_Τρεις γυναίκες, τρεις αιώνες, τρεις διαφορετικές μορφές εγκλεισμού. Πιστεύετε ότι η Ιστορία αλλάζει ουσιαστικά τη θέση των γυναικών ή απλώς αλλάζει τη γλώσσα της καταπίεσης;

Την εποχή που έγραφα το βιβλίο συνειδητοποίησα ότι η σχέση των γυναικών με την Ιστορία δεν εξελίσσεται πάντα γραμμικά. Κάποιες μορφές περιορισμού υποχωρούν, αλλά πάντα σχεδόν εμφανίζονται άλλες, πιο δυσδιάκριτες. Οι συνθήκες μπορεί μεν να βελτιώνονται αλλά οι ίδιες οι γυναίκες συχνά είναι ανέτοιμες να διαχειριστούν την ελευθερία που τους προσφέρεται.

Η Ελισάβετ, τον 19ο αιώνα, βιώνει τον απόλυτο εγκλεισμό. Η Βιρτζίνια κινείται σε ένα πιο ανοιχτό πλαίσιο, αλλά με ισχυρές εσωτερικές συγκρούσεις. Η σύγχρονη ηρωίδα διαθέτει, θεωρητικά, περισσότερες επιλογές, όμως παλεύει με την αμφιβολία και με την αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει τη νομιμότητα της φωνής της. Σήμερα δεν χρειάζεται να σου απαγορεύσουν τη φωνή· αρκεί να σε πείσουν ότι ίσως είναι υπερβολική, άβολη, ξεπερασμένη ή, απλώς, δεν ενδιαφέρει. Δεν είναι πια το σώμα αλλά η συνείδηση. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της σημερινής συνθήκης: η σιωπή δεν επιβάλλεται αλλά παρουσιάζεται ως προσωπική επιλογή.

_Η Ελισάβετ Μουτζάν επιχειρεί να δραπετεύσει, η Βιρτζίνια Γουλφ παρατηρεί και καταγράφει, η σύγχρονη ηρωίδα σωπαίνει πριν μιλήσει. Ποια από αυτές τις στάσεις θεωρείτε πιο επικίνδυνη και γιατί; 

Η πιο επικίνδυνη δεν είναι ούτε η εξέγερση της Ελισάβετ ούτε η διαύγεια της Βιρτζίνια που παρατηρεί και μεταπλάθει την εμπειρία σε γραφή, αλλά η σιωπή της σύγχρονης γυναίκας, επειδή μοιάζει με φυσιολογική και λίγοι την προσέχουν. Μοιάζει λογική, ώριμη, διακριτική. Ομως, συχνά κρύβει μια βαθιά αμφιβολία και όταν αυτή η αμφιβολία εγκατασταθεί μέσα μας μπορεί να μας καθηλώσει για χρόνια. Μια ύπουλη μορφή σιωπής που δεν επιβάλλεται αλλά καλλιεργείται. Δεν μοιάζει με καταναγκασμό αλλά με επιλογή. Ισως, τελικά, το πιο κρίσιμο σημείο της γυναικείας εμπειρίας σήμερα να είναι αυτή η μετέωρη κατάσταση -ανάμεσα στη σκέψη και τη φωνή- όπου ο περιορισμός δεν είναι η εξωτερική απαγόρευση αλλά η εσωτερική αναστολή.

_ Στο βιβλίο σας, η γραφή λειτουργεί άλλοτε ως σωτηρία και άλλοτε ως ανυπακοή. Η συγγραφή για μια γυναίκα είναι καταφύγιο ή πράξη σύγκρουσης; 

Δεν θα περιέγραφα τη γραφή ούτε ως καταφύγιο ούτε ως πεδίο σύγκρουσης. Περισσότερο τη βιώνω ως διάλογο, έναν διάλογο δύσκολο, επίμονο, ενίοτε επώδυνο.
Εναν διάλογο με τον εαυτό, με τη μνήμη, με τις φωνές που προηγήθηκαν, αλλά και με όσες αποσιωπήθηκαν.

