Γενοκτονία Ελλήνων του Πόντου: 107 χρόνια μετά, το τραύμα παραμένει ανοιχτό

Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, αποτελεί μία από τις πιο μαύρες σελίδες του 20ού αιώνα. Με 353.000 νεκρούς και εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, το τραύμα παραμένει ακόμη ζωντανό.

Ο Ποντιακός Ελληνισμός δεν ήταν μια απλή μειονότητα εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν ένας ζωντανός, ακμάζων οργανισμός που, παρά την απόσταση από τον εθνικό κορμό, κατάφερε να διατηρήσει άσβεστη την ελληνική του συνείδηση. Μετά το 1856 και την έκδοση του μεταρρυθμιστικού χάρτη Hatt-i Humayun, οι Έλληνες της περιοχής γνώρισαν μια εκρηκτική άνοδο.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο πληθυσμός άγγιζε τις 700.000. Οι πόλεις τους, η Τραπεζούντα, η Σαμψούντα, η Κερασούντα, η Αμάσεια, δεν ήταν μόνο εμπορικά κέντρα, αλλά και κοιτίδες γραμμάτων. Το 1919 υπολογίζεται ότι λειτουργούσαν 1.401 σχολεία, ανάμεσά τους και το περίφημο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, που αποτελούσε τον «φάρο» της ελληνικής παιδείας στην Ανατολή. Οι Πόντιοι διέθεταν εφημερίδες, περιοδικά, θέατρα και λέσχες, αποδεικνύοντας ότι ο πολιτισμός τους δεν ήταν μόνο οικονομικός, αλλά βαθιά πνευματικός.

Ωστόσο, αυτή η πρόοδος έγινε το «κόκκινο πανί» για τον αναδυόμενο τουρκικό εθνικισμό. Η κατάρρευση της άλλοτε πανίσχυρης Σουλτανικής Ηγεμονίας και η άνοδος των Νεότουρκων το 1908 άλλαξαν τα πάντα. Οι υποσχέσεις για «ισονομία, δικαιοσύνη και αδελφοσύνη» μετατράπηκαν γρήγορα σε ένα στυγνό σχέδιο εκτουρκισμού της Μικράς Ασίας.

Οι τρεις φάσεις της Γενοκτονίας

Η εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου κάθε άλλο παρά ένα τυχαίο ξέσπασμα βίας ήταν. Επρόκειτο για μια μεθοδική επιχείρηση που εξελίχθηκε σε τρεις διακριτές ιστορικές φάσεις:

1. Η περίοδος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1916)
Με την έναρξη του Μεγάλου Πολέμου, το καθεστώς των Νεότουρκων έθεσε σε εφαρμογή την «έμμεση εξόντωση». Υπό την καθοδήγηση του Γερμανού στρατηγού Λίμαν φον Σάντερς, ο οποίος εισηγήθηκε τη βίαιη απομάκρυνση των χριστιανικών πληθυσμών από τα παράλια προς την ενδοχώρα, χιλιάδες άνδρες οδηγήθηκαν στα διαβόητα «Τάγματα Εργασίας» (Amele Taburu). Εκεί, χωρίς φαγητό, χωρίς νερό, δουλεύοντας σε λατομεία και ορυχεία κάτω από εξοντωτικές συνθήκες, οι Πόντιοι πέθαιναν από κακουχίες. Ήταν η «λευκή γενοκτονία»: ο θάνατος χωρίς τη σπατάλη σφαιρών.

2. Οι πορείες θανάτου (1916-1918)
Μετά τη ρωσική υποχώρηση από την Τραπεζούντα το 1918, οι βιαιοπραγίες εντάθηκαν. Οι εκτοπισμοί έγιναν ο κανόνας. Γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι αναγκάζονταν σε ατελείωτες πεζοπορίες μέσα στα χιόνια, με προορισμό το εσωτερικό της Ανατολίας. Όσοι δεν πέθαιναν από την πείνα ή το κρύο, έπεφταν θύματα των τσέτων (άτακτων τουρκικών συμμοριών). Μόνο στην επαρχία της Αμάσειας, από τους 72.000 εκτοπισμένους, το 70% έχασε τη ζωή του πριν καν φτάσει στον προορισμό του.

