Η πρώτη ελληνική καταδυτική αποστολή στην Ανταρκτική δεν ήταν απλή συμβολική κίνηση, αλλά οργανωμένη προσπάθεια υψηλής επιστημονικής αξίας, με στόχο την κατανόηση ενός από τα πιο ευαίσθητα οικοσυστήματα του πλανήτη.

Η Ελένη Κυτίνου, θαλάσσια βιολόγος από το ΕΛΚΕΘΕ, και η Διονυσία Ρηγάτου, ωκεανογράφος από το ΕΚΠΑ, περιγράφουν με ακρίβεια το εύρος της αποστολής, μεταφέροντας αυτούσια την εμπειρία τους από το πεδίο: «Ο σκοπός της αποστολής ήταν να γίνει καταγραφή της δομής και λειτουργίας του παράκτιου τροφικού πλέγματος από τους πρωτογενείς παραγωγούς (π.χ. φυτοπλαγκτόν, μακροφύκη) μέχρι τους ανώτερους θηρευτές (π.χ. φώκιες).

Η μεθοδολογία συμπεριελάμβανε συνδυασμό επιστημονικών καταδύσεων, υποβρύχιου τηλεκατευθυνόμενου οχήματος (ROV), ωκεανογραφικών οργάνων και δορυφορικών μετρήσεων. Η χρήση συνδυαστικών μεθόδων μάς επέτρεψε τη συλλογή ποσοτικών δεδομένων πολλών τροφικών επιπέδων του τροφικού πλέγματος αλλά και τη συλλογή δεδομένων από σημαντικές περιβαλλοντικές παραμέτρους. Μέσω υποβρύχιας βιντεοσκόπησης, καταγράφηκαν πολύ ενδιαφέρουσες βιοκοινωνίες μακροφυκών και ασπονδύλων, μεγάλης βιομάζας. Για την εξαγωγή αναλυτικών συμπερασμάτων πρέπει να προηγηθεί η επεξεργασία των υποβρύχιων εικόνων και βίντεο αλλά και η ανάλυση των δειγμάτων που συλλέξαμε, τα οποία αναμένεται να φτάσουν στην Ελλάδα στα τέλη Απριλίου».

Δεδομένα

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά για τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, καθώς προέρχονται από μια περιοχή όπου η έρευνα παραμένει περιορισμένη. «Η συγκεκριμένη αποστολή είναι πολύ σημαντική για την επιστημονική κοινότητα καθώς πρόκειται για σπάνια βιολογικά δεδομένα στην περιοχή μελέτης. Τα αποτελέσματα αναμένεται να βελτιώσουν την κατανόησή μας για την ποσοτική δομή του τροφικού πλέγματος και να ανιχνεύσουν πιθανή επίδραση ανθρωπογενών πιέσεων και κλιματικών μεταβολών στη δομή και λειτουργία του ευαίσθητου οικοσυστήματος της Ανταρκτικής».

Για 17 ημέρες, οι δύο ερευνήτριες κινήθηκαν ανάμεσα στο βουλγαρικό πλοίο και τη βάση στο νησί Λίβινγκστον, καλύπτοντας μεγάλες αποστάσεις και δουλεύοντας σε ένα περιβάλλον όπου κάθε δραστηριότητα απαιτεί ακρίβεια και αντοχή. «Η παραμονή μας στην Ανταρκτική διήρκησε συνολικά 17 μέρες, κατά τις οποίες δουλέψαμε κυρίως από το βουλγαρικό πλοίο St. St. Cyril and Methodius και από τη βουλγαρική βάση St. Kliment Ohridski που βρίσκεται στο νησί Λίβινγκστον. Διανύσαμε μεγάλες αποστάσεις και είχαμε την ευκαιρία να μελετήσουμε το υποθαλάσσιο οικοσύστημα διαφορετικών νησιών του συμπλέγματος South Shetland, αλλά και περιοχή της ηπειρωτικής ακτογραμμής κοντά στην ερευνητική βάση Esperanza».

