Θολός ο διπλωματικός ορίζοντας στα Στενά του Ορμούζ

Πριν από τον πόλεμο, ημερησίως 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου εξάγονταν μέσω των Στενών, καθώς και υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από το Κατάρ – περισσότερο από το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Ως συνέπεια των ιρανικών επιθέσεων στη ναυτιλία μέσω των Στενών και του αποκλεισμού των ιρανικών λιμένων από τις ΗΠΑ, η ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω της πλωτής οδού επιβραδύνθηκε σε σταδιακή μείωση κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Το ουσιαστικό κλείσιμο του σημείου συμφόρησης κατέστησε αναγκαία την παγκόσμια μείωση των αποθεμάτων πετρελαίου, προκειμένου να αποφευχθεί μια περαιτέρω αύξηση του ενεργειακού κόστους και μια επακόλουθη παγκόσμια ύφεση. Το μνημόνιο κατανόησης, ιδίως το άρθρο 5, το οποίο αφορά το άνοιγμα των Στενών, προσέφερε στον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, και την ομάδα του μια άμεση οδό για τον μετριασμό της πολιτικής και οικονομικής ζημίας που προκλήθηκε από τον πόλεμο. Ο συμβιβασμός πέτυχε, επίσης, τον στόχο του Ιράν να τερματίσει τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό των ΗΠΑ που το εμπόδιζε να εξάγει το πετρέλαιό του, το μεγαλύτερο μέρος του οποίου πρέπει να διέρχεται από τα Στενά για να φτάσει στον κύριο πελάτη του, την Κίνα.

Αμφισβήτηση

Οι προ ημερών συγκρούσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ωθούν παγκόσμιους αξιωματούχους και ειδικούς να αμφισβητήσουν τη βιωσιμότητα του μνημονίου κατανόησης και να αξιολογήσουν εάν οποιοσδήποτε συνδυασμός κινήτρων ή αποτρεπτικών μέτρων μπορεί να επιφέρει μόνιμη ειρήνη στον Κόλπο. Οι νέες επιθέσεις του Ιράν σε εμπορικά πλοία σηματοδοτεί την πρόθεσή του να διατηρήσει τη στρατηγική υπεροχή στην πλωτή οδό, την οποία η Τεχεράνη θεωρεί απαραίτητη για την αποτροπή οποιασδήποτε μελλοντικής στρατιωτικής δράσης των ΗΠΑ κατά του θεοκρατικού καθεστώτος.

Η παραίτηση από κάθε επιρροή στην κυκλοφορία μέσω των Στενών θα εξάλειφε, επίσης, κατά την άποψη των Ιρανών στρατηγών, την κύρια πηγή μόχλευσης του Ιράν έναντι των ΗΠΑ στις συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις για μια μόνιμη συμφωνία που καλύπτει τις πυρηνικές δεσμεύσεις του Ιράν και την άρση των αμερικανικών κυρώσεων. Οι Ιρανοί ηγέτες υπολογίζουν ότι ούτε ο Τραμπ ούτε οποιοσδήποτε μελλοντικός πρόεδρος των ΗΠΑ θα διακινδυνεύσει τις οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις ενός νέου πολέμου κατά του Ιράν, που είναι βέβαιο ότι θα περιλαμβάνει το κλείσιμο των Στενών.

Οι δηλώσεις και οι ενέργειες του Ιράν την περασμένη εβδομάδα αντιπροσώπευαν μια προσπάθεια της Τεχεράνης να σταματήσει αυτό που θεωρούσε ως επέκταση της επιρροής του στα Στενά. Από την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης, στις 17 Ιουνίου, το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, σε συνεργασία με εταίρους, κατευθύνει ένα αυξανόμενο μερίδιο της κυκλοφορίας στα Στενά κατά μήκος μιας διαδρομής που αγκαλιάζει τις ακτές του Ομάν. Την περασμένη εβδομάδα, η εταιρία παρακολούθησης πλοίων Kpler ανέφερε ότι ο αριθμός των πλοίων που διέρχονται από τα Στενά ανέκαμψε σε περισσότερο από το ήμισυ των προπολεμικών επιπέδων – 120 διελεύσεις ανά ημέρα. Την Τρίτη, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO), ο οποίος υποστηρίζεται από τον ΟΗΕ, επεσήμανε ότι συντονίζει μια διαδρομή εκκένωσης για τα εκατοντάδες πλοία που είναι εγκλωβισμένα στον Περσικό Κόλπο, σε συνεργασία με το Ιράν, το Ομάν, άλλα κράτη του Κόλπου και τις ΗΠΑ.

