Γυάρος: Το ελληνικό νησί με το σκοτεινό παρελθόν, τώρα είναι γεμάτο σπάνιες φώκιες

Οι φώκιες φαίνεται πως διάλεξαν το συγκεκριμένο νησί για «σπίτι» τους για έναν και μοναδικό λόγο: Την απουσία του ανθρώπου.

Αν και βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από δημοφιλή νησιά όπως η Μύκονος, η Σύρος και η Άνδρος, η Γυάρος απέχει πολύ από την τυπική εικόνα των Κυκλαδίτικων νησιών. Δεν έχει ούτε κατάλευκα σπίτια, ούτε ταβέρνες, ούτε βλέπει πλοία να μπαίνουν διαδοχικά στο λιμάνι της.

Το νησί μοιάζει άδειο, άψυχο, καθώς υπάρχουν μόνο χαλίκια και θάμνοι και ένα κτίριο χτισμένο από κόκκινα τούβλα, που είναι συνδεδεμένο με μια ιδιαίτερα σκοτεινή και βίαιη περίοδο της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας.

Για δεκαετίες, η Γυάρος ήταν απαγορευμένος προορισμός, καθώς το νησί λειτουργούσε ως στρατιωτική φυλακή και αργότερα ως τόπος εξορίας πολιτικών κρατουμένων.

Επισήμως αναμορφωτήριο, όπου οι αντιφρονούντες θα μετατρέπονταν σε «αληθινούς Έλληνες», η Γυάρος ήταν στην πραγματικότητα-σημειώνει στο αφιέρωμά του το BBC, ένας τόπος καταναγκαστικής εργασίας και βασανιστηρίων, κρυμμένος μακριά από κριτικά βλέμματα.

Μετά την πτώση της χούντας το 1974, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002. Έκτοτε παραμένει έρημο. Ακόμα σήμερα δεν διαθέτει ξενοδοχεία, ακτοπλοϊκές συνδέσεις, ούτε μόνιμους κατοίκους, κάτι που όπως φαίνεται εκτίμησε πολύ η μεσογειακή φώκια μονάχους μονάχους.

Μια φωτογραφία άλλαξε τα πάντα

Αφού το Πολεμικό Ναυτικό διέκοψε τις δραστηριότητές του στη Γυάρο, οι ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν ότι έβλεπαν φώκιες γύρω από το νησί, μέχρι που έκανε την εμφάνισή της μια φωτογραφία.

Τραβηγμένη από έναν ερασιτέχνη ψαρά στις αρχές της δεκαετίας του 2000, έδειχνε μια μητέρα φώκια και το μικρό της να χαλαρώνουν σε μια παραλία στο φως του ήλιου – μια εικόνα που είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τη Μεσόγειο.

«Προσωπικά, δεν το είχα δει ποτέ στην Ελλάδα», λέει ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός από την Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Προστασίας της Φώκιας, μιας ερευνητικής ομάδας με έδρα την Αθήνα. «Έμοιαζε με εικόνα από την αρχαιότητα».

Παρότι κάποτε ήταν ένα κοινό είδος, μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα ο παγκόσμιος πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας μονάχους μονάχους είχε μειωθεί δραματικά σε μόλις 350-450 άτομα. Τις κυνηγούσαν για αιώνες λόγω της γούνας, του κρέατος και του λίπους τους, ο βιότοπός τους καταστράφηκε από την παράκτια ανάπτυξη, ενώ οι ψαράδες τις σκότωναν επειδή έκαναν ζημιές στα δίχτυα τους.

Έχοντας χαρακτηριστεί ως είδος σε κρίσιμο κίνδυνο, όσες φώκιες είχαν απομείνει, αποσύρονταν σε απομακρυσμένες θαλάσσιες σπηλιές για να αναθρέψουν τα μικρά τους μακριά από τους ανθρώπους.

Η φωτογραφία με τις δύο φώκιες που τράβηξε ο ψαράς οδήγησε στις πρώτες επιστημονικές αποστολές στο Γυάρο, όπου εντοπίστηκε μια σημαντική αποικία περίπου 70 ενήλικων φωκιών– πιθανώς η μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την εποχή. Όμως ήταν η συμπεριφορά των ζώων – οι φώκιες που θήλαζαν τα μικρά τους σε ανοιχτές παραλίες – που πραγματικά εξέπληξε τους ειδικούς.

