Για την αντιμετώπιση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν υπήρξαν δεκάδες προτάσεις όλα αυτά τα χρόνια, με τις πιο πρόσφατες να αφορούν την εφαρμογή του λεγόμενου «λιβυκού μοντέλου», που αφορούν την πλήρη διάλυσή του.

Για πρώτη φορά αυτές τις απαιτήσεις δημοσιοποίησε, το 2012, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός, Μπέντζαμιν Νετανιάχου, ενώ το 2018 ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε: «Ο Καντάφι εγκατέλειψε το πυρηνικό πρόγραμμά του… Τώρα το Ιράν θα πρέπει να πράξει το ίδιο». Τον περασμένο μήνα, ο Νετανιάχου επανέλαβε την αντίθεσή του στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, λέγοντας ότι απαιτείται μια διπλωματική συμφωνία «τύπου Λιβύης».

Το Ισραήλ

Με την πάροδο των ετών, το Ισραήλ έχει υπερβάλει την πυρηνική στρατιωτική ικανότητα του Ιράν να ασκήσει πίεση στην Τεχεράνη, αλλά από τον Οκτώβριο του 2023 επιχειρεί να αναδιαμορφώσει τη Μέση Ανατολή για να ανταποκριθεί στα στρατηγικά συμφέροντά του. Μεταξύ των στόχων του Τελ Αβίβ κυρίαρχη θέση έχει η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν.

Για ένα επιτυχημένο χτύπημα το Ισραήλ φαίνεται να χρειάζεται την ενεργό υποστήριξη των ΗΠΑ και, ενώ η Ουάσιγκτον δεν έχει δεσμευτεί σε αυτό, είχε καταστήσει σαφές ότι είναι διατεθειμένο να αναλάβει στρατιωτική δράση εάν αποτύχει η διπλωματία. Ωστόσο, η θέση της Ουάσιγκτον για το πρόγραμμα του Ιράν παραμένει ασαφής. Θέλει ο Τραμπ το Ιράν να διαλύσει εξ ολοκλήρου το πυρηνικό πρόγραμμά του ή απλώς θέλει να σταματήσει τον εμπλουτισμό πέρα από ένα ορισμένο επίπεδο;

Παρά τις τεχνικές λεπτομέρειες, οι απαιτήσεις για την εφαρμογή ενός «λιβυκού μοντέλου» στο Ιράν εκτίμησαν θεμελιωδώς τις γεωπολιτικές, τεχνικές και στρατηγικές πραγματικότητες που αφορούν τη Λιβύη και το Ιράν, αντίστοιχα. Ο κύριος οδηγός για τον Μουαμάρ Καντάφι να απαλλαγεί από το πρόγραμμά του ήταν να τερματίσει τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στη Λιβύη μετά τον βομβαρδισμό της πτήσης 103 της Pan Am πάνω από το Λόκερμπι της Σκωτίας, σκοτώνοντας 243 επιβάτες, 16 άτομα πληρώματος και 11 κατοίκους.

Υποβάθμιση

Η κατάργηση του προγράμματος απαιτούσε απλώς μια απόφαση του Καντάφι. Για όλους τους σκοπούς το πρόγραμμα ήταν πρακτικά ανύπαρκτο. Σύντομα, η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΔΥΑΕ) παραμερίστηκε από τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, των οποίων οι ειδικοί ανέλαβαν το προβάδισμα στη διάλυση. Η ΔΥΑΕ υποβιβάστηκε στον ρόλο της ψήφισης ψηφίσματος για την παροχή διεθνούς νομιμότητας σε αυτές τις ενέργειες.

Η εντολή της ΔΥΑΕ ήταν να αποτρέψει τη χρήση πυρηνικής τεχνολογίας για στρατιωτικούς σκοπούς, αλλά δεν της επετράπη να συμμετάσχει στην εξάρθρωση του προγράμματος της Λιβύης. Αντ’ αυτού, τα κουτιά παραδόθηκαν στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, που θεωρείται ότι έχουν καταστρέψει το περιεχόμενο.

