕ προς τις ΗΠΑ.

«Πρέπει να πάρουμε την ατζέντα στα χέρια μας»

Παρά την υποχώρηση του Τραμπ, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι επισημαίνουν ότι οι δύσκολες αποφάσεις μόλις ξεκινούν. «Ουκρανία, παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα, ασφάλεια, στρατηγική αυτονομία. Το μάθημα δεν είναι να λέμε “όχι” σε όλα», σχολιάζει διπλωμάτης.

Το βέβαιο είναι ότι για τους ηγέτες της ΕΕ δεν υπάρχει πλέον επιστροφή. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Ευρώπη θα σταθεί μόνη της, αλλά με ποιο τρόπο και με ποιο κόστος.