Το τραύμα κρατά δέσμιες τις γενιές: Η Λάουρα Τσβιέρτνια αποκλειστικά στον ΕΤ

Ανάμεσά τους, η πολυσυζητημένη παρουσίαση της Λάουρα Τσβιέρτνια, η οποία καθήλωσε το κοινό των Χανίων με το μυθιστόρημά της, «Στον δρόμο μας φωνάζουν αλλιώς» (που κυκλοφορεί στα γερμανικά με τον τίτλο «Auf der Straße heißen wir anders»).
Με αφορμή το πέρασμά της από την Κρήτη, είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε μαζί της σε μια βαθιά, αποκαλυπτική συνέντευξη. Η συγγραφέας μάς ξετύλιξε το νήμα μιας συγκλονιστικής οικογενειακής ιστορίας που κινείται ανάμεσα στη σιωπή της Γενοκτονίας των Αρμενίων και στην αναζήτηση της ταυτότητας στο σήμερα. Μας μίλησε για τη γεωμετρία του να ανήκεις στο «ενδιάμεσο», για το βάρος των αντικειμένων που κουβαλούν μνήμη και για τη δική της δημοσιογραφική και λογοτεχνική αλήθεια.

Στο μυθιστόρημά σας, η σιωπή γύρω από την αρμενική καταγωγή δεν είναι απλά απουσία λόγων, αλλά ένας ολόκληρος τρόπος ζωής. Πώς μετατρέπεται αυτή η οικογενειακή σιωπή από μηχανισμός επιβίωσης σε μια «κληρονομιά» που οι επόμενες γενιές καλούνται να αποκρυπτογραφήσουν;

Η σιωπή που τυλίγει αυτή την οικογένεια αλλάζει πρόσωπο από γενιά σε γενιά. Αρχικά, είναι η βουβή αδυναμία της προγιαγιάς να μιλήσει, ένας βυθός από πόνο και ντροπή μπροστά στη φρίκη που έζησε ως θύμα της Γενοκτονίας των Αρμενίων. Επειτα, γίνεται η αμηχανία της γιαγιάς, που αδυνατεί να δώσει εξηγήσεις για αυτή τη βαριά κληρονομιά. Και τέλος, φτάνουμε στη συνειδητή αποσιώπηση του πατέρα, ο οποίος πασχίζει να κρατήσει την κόρη του μακριά από τις σκοτεινές σελίδες της οικογενειακής ιστορίας.
Κι όμως, όλες αυτές οι διαφορετικές εκδοχές της σιωπής μοιράζονται μια κοινή ρίζα: Τρέφονται από την άρνηση και την έλλειψη διαχείρισης του εγκλήματος. Ετσι, το τραύμα μετατρέπεται σε μια φυλακή που κρατά δέσμιες τις γενιές, τη μία μετά την άλλη.

Ο τίτλος «Στον δρόμο μας φωνάζουν αλλιώς» κρύβει μια έντονη θεατρικότητα. Πιστεύετε ότι οι μετανάστες αναγκάζονται να αναπτύξουν μια «διπλή ζωή», όπου το σπίτι είναι το καταφύγιο της αλήθειας και ο δρόμος μια σκηνή όπου υποδύονται κάποιον άλλον για να επιβιώσουν;

Ναι, πιστεύω ότι αυτή η εικόνα αποτυπώνει ανάγλυφα την πραγματικότητα που βιώνουν πολλοί μετανάστες σε ολόκληρο τον κόσμο. Στην περίπτωση όμως των ηρώων μου, η κατάσταση είναι ακόμα πιο οριακή: Αναγκάζονται να κρύβουν την ταυτότητά τους μέσα στον ίδιο τους τον τόπο, εκεί όπου ανέκαθεν αποτελούσαν κομμάτι του γηγενούς πληθυσμού: στην Τουρκία.
Αυτή ήταν η μοίρα αμέτρητων Αρμενίων και άλλων μειονοτήτων. Μετά τον βίαιο «εκτουρκισμό» των επιθέτων τους μέσα από συγκεκριμένους νόμους, το επόμενο βήμα τους για να προστατευτούν ήταν να αφανίσουν και τα μικρά τους ονόματα από τον δημόσιο χώρο.