3. Οι αγριότητες του Κεμαλισμού (1919-1923)
Η πιο άγρια φάση ξεκινά στις 19 Μαΐου 1919, όταν ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάζεται στη Σαμψούντα. Με το πρόσχημα της επιβολής της τάξης, εξαπέλυσε ένα κύμα τρομοκρατίας που δεν είχε προηγούμενο. Με τη βοήθεια εγκληματιών όπως ο Τοπάλ Οσμάν, ολόκληρα χωριά πυρπολήθηκαν με τους κατοίκους τους μέσα στις εκκλησίες. Τα «Δικαστήρια της Ανεξαρτησίας» στην Αμάσεια το 1921 καταδίκασαν σε θάνατο την πνευματική και πολιτική ηγεσία του Πόντου, σφραγίζοντας τη μοίρα του ελληνισμού της περιοχής.

Η εξόντωση των Ελλήνων ήταν συστηματική και είχε στόχο την ολική εξαφάνιση ενός εθνικού και θρησκευτικού συνόλου, γι’ αυτό άλλωστε γίνεται λόγος για γενοκτονία. Επιπλέον οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν ήταν μελετημένες για να επιφέρουν το μέγιστο αποτέλεσμα με το ελάχιστο «κόστος». Αυτές ήταν η κοινωνική απομόνωση, με στόχο την διατάραξη των δεσμών της κοινότητας μέσω του εκτοπισμού, η ψυχολογική πίεση, καθώς τα θύματα έβλεπαν τις οικογένειές τους να αργοπεθαίνουν από πείνα και δίψα και τέλος η απόκρυψη αποδείξεων, δεδομένου ότι οι δολοφονίες γίνονταν μακριά από τα αστικά κέντρα, στις ερήμους και στα βουνά, ώστε να μην υπάρχουν μάρτυρες.

Αυτή η πολιτική δεν αφορούσε μόνο τον Πόντο, αλλά εντασσόταν σε ένα ευρύτερο σχέδιο εξόντωσης όλων των Χριστιανών της Ανατολής, συμπεριλαμβανομένων των Αρμενίων και των Ασσυρίων, γεγονός που καθιστά το έγκλημα αυτό ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Μαρτυρίες από την κόλαση

Οι αριθμοί, όσο μεγάλοι κι αν είναι, συχνά αποτυγχάνουν να μεταδώσουν το μέγεθος της ανθρώπινης οδύνης. Οι μαρτυρίες εκείνων που έζησαν τη φρίκη, ωστόσο, παραμένουν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη.

«Δεν μας σκότωναν με σφαίρες, μας σκότωναν με τον δρόμο. Θυμάμαι τη μάνα μου να κρατά την αδερφή μου στην αγκαλιά. Περπατούσαμε μέρες στις χαράδρες. Όποιος έπεφτε κάτω από την πείνα ή το κρύο, οι τσέτες τον λόγχιζαν. Το χιόνι γινόταν κόκκινο. Όταν η αδερφή μου πέθανε, η μάνα μου δεν είχε δύναμη ούτε να σκάψει. Την άφησε κάτω από έναν θάμνο, την τύλιξε με το μαντήλι της και συνεχίσαμε να περπατάμε. Αν σταματούσαμε, θα πεθαίναμε όλοι», αναφέρει απόσπασμα από προφορική παράδοση επιζώντος της περιοχής Σάντας.

Αυτές οι «πορείες θανάτου» δεν είχαν προορισμό. Ο στόχος ήταν η εξάντληση. Οι εκτοπισμένοι υποχρεώνονταν να περπατούν κυκλικά στην έρημο ή στα βουνά μέχρι να καταρρεύσουν. Όπως σημείωναν Αυστριακοί διπλωμάτες της εποχής, ο δρόμος από τη Σαμψούντα προς το εσωτερικό ήταν γεμάτος από πτώματα που κανείς δεν προλάβαινε να θάψει.

Μία από τις πιο σκοτεινές και λιγότερο φωτισμένες πλευρές της Γενοκτονίας είναι η τύχη των παιδιών. Χιλιάδες ορφανά ή παιδιά που αρπάχτηκαν βίαια από τις οικογένειές τους, οδηγήθηκαν σε τουρκικά ορφανοτροφεία ή δόθηκαν σε εύπορες τουρκικές οικογένειες για να «εκτουρκιστούν».

Πολλά από αυτά τα παιδιά μεγάλωσαν χωρίς να μάθουν ποτέ την πραγματική τους καταγωγή. Άλλα, πάλι, εξισλαμίστηκαν βίαια, αλλά κράτησαν τη γλώσσα και τις παραδόσεις τους ως «κρυπτοχριστιανοί». Στις μέρες μας, η επιστήμη του DNA φέρνει στο φως συγκλονιστικές ιστορίες ανθρώπων στην Τουρκία που ανακαλύπτουν πως οι γιαγιάδες ή οι παππούδες τους ήταν Έλληνες του Πόντου που «χάθηκαν» στις δίνες του 1919.

«Με πολλά βάσανα επιτέλους φτάσαμε στην Κερασούντα. Η πόλη ήταν γεμάτη από ρακένδυτους πρόσφυγες που έφυγαν από την τρομοκρατία των Τούρκων της υπαίθρου και συγκεντρώνονταν στις πόλεις. Εκεί, στην Κερασούντα, μας προειδοποίησαν οι συμπατριώτες μας ότι μαζεύουν όλους τους Έλληνες και τους μεν μεγάλους τους κλείνουν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου για να τους εξορίσουν κάθε φορά που συμπλήρωνε ο αριθμός των 250 ατόμων, τους δε μικρούς τους οδηγούν με μικρά καΐκια σ΄άγνωστα μέρη.

Στην εκκλησία δεν συμπληρώθηκε ποτέ ο αριθμός 250, γιατί εκεί χωρίς φαγητά, χωρίς νερό, μέσα στις ίδιες τους τις ακαθαρσίες, σε λίγες μέρες πέθαιναν οι περισσότεροι. Με τα ίδια μας τα μάτια είδαμε εγώ και ο αδελφός μου να μεταφέρουν τα παιδιά λίγο παρά έξω από την Κερασούντα κι εκεί να τα παραδίδουν στους άγριους Τσέτες αντάρτες. Αυτοί τα άρπαζαν από τα πόδια και χτυπούσαν τα κεφάλια τους πάνω στα μεγάλα βράχια της ακτής, μέχρι να πεθάνουν», αναφέρει μία από τις ανατριχιαστικές μαρτυρίες που περιέχονται στο βιβλίο «Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντο» του Χάρη Τσιρκινίδη.

Η ηρωική αντίσταση των Ποντίων

Απέναντι στον βέβαιο θάνατο, οι Πόντιοι δεν έσκυψαν το κεφάλι. Στα βουνά της Σάντας, της Μπάφρας και του Δυτικού Πόντου, οργανώθηκαν αντάρτικα σώματα. Οι Πόντιοι αγωνιστές, απομονωμένοι και χωρίς καμία βοήθεια από το επίσημο ελληνικό κράτος, το οποίο ήταν τότε απορροφημένο από τον Εθνικό Διχασμό και τις επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία, πολέμησαν ηρωικά για να προστατεύσουν τα γυναικόπαιδα.

Το αντάρτικο του Πόντου δεν ήταν μια προσπάθεια κατάκτησης εδαφών, αλλά ένας απεγνωσμένος αγώνας αυτοάμυνας. Ήταν η άρνηση ενός λαού να οδηγηθεί στη σφαγή χωρίς μάχη. Η δράση τους καθυστέρησε τις κεμαλικές δυνάμεις και έσωσε χιλιάδες ψυχές που κατάφεραν τελικά να βρουν καταφύγιο στη Ρωσία ή την Ελλάδα.

Απολογισμός με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και πρόσφυγες

Όταν το 1923 υπογράφηκε η Σύμβαση της Ανταλλαγής των Πληθυσμών, ο Πόντος ήταν πια έρημος. Ο απολογισμός είναι συγκλονιστικός: 353.000 νεκροί, αριθμός που αντιστοιχεί στον μισό περίπου πληθυσμό των Ελλήνων του Πόντου.

