Για τους συγγραφείς και τους μεταφραστές, το ερώτημα δεν είναι αν η Τ.Ν. θα χρησιμοποιηθεί, αλλά με ποιους όρους. Το διεθνές συνέδριο της Εταιρείας Συγγραφέων με τίτλο «Γράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης» επιχειρεί να ανοίξει έναν δημόσιο διάλογο για τα όρια, τις ευκαιρίες και τους κινδύνους της νέας αυτής πραγματικότητας. Με αφορμή το συνέδριο, συνομιλούμε με τον πρόεδρο της Εταιρείας Συγγραφέων, Κώστα Κατσουλάρη.

_Η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει λόγο βασισμένη σε ήδη υπάρχοντα κείμενα. Μπορούμε ακόμη να μιλάμε για δημιουργικότητα ή βρισκόμαστε μπροστά σε μια συστηματική ανακύκλωση ύφους και ιδεών που απειλεί την έννοια της πρωτοτυπίας;

Καίριο ερώτημα, που έχει να κάνει, απ’ όσο καταλαβαίνω, με την ίδια τη φύση των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs) που βρίσκονται πίσω από μηχανές με τις οποίες «συζητάμε», όπως τα chatGPT, gemini κ.λπ. Να πούμε ωστόσο ότι είμαστε ακόμη στην αρχή μιας μεγάλης και βαθιάς αλλαγής, και πως ό,τι λέμε και σκεφτόμαστε αυτή τη στιγμή βασίζεται στη μικρή μας εμπειρία από αυτά τα δημοφιλή chatbot που μας ξάφνιασαν με την ευγλωττία τους και την πολυμάθειά τους. Ωστόσο, καθώς τα γνωρίζουμε καλύτερα, αντιλαμβανόμαστε ότι η αρχική τους τάση είναι να ανακυκλώνουν στερεότυπα και κοινούς τόπους, με ύφος περισπούδαστο και με αυτοπεποίθηση δώδεκα πιθήκων. Ειδικά στον τομέα του δημιουργικού λόγου, ο φόβος δεν είναι τόσο ότι θα μας ξαφνιάσουν με το πόσο σημαντικοί «δημιουργοί» είναι, αλλά ότι αυτή η «ανακύκλωση ύφους» στην οποία αναφέρεστε θα αρχίσει να περνιέται για αληθινή λογοτεχνία, ειδικά από ανθρώπους που η αναγνωστική τους σκευή θα περιλαμβάνει όλο και περισσότερα κείμενα που έχουν φτιαχτεί, πλήρως ή εν μέρει, μέσα από αυτές τις μηχανές. Το πραγματικό πρόβλημα, αν θέλετε, έχει να κάνει περισσότερο με το τι θα νομίζουν όλο και περισσότεροι άνθρωποι, παρά με την αλήθεια. Και ποια θα είναι η μοίρα της αληθινής λογοτεχνίας, μέσα στο επερχόμενο τσουνάμι κειμένων γραμμένων από αυτούς τους «στοχαστικούς παπαγάλους», όπως εύστοχα τα έχει χαρακτηρίσει η Αμερικανίδα γλωσσολόγος Emily M. Bender.

_ Οταν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται πάνω σε έργα συγγραφέων χωρίς ρητή συναίνεση, δεν τίθεται μόνο ζήτημα πνευματικών δικαιωμάτων αλλά και εκμετάλλευσης πολιτιστικού κεφαλαίου. Πώς μπορεί να απαντήσει θεσμικά ο κόσμος των δημιουργών; 

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κλοπή πνευματικής δημιουργίας στην ανθρώπινη ιστορία. Επ’ αυτού, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Ο κόσμος των δημιουργών προσπαθεί να αντισταθεί και να διεκδικήσει μέσα από συλλογικά όργανα, σε όσο μεγαλύτερη κλίμακα γίνεται, που για εμάς είναι η ευρωπαϊκή κλίμακα. Το European Writers’ Council, στο οποίο ανήκει και η δική μας Εταιρεία Συγγραφέων, κάνει πολλές ενέργειες, παίρνει νομοθετικές και άλλες πρωτοβουλίες, αλλά, όπως καταλαβαίνετε, μιλάμε πλέον για συντελεσμένη κλοπή, όχι για μια έντιμη συναλλαγή ανάμεσα σε δύο ισότιμες πλευρές. Οι Τεχνολογικοί Κολοσσοί συμπεριφέρονται λες και το παγκόσμιο πολιτιστικό κεφάλαιο είναι το χωραφάκι τους.

