Ανθρωπισμός χωρίς τη «woke» ατζέντα – Γράφει στο ET ο Δημοσθένης Δαββέτας

Η συμπερίληψη, στην ανθρωπιστική της έννοια, ξεκινά από την αρχή ότι ο άνθρωπος προηγείται της κατηγορίας στην οποία τον κατατάσσουμε. Ο Σωκράτης δεν ρωτά πρώτα ποια είναι η κοινωνική ταυτότητα του συνομιλητή του αλλά ενδιαφέρεται για το τι είναι το δίκαιο, το καλό και η αλήθεια. Ο Καντ διατυπώνει την αρχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ανεξάρτητα από καταγωγή ή κοινωνική θέση. Η γαλλική δημοκρατική παράδοση, από τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη μέχρι τη σύγχρονη République, οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα ότι ο πολίτης είναι φορέας καθολικών δικαιωμάτων.

Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη διαφορά από εκδοχές της σύγχρονης woke ιδεολογίας: ο ανθρωπιστικός οικουμενισμός λέει «όλοι είμαστε ίσοι», ενώ ο ταυτοτικός κατακερματισμός λέει «είμαστε διαφορετικές ομάδες που πρέπει να αντιμετωπιζόμαστε πρωτίστως ως ομάδες».

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ταυτότητα γίνεται σημαντικότερη από την κοινή πολιτική ιδιότητα του πολίτη.

Δημοσθένης Δαββέτας Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής

Η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς έναν κοινό χώρο. Αν κάθε κοινωνική ομάδα αποκτήσει τη δική της αλήθεια, τη δική της ιστορική μνήμη, τη δική της γλώσσα και τελικά το δικό της ηθικό δικαστήριο, τότε η κοινωνία παύει να είναι πολιτική κοινότητα και μετατρέπεται σε άθροισμα ανταγωνιστικών ταυτοτήτων.

Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο μπορεί να διατυπωθεί η ένσταση περί αντιανθρωπισμού της woke σκέψης, επειδή ορισμένες ριζοσπαστικές εκδοχές της μπορούν να υποκαταστήσουν τον συγκεκριμένο άνθρωπο με μία αφηρημένη κοινωνική κατηγορία: καταπιεστής/καταπιεζόμενος, προνομιούχος/μη προνομιούχος, πλειοψηφία/μειονότητα.

Τότε ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως μοναδική προσωπικότητα και γίνεται φορέας μιας συλλογικής ενοχής ή μιας συλλογικής αθωότητας.

Η αντίθεση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στη γλώσσα η οποία κι ασφαλώς εξελίσσεται και οφείλει να αποφεύγει προσβλητικές ή αποκλειστικές εκφράσεις. Ομως, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη φυσική γλωσσική εξέλιξη και στην πολιτική επιβολή μιας συγκεκριμένης γλωσσικής ορθοδοξίας. Στη Γαλλία, το Conseil d’ État έκρινε το 2024 νόμιμη την απαγόρευση ορισμένων μορφών  «συμπεριληπτικής γραφής» στην εκπαίδευση, με το σκεπτικό ότι η διατήρηση των κοινών γραμματικών κανόνων υπηρετεί μεταξύ άλλων την πρόσβαση όλων των μαθητών στη γλώσσα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η γαλλική Πολιτεία απορρίπτει την ισότητα των φύλων. Αντίθετα, η ίδια απόφαση αναγνωρίζει την ανάγκη καταπολέμησης των στερεοτύπων και προώθησης της ισότητας.

Το πρόβλημα δεν είναι, λοιπόν, η καταπολέμηση των διακρίσεων, αλλά το ενδεχόμενο η πολιτική καταπολέμησης των διακρίσεων να μετατραπεί σε σύστημα ιδεολογικής συμμόρφωσης.

Κι εδώ εμφανίζεται η έννοια του έθνους.

Το να υπερασπίζεται κανείς το έθνος δεν σημαίνει αναγκαστικά εθνικισμό, ξενοφοβία ή αποκλεισμό. Το έθνος μπορεί να είναι ιστορική μνήμη, γλώσσα, πολιτισμός, δημοκρατικοί θεσμοί και κοινή ευθύνη. Η Γαλλία, για παράδειγμα, αντιλαμβάνεται τη γαλλική γλώσσα ως στοιχείο της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ετσι μπορεί να διατυπωθεί μια πατριωτική αλλά όχι εθνικιστική θέση: αγαπώ την πολιτιστική μου κληρονομιά όχι επειδή θεωρώ τους άλλους κατώτερους, αλλά επειδή πιστεύω ότι κάθε πολιτισμός έχει δικαίωμα να διατηρεί τη μνήμη, τη γλώσσα και τη συνέχειά του.

Το ίδιο ισχύει και για την Ελλάδα. Η υπεράσπιση της ελληνικής γλώσσας, της ιστορικής μνήμης ή της εθνικής ταυτότητας δεν είναι από μόνη της αντιανθρωπιστική. Αντίθετα, μπορεί να γίνει ανθρωπιστική όταν συνδυάζεται με σεβασμό στον ξένο, στον πρόσφυγα, στη μειονότητα και στον διαφορετικό.

Η πραγματική αντίθεση επομένως δεν είναι έθνος εναντίον ανθρωπότητας, αλλά η αντίθεση ανάμεσα σε έναν πατριωτισμό που αναγνωρίζει την ανθρώπινη καθολικότητα και σε έναν αποκλειστικό εθνικισμό που θεωρεί τον άλλον κατώτερο.

Το ίδιο όμως πρέπει να ισχύει και αντίστροφα: δεν είναι κάθε κριτική στη woke ιδεολογία ρατσισμός, ομοφοβία ή μισαλλοδοξία. Η δημοκρατία χρειάζεται και το δικαίωμα να αμφισβητείται η ίδια η γλώσσα της πολιτικής.

Να λες στον μετανάστη «είσαι άνθρωπος και πολίτης με ίσα δικαιώματα», χωρίς να απαιτείς από την κοινωνία να απαρνηθεί την ιστορική της ταυτότητα. Να υπερασπίζεσαι τη γυναίκα χωρίς να μετατρέπεις κάθε άνδρα σε συλλογικό ένοχο. Να προστατεύεις τις μειονότητες χωρίς να κατασκευάζεις μόνιμες κοινωνικές πλειοψηφίες και μειονότητες. Να υπερασπίζεσαι τον διαφορετικό χωρίς να θεωρείς ύποπτο εκείνον που διαφωνεί.

Αυτή μπορεί να είναι μια νέα ανθρωπιστική σύνθεση: οικουμενισμός χωρίς ισοπέδωση, πατριωτισμός χωρίς ξενοφοβία, συμπερίληψη χωρίς ιδεολογική επιβολή και ελευθερία χωρίς περιφρόνηση του άλλου.

Γιατί, τελικά, η μεγάλη ανθρωπιστική αρχή δεν είναι «να ανήκεις στη σωστή ταυτότητα», αλλά

να αναγνωρίζεις στον άλλον την ίδια ανθρώπινη αξία που απαιτείς για τον εαυτό σου.

Και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί κανείς να απορρίπτει μια συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία χωρίς να απορρίπτει τους ανθρώπους τους οποίους αυτή υποτίθεται ότι υπερασπίζεται.

Δημοσθένης Δαββέτας, καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής.