Το START σημαίνει Συνθήκη Μείωσης Στρατηγικών Όπλων. Η πιο πρόσφατη διμερής συμφωνία ΗΠΑ–Ρωσίας υπογράφηκε το 2010 από τους Μπαράκ Ομπάμα και Ντμίτρι Μεντβέντεφ και είναι η τελευταία εναπομείνασα συμφωνία πυρηνικού αφοπλισμού μεταξύ των δύο χωρών. Η πρώτη τέτοια συμφωνία ήταν οι συνομιλίες SALT-I το 1972.

Η New START περιορίζει τις ανεπτυγμένες στρατηγικές πυρηνικές κεφαλές σε 1.550 για κάθε πλευρά και τα στρατηγικά μέσα εκτόξευσης (βαριά βομβαρδιστικά, διηπειρωτικούς πυραύλους – ICBM, και βαλλιστικούς πυραύλους υποβρυχίων – SLBM) σε 800 για κάθε πλευρά. Περιλαμβάνει επίσης διατάξεις για αμοιβαίες επιθεωρήσεις.

Τι ίσχυε με τις παλαιότερες START

Οι προηγούμενες συμφωνίες START ήταν οι START I και START II. Η START I ξεκίνησε από τον Ρόναλντ Ρίγκαν, υπογράφηκε από τον Τζορτζ Μπους τον πρεσβύτερο και τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τέθηκε σε ισχύ το 1994 και διήρκεσε έως το 2009.

Η START II συμφωνήθηκε το 1993 αλλά δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ λόγω εντάσεων.

Το 2010 οι δύο πλευρές επανήλθαν στο τραπέζι και υπέγραψαν τη New START, που προοριζόταν να διαρκέσει 10 χρόνια. Το 2021, οι Μπάιντεν και Πούτιν συμφώνησαν σε πενταετή παράταση, οδηγώντας έτσι στη σημερινή προθεσμία του 2026.

Τι συμβαίνει αν λήξει

Με τη λήξη της συνθήκης, οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις δεν θα δεσμεύονται πλέον από ανώτατα όρια στα πυρηνικά τους οπλοστάσια.

«Αυτό είναι πολύ κακό για την παγκόσμια ασφάλεια», δήλωσε ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ.

Χωρίς παρέμβαση, ο κόσμος μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με μια ανεξέλεγκτη πυρηνική κούρσα εξοπλισμών. Παράλληλα, θα χαθεί η διαφάνεια και η προβλεψιμότητα που εξασφάλιζαν οι επιθεωρήσεις και η ανταλλαγή δεδομένων, ώστε να αποφεύγονται λάθη που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πυρηνική επίθεση.

Τι θέλουν να πετύχουν Ρωσία και ΗΠΑ

Τον Σεπτέμβριο του 2025, ο Πούτιν πρότεινε μονομερή τήρηση της συμφωνίας για έναν ακόμη χρόνο. Ο Τραμπ απάντησε ότι «ακούγεται καλή ιδέα», χωρίς δέσμευση.

Τον Ιανουάριο του 2026, ο Τραμπ δήλωσε: «Αν λήξει, λήγει. Θα κάνουμε μια καλύτερη συμφωνία». Θεωρεί ότι η Κίνα, η ταχύτερα αναπτυσσόμενη πυρηνική δύναμη, πρέπει να συμπεριληφθεί.

Σχέση με τον πόλεμο στην Ουκρανία

Η ρωσική εισβολή το 2022 ψύχρανε τις σχέσεις, αλλά αρχικά δεν επηρέασε τη συμφωνία. Έξι μήνες μετά, η Ρωσία απαγόρευσε τις αμερικανικές επιθεωρήσεις και το 2023 ανέστειλε τη συμμετοχή της, επικαλούμενη την αμερικανική στήριξη στην Ουκρανία, αν και τήρησε τα αριθμητικά όρια.

Ο ρόλος της Κίνας

Η Κίνα διαθέτει περίπου 600 πυρηνικές κεφαλές και αυξάνει ραγδαία το οπλοστάσιό της. Το Πεκίνο απορρίπτει περιορισμούς, λέγοντας ότι παραμένει πολύ χαμηλότερα από ΗΠΑ και Ρωσία.

Μπορεί να σωθεί η συμφωνία;

Δύσκολα. Η Ρωσία έχει αναπτύξει νέα οπλικά συστήματα που δεν καλύπτονται από τη συνθήκη (π.χ. υπερηχητικός πύραυλος Oreshnik, πυρηνικό drone Poseidon). Παράλληλα, η πρόταση Τραμπ για διαστημική αντιπυραυλική ασπίδα «Golden Dome» θεωρείται ότι υπονομεύει την αρχή της πυρηνικής αποτροπής.

Η ευρωπαϊκή ανησυχία

Στην Ευρώπη εντείνονται οι φόβοι ότι η αμερικανική «πυρηνική ομπρέλα» ίσως δεν είναι πλέον δεδομένη. Συζητείται το ενδεχόμενο Γαλλία και Βρετανία να επεκτείνουν την πυρηνική τους προστασία σε χώρες όπως η Γερμανία. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς επιβεβαίωσε ότι τέτοιες συνομιλίες βρίσκονται σε εξέλιξη.

Τι λένε οι πρώην υπογράφοντες

Ο Ομπάμα κάλεσε το Κογκρέσο να δράσει, προειδοποιώντας ότι η λήξη «θα μπορούσε να προκαλέσει νέα κούρσα εξοπλισμών». Ο Μεντβέντεφ δήλωσε ότι η εξέλιξη «πρέπει να ανησυχεί τους πάντες» και ότι επιταχύνει το «Ρολόι της Αποκάλυψης».

Συναγερμός από τον ΟΗΕ: Τελείωσε η πυρηνική συμφωνία ΗΠΑ–Ρωσίας – «Ο κόσμος πιο κοντά από ποτέ σε νέο εξοπλιστικό εφιάλτη»

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, κάλεσε ΗΠΑ και Ρωσία να υπογράψουν άμεσα νέα συμφωνία ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών, καθώς η ισχύουσα συνθήκη έληξε σε αυτό που χαρακτήρισε «κρίσιμη στιγμή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια».

Η τελευταία πυρηνική συμφωνία μεταξύ των δύο δυνάμεων, η New START, έληξε την Πέμπτη, απελευθερώνοντας επίσημα τόσο τη Μόσχα όσο και την Ουάσιγκτον από ένα σύνολο περιορισμών στα πυρηνικά τους οπλοστάσια και πυροδοτώντας φόβους για μια παγκόσμια κούρσα εξοπλισμών.

«Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από μισό αιώνα, βρισκόμαστε μπροστά σε έναν κόσμο χωρίς δεσμευτικά όρια στα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια των δύο κρατών που κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των πυρηνικών όπλων παγκοσμίως», δήλωσε ο Γκουτέρες.

Όπως σημείωσε, η New START και άλλες συμφωνίες ελέγχου εξοπλισμών «βελτίωσαν δραστικά την ασφάλεια όλων των λαών».

«Η κατάρρευση δεκαετιών επιτευγμάτων δεν θα μπορούσε να έρθει σε χειρότερη στιγμή – ο κίνδυνος χρήσης πυρηνικού όπλου είναι ο υψηλότερος εδώ και δεκαετίες», τόνισε, υπενθυμίζοντας τις ρωσικές αναφορές στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία περί χρήσης τακτικών πυρηνικών όπλων.

Η Ρωσία και οι ΗΠΑ ελέγχουν πάνω από το 80% των παγκόσμιων πυρηνικών κεφαλών. Ο Γκουτέρες κάλεσε Ουάσιγκτον και Μόσχα «να επιστρέψουν άμεσα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και να συμφωνήσουν σε ένα νέο πλαίσιο».

Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί ουσιαστικά το τέλος περισσότερων από πέντε δεκαετιών ελέγχου εξοπλισμών σε μια περίοδο αυξανόμενης παγκόσμιας αστάθειας. Παράλληλα, μπορεί να απειλήσει και τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών (NPT) του 1970, η οποία πρόκειται να επανεξεταστεί φέτος. Βάσει αυτής, τα κράτη χωρίς πυρηνικά όπλα δεσμεύονται να μην αποκτήσουν, εφόσον τα πυρηνικά κράτη επιδιώκουν με καλή πίστη τον αφοπλισμό.

Η συνθήκη New START, που υπογράφηκε το 2010 στην Πράγα από τους τότε προέδρους Μπαράκ Ομπάμα και Ντμίτρι Μεντβέντεφ, περιόριζε τα πυρηνικά οπλοστάσια κάθε πλευράς σε 1.550 ανεπτυγμένες στρατηγικές κεφαλές – μείωση σχεδόν 30% από τα όρια του 2002.

Ο Μεντβέντεφ δήλωσε ότι η λήξη της συνθήκης «πρέπει να ανησυχεί τους πάντες». 

Ο Τζο Μπάιντεν είχε συμφωνήσει με τη Ρωσία να παρατείνει τη New START για πέντε χρόνια μετά τη νίκη του επί του Ντόναλντ Τραμπ το 2020, ωστόσο οι σχέσεις των δύο χωρών επιδεινώθηκαν δραματικά μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα ταχθεί κατά διεθνών περιορισμών για τις ΗΠΑ και έχει ζητήσει την επανέναρξη πυρηνικών δοκιμών μετά από μακρά παύση, χωρίς όμως να προχωρήσει σε ενέργειες.

Παρατηρητές εκτιμούν ότι η λήξη της New START οφείλεται λιγότερο σε ιδεολογία και περισσότερο στη λειτουργία της κυβέρνησης Τραμπ, όπου έμπειροι διπλωμάτες έχουν παραγκωνιστεί και δεν υπήρξε η απαραίτητη δυνατότητα διαπραγμάτευσης μιας τόσο σύνθετης συμφωνίας.

Ο Τραμπ δεν προχώρησε στην πρόταση του Βλαντίμιρ Πούτιν για μονοετή παράταση των περιορισμών. Τον Οκτώβριο είχε δηλώσει ότι «ακούγεται καλή ιδέα», χωρίς να ακολουθήσουν διαπραγματεύσεις.

Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε ότι οι δύο χώρες «δεν δεσμεύονται πλέον από καμία υποχρέωση ή συμμετρική δήλωση στο πλαίσιο της συνθήκης», προσθέτοντας ότι η Ρωσία θα ενεργήσει «υπεύθυνα και συνετά», αλλά είναι έτοιμη να λάβει «αποφασιστικά» αντίμετρα αν απειληθεί η εθνική της ασφάλεια.

Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ κάλεσε τις δύο πλευρές να κάνουν «ό,τι είναι δυνατό» για να αποτραπεί μια νέα κούρσα εξοπλισμών.

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, δήλωσε ότι ο Τραμπ θα αποφασίσει αργότερα και επανέλαβε την ανάγκη για μια νέα συμφωνία που να περιλαμβάνει και την Κίνα.

«Ο πρόεδρος έχει καταστήσει σαφές ότι ο πραγματικός έλεγχος εξοπλισμών στον 21ο αιώνα είναι αδύνατος χωρίς την Κίνα, λόγω του ταχέως αυξανόμενου οπλοστασίου της», ανέφερε.

Το πυρηνικό οπλοστάσιο της Κίνας αυξάνεται γρήγορα, με εκτιμώμενους 550 στρατηγικούς εκτοξευτές – αριθμός πάντως χαμηλότερος από το όριο των 800 που είχαν ΗΠΑ και Ρωσία υπό τη New START. Η Γαλλία και η Βρετανία διαθέτουν από κοινού περίπου 100 ακόμη.