Απελευθέρωση Μεσογειακής Φώκιας στην προστατευόμενη περιοχή της Γυάρου. Πηγή: EUROKINISSI

«Αυτή ήταν η φυσική τους συμπεριφορά», λέει ο Σπύρος Κοτομάτας, βιολόγος και υπεύθυνος θαλάσσιας προστασίας στην WWF Ελλάς, ο οποίος εργαζόταν τότε στην Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Προστασίας της φώκιας μονάχους μονάχους. «Οι φώκιες αλλού συμπεριφέρονταν όπως οι Έλληνες στην Αθήνα – νευρικές, σε εγρήγορση. Στη Γυάρο, ήταν χαλαρές», λέει χαρακτηριστικά.

Δεν είναι σαφές πόσο καιρό βρίσκονταν οι φώκιες στο νησί, αλλά ο Κοτομάτας πιστεύει ότι η μακροχρόνια απομόνωσή του δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες. Αν και χιλιάδες κρατούμενοι πέρασαν από εκεί, η ανθρώπινη παρουσία ήταν συγκεντρωμένη, λέει, με τα στρατόπεδα να καταλαμβάνουν μόνο ένα μικρό τμήμα της ακτογραμμής. Ακόμη και κατά τη διάρκεια της περιόδου που το νησί ήταν πεδίο βολής, οι διαταραχές ήταν σποραδικές και συγκεντρώνονταν κυρίως στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού, μακριά από τις περιοχές όπου οι φώκιες βρήκαν καταφύγιο.

Το πιο σημαντικό είναι ότι η παρουσία του ναυτικού, σήμαινε απουσία της αλιείας, κάτι που βοήθησε να δημιουργηθεί μια περιοχή που η τροφή για τις φώκιες ήταν ιδιαίτερα πλούσια. Αντίστοιχα σημαντικό ήταν το γεγονός ότι η Γυάρος το 2019 ανακηρύχθηκε Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή.

Πλούσια υποβρύχια ζωή

Το κτίριο με το χαρακτηριστικό κόκκινο τούβλο που κάποτε λειτουργούσε ως φυλακή στη Γυάρο. Πηγή: EUROKINISSI

Η Ελληνική Υπηρεσία Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής, η οποία ανέλαβε την επιτήρηση της Γιάρου από τη WWF το 2023, έχει αναλάβει να ελέγχει αν κάποιος αλιεύει εντός της προστατευόμενης ζώνης των τριών ναυτικών μιλίων.

Η θαλάσσια ζωή γύρω από τη Γυάρο είχε σημαντικά πλεονεκτήματα πολύ πριν αρχίσει κανείς να την προστατεύει ενεργά. Ωστόσο, καθώς η περιοχή είναι απομακρυσμένη και ταλαιπωρείται τακτικά από ισχυρούς ανέμους, είναι δύσκολο να προστατευθεί από την παράνομη αλιεία.

Μεταξύ 2015 και 2023, τα περιστατικά παράνομης αλιείας στα οποία εμπλέκονταν ερασιτέχνες αλιείς μειώθηκαν κατά 57%. Τα περιστατικά που αφορούσαν επαγγελματίες αλιείς μειώθηκαν κατά 85%. Έρευνες έχουν καταγράψει περισσότερα από 130 διαφορετικά είδη ψαριών εντός των προστατευόμενων υδάτων, σε σύγκριση με 108 εκτός αυτών. Τα ψάρια είναι περισσότερα και μεγαλύτερα.

Η Μαρία Σαλομίδη, θαλάσσια βιολόγος στο ΕΛΚΕΘΕ που μελετά τα λιβάδια ποσειδωνίας και τους υφάλους στη Γυάρο από το 2009, έβλεπε αστακούς, καθώς και γιγάντια σαλάχια, θαλάσσιες χελώνες, δελφίνια, φάλαινες και φώκιες μονάχους μονάχους.

Καταφύγιο για τα θαλασσοπούλια

Ψηλά στους βράχους και σε σπηλιές λαξευμένες στο βράχο, η Γυάρος κρύβει άλλο ένα είδος που κινδυνεύει με εξαφάνιση.

Το 2015, ερευνητές της WWF άκουσαν μια ομάδα θαλασσοπουλιών που ονομάζονται Μύχος της Μεσογείου – ασπρόμαυρα θαλάσσια πτηνά περίπου στο μέγεθος ενός αγριοπεριστεριού – να πλησιάζουν τη Γυάρο τη νύχτα. Μέχρι τότε δεν ήταν καν γνωστό ότι βρίσκονταν εκεί: Θεωρούταν πιθανό τα πτηνά αυτά να περιορίζονται σε μικρότερα, απομονωμένα νησάκια.

Μακρόβια και μονογαμικά, επιστρέφουν στον ίδιο σύντροφο και στον ίδιο τόπο φωλιάσματος χρόνο με τον χρόνο. Στην ξηρά, ο κόσμος τους περιορίζεται σε μια μοναδική φωλιά και ένα αυγό.