Καθώς η ναυτιλία στα Στενά φαινόταν έτοιμη να ανακάμψει πλήρως, το Ιράν ξεκίνησε να επιβάλει τη δική του ερμηνεία του μνημονίου κατανόησης, καθώς και να αποδείξει την ικανότητά του να κλείσει τα Στενά όποτε επιλέξει. Οι Ιρανοί ηγέτες ερμηνεύουν το άρθρο 5 του μνημονίου κατανόησης ως ανάθεση στην Τεχεράνη της μακροπρόθεσμης διαχείρισης των Στενών και ισχυρίζονται ότι η προσπάθεια των ΗΠΑ να κατευθύνουν την εμπορική κυκλοφορία προς τις ακτές του Ομάν παραβιάζει το μνημόνιο κατανόησης.

Ασάφειες

Η διατύπωση του άρθρου 5 είναι ασαφής, καλώντας το Ιράν να κάνει «διευθετήσεις χρησιμοποιώντας τις καλύτερες δυνατές προσπάθειές του για την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων» για εξήντα μέρες. Αφήνει τις «διευθετήσεις» και τις «καλύτερες προσπάθειες» απροσδιόριστες, αλλά οι ειδικοί δεν ερμηνεύουν το άρθρο 5 ως δικαιολογία της επιμονής του Ιράν τα πλοία να χρησιμοποιούν μόνο τα κανάλια που έχει ορίσει εκείνο για να διασχίσουν τα Στενά. Το άρθρο 5 αναβάλλει τις μόνιμες ρυθμίσεις για τα Στενά σε περαιτέρω διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ιράν και των κρατών του Κόλπου, αλλά οι Ιρανοί ηγέτες ισχυρίζονται ότι η Τεχεράνη θα τα διαχειρίζεται επ’ αόριστον.

Στηριζόμενη στην ιρανική ερμηνεία του άρθρου 5, την περασμένη Πέμπτη, η Αρχή των Στενών του Περσικού Κόλπου (PGSA), ένας φορέας που συστάθηκε από την Τεχεράνη για την είσπραξη διοδίων από πλοία που διέρχονται από το Ορμούζ, ανήρτησε στο X ότι «οποιαδήποτε διέλευση από διαδρομές εκτός του πλαισίου που ορίζεται από την PGSA δεν θα καλύπτεται από εγγυήσεις ασφαλούς διέλευσης ούτε θα δικαιούται ασφαλιστική κάλυψη ή σχετικές ευθύνες… Οι συνέπειες που προκύπτουν από τη διέλευση μέσω μη εξουσιοδοτημένων διαδρομών αποτελούν ευθύνη του πλοιοκτήτη, του διαχειριστή και του διοικητή του σκάφους».

Τα ΜΜΕ που συνδέονται με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) ήταν πιο άμεσα, προειδοποιώντας ότι οποιαδήποτε προσπάθεια διέλευσης των Στενών κατά μήκος μιας διαδρομής που ορίζεται από τον ΙΜΟ θα ήταν «απαράδεκτη και εντελώς επικίνδυνη» και ότι όλα τα πλοία θα πρέπει να συντονιστούν με το Ιράν.

Συναντήσεις

Οι απειλές του Ιράν έρχονται σε αντίθεση με την αισιοδοξία που εξέφρασε ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, ο επικεφαλής διαπραγματευτής του μνημονίου κατανόησης, ότι ένας μηχανισμός επίλυσης διαφορών θα αποτρέψει περαιτέρω συγκρούσεις. Οπως ανέφερε την περασμένη εβδομάδα, ο μηχανισμός θα περιλαμβάνει συναντήσεις μεταξύ της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM) και αξιωματούχων του IRGC στην Ντόχα του Κατάρ για την επίλυση των συγκρούσεων για τα Στενά.