Όσοι επέζησαν, πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς. Κατέφθασαν στην Ελλάδα «γυμνοί και ξυπόλητοι», κουβαλώντας μαζί τους μόνο τα κλειδιά των σπιτιών τους (που πίστευαν ότι κάποτε θα ξανάνοιγαν), τις εικόνες των Αγίων και μια απέραντη πολιτιστική κληρονομιά. Οι Πόντιοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Μακεδονία και τη Θράκη, μετατρέποντας τις άγονες περιοχές σε εύφορη γη. Με την εργατικότητα, το πείσμα και τη βαθιά τους πίστη, αναζωογόνησαν το καθημαγμένο ελληνικό κράτος και άλλαξαν για πάντα τη δημογραφική και πολιτιστική εικόνα της χώρας.

Για πολλές δεκαετίες, η Γενοκτονία των Ποντίων παρέμενε ένα «σιωπηλό» τραύμα, θύμα των διπλωματικών ισορροπιών και της λήθης. Η ανατροπή ξεκίνησε το 1994, όταν η Βουλή των Ελλήνων αναγνώρισε ομόφωνα τη Γενοκτονία και όρισε την 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης.

Σήμερα, το ζήτημα έχει ξεπεράσει τα ελληνικά σύνορα. Το 2007, η Διεθνής Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών (IAGS) αναγνώρισε επίσημα ότι οι διώξεις κατά των Ελλήνων, των Αρμενίων και των Ασσυρίων συνιστούν Γενοκτονία. Ψηφίσματα αναγνώρισης έχουν εκδώσει -εκτός από την Ελλάδα και την Κύπρο- η Αρμενία, η Σουηδία, η Ολλανδία και η Αυστρία, ενώ εννέα πολιτείες των ΗΠΑ, ανάμεσά τους η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη, έχουν αναγνωρίσει το έγκλημα, ενώ η Γερουσία των ΗΠΑ κάνει συστηματικές αναφορές στη γενοκτονία των χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Τουρκία συνεχίζει να αρνείται τα γεγονότα, αποδίδοντάς τα σε «απώλειες πολέμου». Ωστόσο, η αλήθεια είναι πλέον καταγεγραμμένη στα αρχεία των τότε διπλωματών (Αυστριακών, Γερμανών, Αμερικανών) που έγιναν αυτόπτες μάρτυρες της θηριωδίας.

Η φετινή ημέρα μνήμης πάντως έχει ξεχωριστή σημασία, καθώς την 19η Μαΐου, θα συζητηθεί το θέμα της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου από Νεότουρκους και κεμαλιστές στην Ολομέλεια του Ευρωκοινοβουλίου στο Στρασβούργο. Είναι η πρώτη φορά φτάνει προς συζήτηση το συγκεκριμένο θέμα στην αίθουσα του Ευρωκοινοβουλίου, γεγονός που δημιουργεί πολύ μεγάλες ελπίδες και προσδοκίες, για διεθνοποίηση του ζητήματος της Γενοκτονίας.

Η 19η Μαΐου δεν είναι μια ημέρα μίσους. Είναι μια ημέρα δικαιοσύνης. Η αναγνώριση μιας γενοκτονίας δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αφορά το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας. Όπως αναφέρει και το ψήφισμα της IAGS, η άρνηση μιας γενοκτονίας είναι το «έσχατο στάδιο» του ίδιου του εγκλήματος, καθώς προετοιμάζει το έδαφος για μελλοντικές θηριωδίες.

Ο Ποντιακός Ελληνισμός, παρά τον ξεριζωμό, κατάφερε να επιβιώσει και να μεγαλουργήσει. Η λύρα του Πόντου, που θρηνεί για τους 353.000 νεκρούς, ταυτόχρονα τραγουδά για τη ζωή που συνεχίζεται. Τα παιδιά και τα εγγόνια των προσφύγων κρατούν τη φλόγα αναμμένη, όχι για να μείνουν εγκλωβισμένοι στο παρελθόν, αλλά για να θυμίζουν σε όλο τον κόσμο ότι κανένας λαός δεν πρέπει να υποστεί ξανά τέτοια φρίκη.

107 χρόνια μετά, η μνήμη παραμένει ζωντανή. Η Ιστορία δεν παραγράφεται. «Η Ρωμανία κι αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο», μια υπόσχεση που ο Ποντιακός Ελληνισμός κρατά ζωντανή κάθε μέρα, με κάθε χορό, με κάθε τραγούδι, με κάθε διεκδίκηση.