Η αποικία της Γυάρου είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο, αντιπροσωπεύοντας το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού. Είναι ακριβώς η δυσπρόσιτη φύση των ρωγμών και των σχισμών των νησιών – ένας βιότοπος ανέγγιχτος από τον άνθρωπο – που τους επέτρεψε να ευδοκιμήσουν εκεί.

Ακόμη και εδώ, όμως, τα πτηνά αντιμετωπίζουν απειλές. Οι αρουραίοι τρώνε τα αυγά και τα νεοσσοί τους – έως και το ένα τρίτο των αυγών τους χάνεται με αυτόν τον τρόπο. Ακόμη χειρότερα, έχουν πλέον μεταφερθεί στο νησί παράνομα αγριόχοιροι, οι οποίοι σκάβουν τις φωλιές και κυνηγούν τα ενήλικα πουλιά.

Αποκατάσταση των υφάλων

Άποψη της Γυάρου όπου ξεχωρίζει η χαμηλή βλάστηση και το κτίριο των φυλακών.Πηγή: EUROKINISSI

Ενώ τα λιβάδια ποσειδωνίας γύρω από το νησί είναι ως επί το πλείστον υγιή, οι ύφαλοι δεν είναι. Η υπεραλίευση σε άλλα μέρη, έχει εξαλείψει μεγάλα αρπακτικά όπως οι ροφοί και οι τσιπούρες, πράγμα που σημαίνει ότι τα μικρότερα ψάρια υπερκαταναλώνουν τα φύκια, τα οποία αποτελούν τη βάση ολόκληρου του οικοσυστήματος.

Γι’ αυτό υπάρχει μια ομάδα που ασχολείται πλέον ενεργά με την αποκατάσταση των υφάλων, φυτεύοντας φύκια που έχουν καλλιεργηθεί σε εργαστήριο.

Κίνδυνος από την ανεξέλεγκτη αλιεία

Η κατάσταση είναι επίσης ευαίσθητη από πολιτική άποψη. Ακόμη και μετά τον χαρακτηρισμό της Γυάρου ως θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής, η τοπική αλιεία μικρής κλίμακας εξακολουθούσε να επιτρέπεται εποχιακά, υπό αυστηρούς όρους. Ωστόσο, το 2022, υπό την πίεση αλιευτικών οργανώσεων, η κυβέρνηση άνοιξε την περιοχή, με αποτέλεσμα να επικρατήσει ένα κλίμα ανεξέλεγκτης αλιείας που γρήγορα επηρέασε τα ψάρια και τις φώκιες.

Η κυβέρνηση σύντομα έκανε πίσω, ανακηρύσσοντας το νησί ως ζώνη αυστηρής απαγόρευσης αλιείας. Ωστόσο, οι επιστήμονες εξακολουθούν να ανησυχούν ότι οι οργανώσεις  δεν διαθέτουν επαρκή δυναμικό για την προστασία του νησιού.

Τον Απρίλιο του 2026, ένα προεδρικό διάταγμα παρείχε στο νησί το υψηλότερο επίπεδο προστασίας και θέσπισε ένα μόνιμο νομικό πλαίσιο. Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν επίσης ότι η Γυάρος δεν μπορεί να αποτελέσει αυτόνομη λύση.

Ενώ η Ελλάδα έχει προστατεύσει το 18% της θαλάσσιας επικράτειάς της, μόνο ένα μικρό μέρος της υπόκειται σε ενεργή διαχείριση. «Ακόμη και αν προστατεύσεις τη Γυάρο τέλεια, αν η ευρύτερη θάλασσα παραμένει απροστάτευτη, τα ζώα εξακολουθούν να διατρέχουν κίνδυνο», λέει ο Κοτομάτας. «Η Μεσόγειος είναι μία από τις πιο εντατικά αξιοποιούμενες θάλασσες του πλανήτη, και οι πιέσεις από τη ναυτιλία, την υπεράκτια ενέργεια, το ερασιτεχνικό ψάρεμα και τους θαλάσσιους καύσωνες μόνο αυξάνονται».

Χρειάζεται ένα κατάλληλο σχέδιο, λέει, για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα διάφορα τμήματα της θάλασσας, ώστε η αλιεία, η ναυτιλία, ο τουρισμός και η προστασία του περιβάλλοντος να μην καταλήγουν να λειτουργούν το ένα ενάντια στο άλλο.

Μια καλή είδηση είναι ότι οι φώκιες μονάχους μονάχους ανακάμπτουν πλέον και πέρα από τη Γυάρο, χάρη στην προστασία βασικών ενδιαιτημάτων και στην αλλαγή στάσης των ψαράδων.