Η ιστορική σιδερένια πύλη του Πολυτεχνείου, την οποία κατέρριψε το τανκ όταν, κατ’ εντολή της δικτατορικής κυβέρνησης, εισέβαλε τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973 στον κατειλημμένο από τους εξεγερμένους φοιτητές και εργαζoμένους χώρο του Ιδρύματος, που αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του αντιδικτατορικού αγώνα, χαρακτηρίζεται μνημείο.
Συγκεκριμένα, η τσακισμένη σιδερένια πύλη που εκτίθεται σήμερα στο προαύλιο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η σημερινή κεντρική πύλη και τμήμα της περίφραξης του ιστορικού κτιριακού συγκροτήματος επί της οδού Πατησίων 42, καθώς και η χάλκινη κεφαλή, έργο του γλύπτη Μέμου Μακρή (1913-1993), χαρακτηρίστηκαν ως μνημεία. Παραμονή της 53ης επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) και το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) -σε κοινή συνεδρίασή τους- γνωμοδότησαν ομόφωνα υπέρ του χαρακτηρισμού ως μνημείων των παραπάνω στοιχείων του ιστορικού συγκροτήματος του Πολυτεχνείου, αναγνωρίζοντας την ιδιαίτερη ιστορική αξία τους ως συμβόλων της αντίστασης των φοιτητών και των πολιτών της Αττικής κατά της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών.
Η τριήμερη κατάληψη του Πολυτεχνείου από τις 14 έως τις 17 Νοέμβρη του 1973 υπήρξε η κορύφωση του αντιδικτατορικού αγώνα ενάντια στη στρατιωτική δικτατορία με ξεκάθαρα αιτήματα για την επιστροφή στη δημοκρατία. Ο χαρακτηρισμός των μνημείων ενισχύει την προστασία του ιστορικού συγκροτήματος, καθώς τα στοιχεία αυτά συνδέονται με γεγονότα «ύψιστης ιστορικής και κοινωνικής σημασίας» και έχουν διαμορφώσει την πολιτική, κοινωνική και καλλιτεχνική ζωή της Ελλάδας από το 1973 έως σήμερα.
Ο χαρακτηρισμός των μνημείων ενισχύει την προστασία του ιστορικού συγκροτήματος.
Το ιστορικό συγκρότημα του Πολυτεχνείου, επί της Πατησίων 42, αποτελεί κορυφαία δημιουργία του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου και ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της αστικής αρχιτεκτονικής παράδοσης της Αθήνας. Οικοδομήθηκε χάρη στις δωρεές των Μιχαήλ και Ελένης Τοσίτσα, του Νικολάου Στουρνάρη και του Γεωργίου Αβέρωφ και ονομάστηκε «Μετσόβιον» λόγω της καταγωγής των ευεργετών του από το Μέτσοβο. Η ιστορία της ανέγερσής του ξεκινά το 1859, ενώ ο θεμέλιος λίθος τέθηκε το 1862. Οι εργασίες συμπλήρωσης και διαμόρφωσης του συγκροτήματος συνεχίστηκαν έως τις αρχές του 20ού αιώνα, με τη διακόσμηση και τις εξωτερικές διαμορφώσεις να ολοκληρώνονται σταδιακά κατά την περίοδο 1903-1916.
Η περίφραξη του Πολυτεχνείου ήταν ένα αξιόλογο αρχιτεκτονικό μέλος του συγκροτήματος που σχεδίασε ο Καυταντζόγλου τον 19ο αιώνα αλλά μετά τα γεγονότα του 1973 έγινε ένα κομβικό τμήμα της Ιστορίας της Ελλάδας. Σημειώνουμε ότι το συγκρότημα του Πολυτεχνείου προστατεύεται ήδη από τη δεκαετία του ’50, ενώ το 2006 η προστασία επεκτάθηκε στα υπόλοιπα κτίρια και το οικοδομικό τετράγωνο χαρακτηρίστηκε ως «ιστορικός τόπος». Η νέα γνωμοδότηση αναγνωρίζει ειδικά τη μνημειακή αξία της θέσης της πύλης και της περίφραξης -και των πλαϊνών πυλών- που συνδέθηκαν άρρηκτα με την εξέγερση κατά της δικτατορίας τον Νοέμβριο του 1973.
Το σύνθημα της εξέγερσης κατά του καθεστώτος των συνταγματαρχών, «Ψωμί Παιδεία Ελευθερία», αντανακλά το μεγάλο εύρος της διαμαρτυρίας κατά της χούντας. Οι εικόνες των εξεγερμένων φοιτητών μπροστά στην πύλη του Πολυτεχνείου και η δραματική έκβαση της κατάληψης με την εισβολή του τανκ από την κεντρική είσοδο του Πολυτεχνείου, η οποία κινηματογραφήθηκε, αποτελούν τις πιο δυνατές εικόνες στο συλλογικό υποσυνείδητο των Ελλήνων τον τελευταίο μισό αιώνα.
Το γλυπτό «προς τιμήν των θυμάτων»
Η χάλκινη κεφαλή του Μέμου Μακρή στο προαύλιο του Πολυτεχνείου βασίζεται στα χαρακτηριστικά του ιστορικού Νίκου Σβορώνου (1911-1989), φίλου του γλύπτη και αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης. Το έργο, με τίτλο «Προς τιμήν των θυμάτων», φιλοτεχνήθηκε πριν από το 1978, όταν ο Μακρής ζούσε ως πολιτικός πρόσφυγας στη Βουδαπέστη. Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το δώρισε στο ΕΜΠ, στη μνήμη των θυμάτων της εξέγερσης. Τοποθετήθηκε στο προαύλιο στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και αποτελεί σημείο ετήσιων σημείο απότισης τιμών και εκδηλώσεων μνήμης.
