Μέση Ανατολή: Κλειδί ο Λίβανος για το deal ΗΠΑ - Ιράν

Οι συνομιλίες αυτές σηματοδότησαν την έναρξη περιόδου 60 ημερών διαπραγματεύσεων, που ελπίζεται ότι θα οδηγήσει σε νέα σχέση και μόνιμη ειρήνη μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.

Των διμερών αντιπροσωπιών ηγήθηκαν ο Αμερικανός αντιπρόεδρος, Τζέι Ντι Βανς, και ο πρόεδρος του ιρανικού Κοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, ενώ στις διαπραγματεύσεις συμμετείχαν επίσης ο πρωθυπουργός του Κατάρ, Μοχάμεντ μπιν Αμπντούλ Ραχμάν αλ Θάνι, ο Πακιστανός πρωθυπουργός, Σεχμπάζ Σαρίφ, και ο επιτελάρχης του πακιστανικού στρατού, Ασίμ Μουνίρ, ως διαμεσολαβητές για την εκπόνηση του μνημονίου κατανόησης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν που υπογράφηκε την περασμένη βδομάδα.

Διπλό εμπόδιο

Σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους, οι συνομιλίες της Κυριακής 21 Ιουνίου επικεντρώθηκαν σε δύο σημαντικά εκκρεμή ζητήματα: στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, αλλά κυρίως στη σύγκρουση του Λιβάνου. Ωστόσο, οι συναντήσεις είχαν ως στόχο οι Βανς και Γκαλιμπάφ να δώσουν τον τόνο για εκτεταμένες συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών και να αναθέσουν τις επόμενες συναντήσεις σε τεχνικούς εμπειρογνώμονες.

Οι μάχες στον Λίβανο καθυστέρησαν τη συνάντηση της Λουκέρνης, η οποία αρχικά είχε προγραμματιστεί για νωρίτερα, έπειτα από τις κατηγορίες του Ιράν ότι οι ισραηλινές επιθέσεις αντιποίνων σε θέσεις της Χεζμπολάχ στον Λίβανο παραβίασαν το μνημόνιο κατανόησης. Παρότι οι συγκρούσεις μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ εντάθηκαν αργότερα παρά τις εκ νέου δεσμεύσεις του Ισραήλ και του Λιβάνου για κατάπαυση του πυρός, το Ιράν αποφάσισε να συμμετάσχει στη συνάντηση της Λουκέρνης, αντανακλώντας την απροθυμία του να εγκαταλείψει τη διαδικασία.

Ωστόσο, η φαινομενικά δυσεπίλυτη κατάσταση της σύγκρουσης στον Λίβανο καταδεικνύει ότι η αρχική ρήτρα του μνημονίου κατανόησης -η οποία «δηλώνει τον άμεσο και οριστικό τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου»- αποτελεί ίσως την πιο ισχυρή απειλή για τη νεοσύστατη ειρηνευτική διαδικασία.

Ούτε βήμα πίσω

Διακινδυνεύοντας τις σχέσεις του με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ ισχυρίζεται ότι στρατηγικά δεν μπορεί να επιτρέψει στο Ιράν να χρησιμοποιήσει το μνημόνιο κατανόησης για να περιορίσει την ικανότητά του να καταπολεμά τη Χεζμπολάχ και τους άλλους εταίρους της Τεχεράνης στον λεγόμενο «Αξονα Αντίστασης». Το Τελ Αβίβ, το οποίο επιδιώκει τον πλήρη αφοπλισμό της ισλαμιστικής οργάνωσης, δήλωσε δημόσια ότι δεν θα εγκαταλείψει την ουδέτερη ζώνη που έχει δημιουργήσει στον Νότιο Λίβανο.

Επιπλέον, η έναρξη των επίσημων συνομιλιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν έθεσε σε κίνηση τις πολύπλοκες διαπραγματεύσεις σχετικά με τις τεχνικές λεπτομέρειες της άρσης των αμερικανικών κυρώσεων. Με την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης, το Ιράν έλαβε μια αρχική χαλάρωση των μέτρων, συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης νομοθετικών εξαιρέσεων από τις ΗΠΑ που θα του επιτρέψουν να πουλάει και να εξάγει πετρέλαιο χωρίς περιορισμούς. Ακόμη, η παράγραφος 11 του μνημονίου κατανόησης υπονοεί ότι η Τεχεράνη θα αποκτήσει αμέσως πρόσβαση σε τουλάχιστον ένα μερίδιο από τα εκτιμώμενα 80-100 δισ. δολάρια των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων της σε τρίτες χώρες.