Η επιμονή του Ιράν για έλεγχο των Στενών και τα ερωτήματα σχετικά με τη δέσμευση των ΗΠΑ για περιορισμό του Ιράν έχουν ωθήσει τα αραβικά κράτη του Κόλπου να επανεκτιμήσουν τις στρατηγικές εθνικής ασφάλειάς τους. Την περασμένη εβδομάδα ο ΥΠΕΞ των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, επισκέφθηκε το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, λέγοντας στους ηγέτες με τους οποίους συναντήθηκε ότι οι ΗΠΑ είναι δεσμευμένες στην απεριόριστη κυκλοφορία του εμπορίου μέσω του Στενών και στην ασφάλεια των εταίρων τους στον Κόλπο. Ολοι οι ηγέτες του Κόλπου έχουν εκφράσει την υποστήριξή τους προς τις ΗΠΑ, αλλά ανταποκρίνονται και στη σκληρή γραμμή της Τεχεράνης συμμετέχοντας σε συνομιλίες με Ιρανούς ηγέτες.

ΝΕΑ ΕΝΤΑΣΗ

Το χρονικό που προκάλεσε την ανάφλεξη

Ειδικοί εκτιμούν ότι η αναζωπύρωση των συγκρούσεων στον Περσικό Κόλπο, πιθανότατα, θα εκπληρώσει τον στόχο του Ιράν να αναστατώσει τις διεθνείς αγορές ενέργειας και οικονομίες και παράλληλα να πιέσει τις ΗΠΑ ώστε να αποδεχθούν τις απαιτήσεις του.

Οι προοπτικές αποτροπής βίαιων διαφορών μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν εξανεμίστηκαν την Πέμπτη 25 Ιουνίου, όταν το Ναυτικό του IRGC πραγματοποίησε επίθεση με drone κατά του πλοίου μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων «Ever Lovely» με σημαία Σιγκαπούρης. Η επίθεση αυτή ήταν η πρώτη ιρανική κινητική ενέργεια κατά της ναυτιλίας από τότε που συμφωνήθηκε το μνημόνιο κατανόησης.

Αποκαλώντας την επίθεση «παραβίαση της συμφωνίας και της εκεχειρίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν», την επόμενη ημέρα η CENTCOM έπληξε ιρανικές θέσεις ανίχνευσης πυραύλων, drones και στόχων σε διάφορες στρατηγικές τοποθεσίες κατά μήκος των ακτών του Ιράν, το οποίο ένα 24ωρο μετά κλιμάκωσε την ένταση χτυπώντας ένα δεξαμενόπλοιο, το «Kiku» με σημαία Παναμά, καθώς και στόχους στο Μπαχρέιν, το οποίο για περισσότερα από 30 χρόνια φιλοξενεί ένα αρχηγείο του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού.

Ανταπόδοση

Με εντολή του Ντόναλντ Τραμπ, την ίδια ημέρα η CENTCOM ανταπέδωσε πλήττοντας περισσότερους από δέκα ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους σε πολλαπλές τοποθεσίες εντός και πλησίον των Στενών του Ορμούζ, ενώ το Ιράν απάντησε με χτυπήματα στο Μπαχρέιν και το Κουβέιτ.

Ως συνέπεια των συγκρούσεων χαμηλής έντασης από την Πέμπτη 25 Ιουνίου, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ανέφεραν, την περασμένη Κυριακή, ότι περαιτέρω διαπραγματεύσεις μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν για μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία έχουν αναβληθεί επ’ αόριστον.

Πάντως, η Ουάσιγκτον έχει απαντήσει στις επιθέσεις της Τεχεράνης όχι μόνο με στρατιωτική δράση, αλλά και άλλες πράξεις, αφού το Κοινό Κέντρο Ναυτιλιακών Πληροφοριών, το οποίο εποπτεύεται από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, ανακοίνωσε ότι η ναυτιλιακή λωρίδα που προστατεύει κοντά στις ακτές του Ομάν επεκτείνεται, προκειμένου να εξυπηρετήσει τη ναυσιπλοΐα.