Η γραφειοκρατία της Δύσης κατέγραψε τη γιαγιά Μαριάμ με βάση το διαβατήριό της (ως Τουρκάλα εργάτρια) και όχι με βάση την καρδιά της (ως Αρμένισσα). Πόσο δύσκολο ήταν λογοτεχνικά να αποδώσετε αυτό το βαθύ τραύμα της «αορατότητας» και της απώλειας της πραγματικής ρίζας;
Το τραγικό, ή μάλλον το επώδυνο, είναι ότι η Μαριάμ, όπως και οι υπόλοιποι -με εξαίρεση την κόρη, την Κάρλα- συγκαλύπτουν οι ίδιοι την ταυτότητά τους, υποκινούμενοι από τον φόβο. Και ναι, η λογοτεχνική αποτύπωση αυτού του βιώματος ήταν πράγματι μια πρόκληση.
Κι αυτό, αν μη τι άλλο, επειδή το γερμανικό αναγνωστικό κοινό έχει συνήθως ελάχιστη γνώση γύρω από αυτό το ιστορικό πλαίσιο. Οι περισσότεροι δεν έχουν την παραμικρή ιδέα για τις πολυσύνθετες ταυτότητες των ανθρώπων που ήρθαν από την Τουρκία ως φιλοξενούμενοι εργάτες (Gastarbeiter). Δεν γνωρίζουν, για παράδειγμα, ότι οι Αρμένιοι αποτελούν κομμάτι του αυτόχθονα, του αρχικού πληθυσμού στα εδάφη της Τουρκίας. Από πού να πρωτοπιάσεις, λοιπόν, το νήμα; Ειδικά όταν δεν γράφεις ένα επεξηγηματικό βιβλίο τεκμηρίωσης (non-fiction), αλλά ένα μυθιστόρημα.

Το χρυσό βραχιόλι

Το χρυσό βραχιόλι της γιαγιάς λειτουργεί στο βιβλίο ως ένας ζωντανός συνδετικός κρίκος με το χθες. Ποια είναι η δύναμη των υλικών αντικειμένων στη λογοτεχνία αλλά και στη δική σας ζωή; Μπορεί ένα κειμήλιο να κουβαλάει μέσα του περισσότερη ιστορία από ένα ολόκληρο αρχείο;

Ως δημοσιογράφος, θα ήμουν απίστευτα ευτυχής αν μπορούσα να καταφύγω σε ένα αρχείο για να κάνω έρευνα γύρω από την αρμενική μου οικογένεια.
Αλλά ως συγγραφέας, είμαι τουλάχιστον εξίσου δεμένη με τα μυστηριώδη αντικείμενα που ταξιδεύουν μέσα στις δεκαετίες ή ακόμα και στους αιώνες.

«Η πατρίδα είναι φτιαγμένη από προσδοκίες»

Το ταξίδι της Κάρλας και του πατέρα της Αβι στην Αρμενία αποδεικνύει ότι η «πατρίδα» είναι συχνά μια εσωτερική γεωγραφία, φτιαγμένη από προσδοκίες. Τελικά, η επιστροφή στις ρίζες μάς προσφέρει τη λύτρωση ή μας φέρνει αντιμέτωπους με τη συνειδητοποίηση ότι ανήκουμε, για πάντα, στο «ενδιάμεσο»;

Ναι, πιστεύω ότι έτσι ακριβώς είναι. Δεν μπορούμε ποτέ να αντικρίσουμε μια πατρίδα ακριβώς όπως τη διατηρούμε στη μνήμη μας – και πολύ περισσότερο όταν δεν έχουμε πάει ποτέ εκεί. Ο τόπος αυτός είναι τότε φορτισμένος με τόσες φαντασιώσεις, που είναι αδύνατον να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Ισως γι’ αυτόν τον λόγο προτιμώ την έκφραση «νιώθω σαν στο σπίτι μου» (Zuhause sein), επειδή είναι μια έννοια που πατάει περισσότερο στο παρόν.