Η γραφή δεν προσφέρει πάντα παρηγοριά. Αντίθετα, συχνά σε υποχρεώνει να εκτεθείς, φέρνει στην επιφάνεια αναπάντητα ερωτήματα, περιοχές ασάφειας, εσωτερικές αντιφάσεις. Υπό αυτή την έννοια, είναι μια διαδικασία που δεν παρέχει προστασία, μοιάζει περισσότερο με δοκιμασία. Ταυτόχρονα, δεν πρόκειται απαραίτητα για σύγκρουση με τον κόσμο, όσο για μια επίμονη συνομιλία με ό,τι αντιστέκεται στην κατανόηση.
Στο «Ενας δικός της δρόμος» η γραφή λειτουργεί ακριβώς έτσι: ως χώρος όπου διαφορετικές εποχές, εμπειρίες και γυναικείες φωνές συναντιούνται, κυρίως για να επαναδιαπραγματευθούν τη σιωπή. Ισως, τελικά, η αξία της γραφής να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη δυνατότητα της εύρεσης (ή επινόησης) κάποιου νοήματος μέσα στο χάος της εποχής σου.

_Οι «μάγισσες» που θάβονταν με πέτρα στο στόμα λειτουργούν ως ισχυρό σύμβολο. Ποιες είναι οι σύγχρονες «πέτρες στο στόμα» των γυναικών; 

Η αφωνία σήμερα σπάνια επιβάλλεται με τη μορφή της απαγόρευσης. Λειτουργεί πιο  διακριτικά και γι’ αυτό πιο αποτελεσματικά, υπονομεύοντας τη βεβαιότητα ότι η φωνή αξίζει να ακουστεί.

Οι σύγχρονες «πέτρες στο στόμα» δεν έχουν υλικό βάρος και όγκο. Είναι η γελοιοποίηση της γυναικείας φωνής, η συστηματική υποτίμηση της εμπειρίας της, η συνεχής αμφισβήτηση της σοβαρότητάς της. Είναι η κόπωση που προκαλεί η προσπάθεια να είναι επαρκής, ευχάριστη, μετρημένη και ενδιαφέρουσα. Υπάρχει όμως και μια πιο εσωτερική μορφή αφωνίας: η στιγμή που η γυναίκα αρχίζει να φιλτράρει τον λόγο της πριν ακόμη τον αρθρώσει. Οταν μαθαίνει να αφαιρεί τις αιχμηρές λέξεις, τις σύνθετες σκέψεις, τον θυμό, για να γίνει αποδεκτή. Αυτή η αφωνία δεν μοιάζει με καταναγκασμό, μοιάζει με επιλογή. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να αναγνωριστεί. Το βιβλίο επιχειρεί να φωτίσει αυτή τη σιωπή.

_ Ο τίτλος «Ενας δικός της δρόμος» υπονοεί επιλογή αλλά και μοναξιά. Το τίμημα της επιλογής είναι  η ελευθερία ή η απομόνωση; 

Ο τίτλος είναι σαφώς αμφίσημος. Δεν υπαινίσσεται έναν δρόμο εύκολο ή λυτρωτικό, αλλά έναν δρόμο αναγκαίο που δεν εγγυάται την αποδοχή, αλλά την εσωτερική συνέπεια. Πρόκειται και για μια παράφραση από τον τίτλο του γνωστού δοκιμίου, «Ενα δικό της δωμάτιο» της Βιρτζίνια Γουλφ. Ομως, εδώ ο χώρος μετατοπίζεται: από την ασφάλεια ενός δωματίου βρίσκεται στον δρόμο, όπου είναι εκτεθειμένη στους κινδύνους και στο άγνωστο.

Ο δρόμος προβάλλει όχι μόνο ως απόπειρα ανάκτησης της ελευθερίας, αλλά και ως  μετατόπιση από τις προσδοκίες των άλλων.  Η επιλογή αυτή συχνά συνεπάγεται μοναξιά καθώς παύει να κινείται στο πλαίσιο γνώριμων προκατασκευασμένων αφηγήσεων. Ωστόσο, αυτή η μοναξιά δεν ταυτίζεται με ήττα. Είναι συχνά η συνθήκη μέσα στην οποία γίνεται δυνατή η εμπειρία από πρώτο χέρι και η ανάδειξη της δημιουργικότητας.