Σε αντίθεση με τη Λιβύη το 2003, το Ιράν σήμερα απέχει πολύ από το να είναι απελπισμένο να διαλύσει το πυρηνικό πρόγραμμά του, το οποίο με τη σειρά του απέχει πολύ από το να θεωρείται εκκολαπτόμενο. Οι πυρηνικές φιλοδοξίες του Καντάφι ήταν εμβρυακές και εισαγόμενες, ενώ το πρόγραμμα του Ιράν είναι καθιερωμένο και εγχώριο, με τις υποδομές του να έχουν κατασκευαστεί κατά τη διάρκεια δεκαετιών.

Αυτό λέγεται ότι περιλαμβάνει περισσότερους από 16.000 φυγοκεντρητές (συμπεριλαμβανομένων προηγμένων μοντέλων όπως το IR-6), αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου (τώρα με 60% καθαρότητα, κοντά σε βαθμό οπλισμού) και εγχώρια τεχνογνωσία στην εξόρυξη ουρανίου, παραγωγή καυσίμων και σχεδιασμό αντιδραστήρων. Αυτές οι δυνατότητες είναι βαθιά θεσμοθετημένες, καθιστώντας την αποσυναρμολόγηση τεχνικά ανέφικτη.

Επιρροές

Γεωπολιτικά, το σημερινό Ιράν και η Λιβύη του Καντάφι ήταν τμήματα διαφορετικών συμμαχιών και είχαν διαφορετικές περιφερειακές επιρροές. Ενώ η Λιβύη ήταν ιδιαίτερα απομονωμένη, το Ιράν εξακολουθεί να έχει ένα δίκτυο διεθνών εταίρων, κυρίως τη Ρωσία και την Κίνα. Αν και έχασε έναν σύμμαχο στη Μέση Ανατολή με την πτώση του καθεστώτος Ασαντ στη Συρία, η Τεχεράνη έχει εξομαλύνει τις σχέσεις με τα αραβικά κράτη του Περσικού Κόλπου και την Αίγυπτο και διατηρεί στενές σχέσεις με την Τουρκία και το Πακιστάν.

Το πλαίσιο είναι διαφορετικό, επίσης. Η διάλυση της Λιβύης συνέβη κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αδιαμφισβήτητης ηγεμονίας των ΗΠΑ. Η εισβολή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003 έπεισε τον Καντάφι ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής τον κατέστησαν στόχο, όχι αποτρεπτικό. Σήμερα, ωστόσο, μια πολυπολικότητα εξουσιοδοτεί το Ιράν να αξιοποιήσει τη σινορωσική υποστήριξη κατά της δυτικής πίεσης, όπως φαίνεται στις συνεχιζόμενες εξαγωγές πετρελαίου, παρά τις κυρώσεις.

Με τις κυρώσεις να έχουν μειώσει τα έσοδα από το πετρέλαιο της Λιβύης κατά περίπου 80%, ο Καντάφι έδωσε προτεραιότητα στην επιβίωση έναντι του πυρηνικού κύρους, αλλά το Ιράν δεν αντιμετωπίζει συγκρίσιμες πιέσεις. 

Υποστήριξη

Το εμπόριο του Ιράν με την Κίνα απέφερε 20 δισ. δολάρια το 2023 (παρά τις κυρώσεις), η Ρωσία παρέχει στρατιωτική υποστήριξη και οι Ιρανοί ηγέτες βλέπουν τα πυρηνικά όπλα ως εγγύηση ασφαλείας κατά της ξένης επέμβασης, ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση της Λιβύης το 2011. Το πλαίσιο είναι διαφορετικό, επίσης. Η διάλυση της Λιβύης συνέβη κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αδιαμφισβήτητης ηγεμονίας των ΗΠΑ.

ΣΧΕΔΙΑ ΔΡΑΣΗΣ

Από τη ΔΥΑΕ στο JCPOA

Ο χειρισμός της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΔΥΑΕ) στη Λιβύη και το Ιράν υπογραμμίζει τις αποκλίνουσες τροχιές. Στην περίπτωση της Λιβύης, το Συμβούλιο της ΔΥΑΕ περιορίστηκε στην έκδοση ψηφίσματος. Στην περίπτωση του Ιράν, έχει εμπλακεί από τότε που οι ισχυρισμοί για ένα πιθανό στρατιωτικό πυρηνικό πρόγραμμα ήρθαν στο φως πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, παρακολουθώντας στενά την ιρανική συμμόρφωση με τις αποφάσεις μέσω επιθεωρήσεων και η Τεχεράνη εφαρμόζει οικειοθελώς το πρόσθετο πρωτόκολλο στη συμφωνία.