_ Η Τ.Ν. δεν είναι απλώς τεχνολογία αλλά μηχανισμός κανονικοποίησης λόγου. Υπάρχει κίνδυνος να διαμορφωθεί μια «μέση», αποστειρωμένη γλώσσα που θα επιβραβεύεται αλγοριθμικά εις βάρος της ιδιοφωνίας και της ρήξης;

Οι κίνδυνοι είναι πάρα πολλοί, όπως ίσως και οι προκλήσεις, κι είναι ακριβώς όλα αυτά που προσπαθούμε να προσεγγίσουμε με το Διεθνές Συνέδριό μας. Εμείς, ως συγγραφείς, πλησιάζουμε τα θέματα από θέση άγνοιας, μέσα από ερωτήματα, όχι μέσα από βεβαιότητες. Δεν είμαστε φοβικοί, αλλά ούτε και προτιθέμεθα να άρουμε κάθε κριτική μας ικανότητα, χάριν της «προόδου». Πιστεύω πως σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε κριτική σκέψη και πνευματική εγρήγορση, απέναντι σε έναν ομοιόμορφο και μονόχορδο λόγο, που επιχειρεί να μας κανοναρχίσει και μέσα από την Τεχνητή Νοημοσύνη.

_Ποιος είναι σήμερα ο μεγαλύτερος κίνδυνος: ο φόβος που οδηγεί στη σιωπή ή η άκριτη αποδοχή της Τεχνητής Νοημοσύνης στο όνομα της προόδου; Και σε αυτό το πλαίσιο, ποιος, κατά τη γνώμη σας, θα έπρεπε να θέτει τους κανόνες για τη χρήση της ΤΝ στη συγγραφική και εκδοτική διαδικασία: η αγορά, οι τεχνολογικές εταιρίες ή οι ίδιοι οι δημιουργοί μέσω συλλογικών θεσμών;

Η λατρεία της ταχύτητας, της αποδοτικότητας, τοις πάσι θυσίας ανάπτυξης, είναι πιστεύω οι κίνδυνοι σήμερα. Ενώ ο πλανήτης αποδεδειγμένα πλέον γίνεται όλο και λιγότερο βιώσιμος για πολλά εκατομμύρια ανθρώπων, η κυρίαρχη ιδεολογία κάνει ότι δεν καταλαβαίνει. Συνεπώς, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το πρόβλημα δεν είναι «συνδικαλιστικό», αλλά κοινωνικό και πολιτικό. Οι συγγραφείς θα αγωνιστούμε για τα δικαιώματά μας, με όσες δυνάμεις έχουμε, αλλά ταυτόχρονα θέλουμε να υπηρετήσουμε και την κοινωνία μέσα στην οποία ζούμε, βοηθώντας την να σκεφτεί τις επιλογές της, να αλλάξει ρότα όσο ακόμη υπάρχει καιρός – αν υπάρχει καιρός.

_Στη μετάφραση ειδικά, η ΤΝ υπόσχεται ταχύτητα και χαμηλό κόστος. Πώς επηρεάζει όμως τη μετάφραση ως πολιτιστική πράξη και όχι ως απλή μεταφορά νοήματος;

Μιλώντας για τη μετάφραση λογοτεχνίας, το πρόβλημα είναι τεράστιο. Το να εκχωρείς στη μηχανή δεξιότητες που κατακτιούνται μέσα από δουλειά δεκαετιών ενέχει έναν διπλό κίνδυνο: Το αποτέλεσμα που θα βασίζεται σε αυτήν την εκχώρηση, ναι μεν θα έχει προκύψει πολύ πιο γρήγορα, αλλά θα είναι φτωχότερο: ένα προβληματικό «πρώτο χέρι», που σε πολλές περιπτώσεις δεν είμαι βέβαιος ότι μπορεί στη συνέχεια να διορθωθεί. Ο κίνδυνος μιας γλωσσικής κι εκφραστικής υποβάθμισης είναι ορατός, ειδικά όταν μεγάλες πλατφόρμες επιδιώκουν να εγκαταστήσουν αυτόματους μεταφραστές ανάμεσα σε γλώσσες. Από την άλλη, όταν εκχωρείς μια δεξιότητα, σιγά σιγά τη χάνεις. Αν είσαι ήδη έμπειρος μεταφραστής, τη χάνεις αργά, ίσως και να μην τη χάσεις ποτέ. Αν είσαι νέος, τη χάνεις γρήγορα, κι ίσως και να μην την αποκτήσεις ποτέ.