Ωστόσο, η πιο ολοκληρωμένη άρση των κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της αποδέσμευσης όλων των υπόλοιπων δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων του Ιράν στο εξωτερικό, εξαρτάται από την τελική συμφωνία. Σύμφωνα με την παράγραφο 7 του μνημονίου κατανόησης, «οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τερματίσουν κάθε είδους κυρώσεις κατά του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), καθώς και όλων των μονομερών κυρώσεων των ΗΠΑ -πρωτογενών και δευτερογενών- σε ένα συμφωνημένο χρονοδιάγραμμα ως μέρος της τελικής συμφωνίας».

ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟΨΕΩΝ

Δύσκολος γρίφος το πυρηνικό πρόγραμμα

Στην παράγραφο 8 του μνημονίου κατανόησης αναφέρεται ότι οι ΗΠΑ και το Ιράν συμφωνούν «να επιλύσουν τη διάθεση του αποθέματος εμπλουτισμένου ουρανίου μέσω ενός μηχανισμού που θα συμφωνηθεί αμοιβαία, με την ελάχιστη μεθοδολογία να είναι η επιτόπια ανάμιξη υπό την επίβλεψη του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας». Προστίθεται δε ότι «τα δύο μέρη συμφώνησαν επίσης να συζητήσουν το ζήτημα του εμπλουτισμού και άλλα αμοιβαία συμφωνημένα ζητήματα που σχετίζονται με τις πυρηνικές ανάγκες του Ιράν βάσει ενός ικανοποιητικού πλαισίου που θα ενσωματωθεί στην τελική συμφωνία».

Πολλοί επικριτές του μνημονίου κατανόησης υποστηρίζουν ότι η τελική συμφωνία των ΗΠΑ με το Ιράν, η οποία προφανώς δεν θα απαιτήσει από την Τεχεράνη να διαλύσει το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου κι άλλες πυρηνικές υποδομές της, δεν διασφαλίζει ότι σε μόνιμη βάση το Ιράν δεν θα είναι «πυρηνικό κράτος». Από την άλλη πλευρά, Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι εξώθησαν επιτυχώς το Ιράν ώστε να συμφωνήσει σε μόνιμο περιορισμό του εμπλουτισμού ουρανίου στο επίπεδο του 3,67%, που είναι κατάλληλο μόνο για πυρηνική ενέργεια, σε αντίθεση με την πρόβλεψη του Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης για άρση των περιορισμών στο πρόγραμμα εμπλουτισμού του Ιράν.

Απαιτήσεις

Το μνημόνιο κατανόησης υπογραμμίζει επίσης τις απαιτήσεις του Ιράν για αμετάκλητη τελική συμφωνία. Η Τεχεράνη είχε υποστηρίξει ότι οποιαδήποτε συμφωνία με τις ΗΠΑ θα πρέπει να διαρθρωθεί ως επίσημη συνθήκη που θα λάβει την επικύρωση της αμερικανικής Γερουσίας, αλλά προφανώς απέσυρε αυτό το αίτημα αναγνωρίζοντας ότι η πλειοψηφία των δύο τρίτων του νομοθετικού οργάνου είναι απρόσιτη. Αντ’ αυτού, το μνημόνιο κατανόησης αναφέρει ότι «η τελική συμφωνία θα εγκριθεί από δεσμευτικό ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ».

Το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν εγκρίθηκε από το ψήφισμα 2231 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, αλλά προέβλεπε ανάκτηση των κυρώσεων εφόσον κρινόταν από οποιοδήποτε μέρος ότι η Τεχεράνη δεν συμμορφωνόταν. Η ανάκτηση επιβλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, αλλά ένα νέο ψήφισμα πιθανώς δεν θα περιέχει διάταξη για ανάκτηση. Παρότι κανένα από τα υπόλοιπα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις, στον ΟΗΕ δεν αναμένεται να τεθεί κάποιο βέτο σε ψήφισμα που θα εγκρίνει μια νέα συμφωνία.