Συνθήκες

Η καθημερινότητα, ωστόσο, μόνο εύκολη δεν ήταν. «Υπήρχαν καθημερινές δυσκολίες που σχετίζονται με τον καιρό, για παράδειγμα μετά από μια περίοδο παρατεταμένου κρύου είχαν παγώσει οι σωλήνες τροφοδοσίας νερού στη βάση με αποτέλεσμα να υπάρχει πολύ περιορισμένη διαθεσιμότητα μόνο για την κάλυψη βασικών αναγκών. Επίσης, αν και ήμασταν ήδη προετοιμασμένες, οι συνθήκες των επιστημονικών καταδύσεων ήταν αρκετά απαιτητικές καθώς το κρύο τόσο μέσα στο νερό όσο και έξω περιόριζε πολύ τον χρόνο παραμονής υποβρυχίως. Επιπλέον, ήταν αρκετά απαιτητική η οργάνωση και ο συνδυασμός όλων των ερευνητικών δραστηριοτήτων από τις διαφορετικές ερευνητικές ομάδες που βρίσκονταν ταυτόχρονα στο πλοίο και στη βάση. Οι εργαζόμενοι του πλοίου και του Bulgarian Antarctic Institute (BAI) έκαναν εντατικές προσπάθειες για να υποστηρίξουν τις ερευνητικές δραστηριότητες με κάθε δυνατό τρόπο και ανάμεσα στους επιστήμονες υπήρχε κλίμα αλληλοβοήθειας και συνεργασίας».

Η εμπειρία αυτή ανοίγει τη συζήτηση για τη θέση της Ελλάδας στην πολική έρευνα. «Η Ανταρκτική παρουσιάζει μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον: είναι κρίσιμη περιοχή για την κατανόηση της κλιματικής αλλαγής, της βιοποικιλότητας, των γεωλογικών διεργασιών και των παγκόσμιων ωκεάνιων ρευμάτων. Ταυτόχρονα φιλοξενεί πολύτιμες βιοκοινωνίες που επιβιώνουν και τρέφονται αποκλειστικά σε αυτό το οικοσύστημα, μακριά από ορισμένες έντονες ανθρωπογενείς επιδράσεις».

Συνεργασία

«Η Ελλάδα θα μπορούσε, σε αρχικό επίπεδο, να συνεργαστεί συστηματικά με κάποιες από τις υπάρχουσες ερευνητικές βάσεις άλλων χωρών ούτως ώστε να συλλέξει διαχρονικά πολύτιμα δεδομένα για την περιοχή. Αυτή τη στιγμή υπάρχει ήδη εγκατεστημένος μεγάλος αριθμός ερευνητικών βάσεων στην Ανταρκτική που ρυπαίνουν σε έναν βαθμό το οικοσύστημα. Ταυτόχρονα αναπτύσσεται ραγδαία η τουριστική βιομηχανία, πριν προλάβουν οι επιστήμονες να χαρτογραφήσουν τα ευαίσθητα ενδιαιτήματα πάνω στα οποία αγκυροβολούν μεγάλα κρουαζιερόπλοια. Απαιτείται, πρωτίστως, αποδοτική συνεργασία μεταξύ των χωρών ούτως ώστε να μπορέσει πολύ άμεσα να χαρτογραφηθεί και στη συνέχεια να διατηρηθεί αυτό το πολύτιμο οικοσύστημα, η εύρυθμη λειτουργία του οποίου είναι στενά συνυφασμένη με την εύρυθμη λειτουργία όλων των οικοσυστημάτων».

ΦΟΡΕΙΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΟΙ

Οι στυλοβάτες του εγχειρήματος

Καθοριστική για την υλοποίηση της αποστολής υπήρξε η συμβολή των φορέων που στήριξαν το εγχείρημα, καθώς η Ελληνική Εταιρία Πολικών Ζωνών, που ιδρύθηκε το 2013 με στόχο να αποτελέσει τον εθνικό φορέα εκπροσώπησης της χώρας στη διεθνή πολική επιστημονική κοινότητα, ανέλαβε τον συντονισμό και την προώθηση της προσπάθειας, ενώ το Βουλγαρικό Ινστιτούτο Ανταρκτικής παρείχε την απαραίτητη υποστήριξη και φιλοξενία στις εγκαταστάσεις του. Η εδραίωση της στρατηγικής και η υλοποίηση των ερευνητικών προγραμμάτων της περιόδου 2024-26 συνδέονται άμεσα με τη στήριξη του βασικού χορηγού Laskaridis Shipping Co Ltd., ενώ καθοριστική υπήρξε και η συμβολή των Aqualized Dive Adventures, GARMIN HELLAS και APOSTOLIDIS ACTION, που συνέβαλαν στην πρακτική υλοποίηση της αποστολής που φέρει πλέον και ελληνική υπογραφή στους πάγους της Ανταρκτικής.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥΣ

Ερευνητικές αποστολές με διεθνές αποτύπωμα

Η πορεία των δύο επιστημόνων μέχρι την Ανταρκτική αποτυπώνει μια διαδρομή με έντονο διεθνές αποτύπωμα. Η Ελένη Κυτίνου αναφέρει: «Εχω συμμετάσχει σε άλλες πέντε ερευνητικές αποστολές εκτός Ελλάδας: Νήσοι Φώκλαντ και Νησί της Ανάληψης (Ατλαντικός Ωκεανός), Νήσοι Σέτλαντ (Βόρεια Θάλασσα), Παλάου (Ειρηνικός Ωκεανός), Σαουδική Αραβία (Ερυθρά Θάλασσα), Μάλτα (Μεσόγειος) και σε πάνω από 30 ερευνητικές αποστολές εντός Ελλάδας (σε προστατευόμενες περιοχές, όπως η Γυάρος, απομακρυσμένες νησίδες, αλλά και κοντά σε αστικές περιοχές όπου παρακολουθούμε την ποιότητα των υδάτων). Ο σκοπός συνήθως περιλαμβάνει μελέτη της βιοποικιλότητας, εκτίμηση του παράκτιου τροφικού πλέγματος και εκτίμηση της οικολογικής κατάστασης περιοχών που επηρεάζονται από ανθρωπογενείς δραστηριότητες».

Διάπλους

Η Διονυσία Ρηγάτου συμπληρώνει: «Εχω συμμετάσχει σε τετράμηνη ερευνητική αποστολή διάπλου του Ειρηνικού Ωκεανού (από Χιλή σε Παλάου) που διοργανώθηκε από το Πανεπιστήμιο του Μπέργκεν με σκοπό τη συλλογή ωκεανογραφικών δεδομένων για την προώθηση των στόχων του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Επίσης, έχω ολοκληρώσει τρίμηνο ερευνητικό ταξίδι στη Σαουδική Αραβία στο πλαίσιο συνεργασίας με το Πανεπιστήμιο του KAUST για τη μελέτη των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας (φυτοπλαγκτόν) στην Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό».

Το μέλλον

Οσον αφορά το επιστημονικό μέλλον των δυο ερευνητριών, τα επόμενα βήματα έχουν ήδη δρομολογηθεί. «Σε λίγες μέρες αναχωρούμε με την ομάδα από το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών για τη νήσο Δοκό και τον Αργολικό Κόλπο», λέει η Ελένη Κυτίνου. «Αναμένεται να επιστρέψω στη Σαουδική Αραβία, όταν οι γεωπολιτικές συνθήκες το επιτρέψουν, για τη συνέχιση του προαναφερθέντος project», προσθέτει η Διονυσία Ρηγάτου.