Δεδομένης αυτής της μακροχρόνιας (και συχνά προβληματικής) σχέσης μεταξύ του Ιράν και της ΔΥΑΕ, είναι αδιανόητο εκείνη να μην εμπλέκεται σε καμία μελλοντική παρακολούθηση. Για μία δεκαετία τώρα, το πλαίσιο με το οποίο παρακολουθήθηκε το πρόγραμμα του Ιράν ήταν το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), η συμφωνία του 2015 που επιτεύχθηκε μεταξύ του Ιράν και έξι παγκόσμιων δυνάμεων (Ρωσία, Κίνα, Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ).

Αντάλλαγμα

Αυτό περιόρισε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων. Σύμφωνα με το JCPOA -από το οποίο ο Ντόναλντ Tραμπ κακώς απέσυρε το 2018 τις ΗΠΑ- οι αυξητικές παραχωρήσεις της Τεχεράνης συνδέονταν αμοιβαία με τις αφαιρέσεις κυρώσεων, ένα πλαίσιο ασυμβίβαστο με μονομερείς απαιτήσεις διάλυσης.

Ο Μουαμάρ Καντάφι ακυρώθηκε από μια λαϊκή επανάσταση το 2011 και σκοτώθηκε αργότερα εκείνο το έτος. Αυτό εδραίωσε την πεποίθηση της Τεχεράνης ότι η αποπυρηνικοποίηση προκαλεί ευπάθεια. Η απόσυρση του Τραμπ από το JCPOA το 2018 εδραίωσε μια άλλη πεποίθηση στην Τεχεράνη: ότι οι διαπραγματευτικοί εταίροι μπορούν να είναι σταθεροί το ένα έτος, αλλά να συναινέσουν το επόμενο. Για το Ιράν, υπάρχει ένα βαθύ διπλό πρότυπο για τα πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή, δεδομένων των αδήλωτων δυνατοτήτων του Ισραήλ.

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Τρεις κρίσιμες ημερομηνίες

Το Ιράν φέρεται να είναι πρόθυμο να εξασφαλίσει μια συμφωνία που θα τερμάτιζε τις κυρώσεις, αλλά όχι με οποιοδήποτε τίμημα. Και ενώ είναι δύσκολο να προβλεφθεί πώς θα προχωρήσουν οι συνομιλίες μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, τρεις ημερομηνίες θα μπορούσαν να έχουν αντίκτυπο.

Η πρώτη είναι η προγραμματισμένη επίσκεψη του Ντόναλντ Τραμπ στον Περσικό Κόλπο την επόμενη εβδομάδα. Η δεύτερη είναι η προθεσμία 60 ημερών του Αμερικανού προέδρου στο Ιράν, η οποία διαφέρει ανάλογα με το σημείο εκκίνησης, το οποίο αμφισβητείται. Η τρίτη είναι η λήξη της διάταξης snap-back, στις 18 Οκτωβρίου, στο ψήφισμα 2231 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, το οποίο ενέκρινε το JCPOA. Σύμφωνα με αυτήν τη διάταξη, εάν το Ιράν παραβιάσει τις δεσμεύσεις του, οι κυρώσεις του ΟΗΕ μπορούν να αποκατασταθούν γρήγορα (δεν έχουν υπαναχωρηθεί) χωρίς να απαιτείται ομόφωνη έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Ενώ τα γεράκια των ΗΠΑ και του Ισραήλ συνέχιζαν να επικαλούνται το «λιβυκό μοντέλο» ζητώντας την πλήρη διάλυση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, η αναλογία αποσπάται όλο και περισσότερο από την πραγματικότητα. Μια πορεία διαδοχικών παραχωρήσεων για την ελάφρυνση των κυρώσεων, με ανώτατα όρια στον εμπλουτισμό, είναι πολύ πιο εφικτή. Στην ουσία, αυτή θα είναι μια σύγχρονη εκδοχή του JCPOA, που θα αναγνωρίζει το πλαίσιο ενός περιφερειακού συστήματος ασφαλείας και θα οδηγήσει σε μια Μέση Ανατολή χωρίς πυρηνικά.