Explainer: Τα… SOS του παράνομου τουρκολυβικού μνημονίου

Το ζήτημα το βλέπουμε εδώ στη χώρα μας αποκλειστικά από την οπτική γωνία των νομικών θέσεων και του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, όμως σχετίζεται με την περιφερειακή ασφάλεια στην εύφλεκτη Βόρεια Αφρική.

Η ευρύτερη εικόνα είναι προβληματική και το παράνομο μνημόνιο θα πρέπει ενδελεχώς να μελετηθεί πολιτικά, στρατιωτικά, ενεργειακά ως και πώς το εκλαμβάνουν αρκετά κράτη με συμφέροντα στη Λιβύη (νόμιμα και παράνομα), όπως η Ιταλία ή η Γερμανία και όχι μόνο.

Εδραίωση

Οπως επισημάνθηκε στο ρεπορτάζ του υπογράφοντα από την Τρίπολη, από τρεις διαφορετικές πηγές, σχετικά με την απομάκρυνση του πρώην προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων (HoR), Ακίλα Σάλεχ, στις 6 Οκτωβρίου, ο διορισμός του Σαλαχίν Αμπντουλνάμπι ως νέου προέδρου άνοιξε τον δρόμο για τον αναπληρωτή διοικητή του Εθνικού Στρατού της Λιβύης (LNA), Σαντάμ Χαφτάρ, να εδραιώσει τον έλεγχό του επί της Βουλής, αυξάνοντας παράλληλα την πιθανότητα έγκρισης του τουρκικού μνημονίου από το σώμα.

Το παράνομο MoU για τα θαλάσσια σύνορα υπεγράφη στις 27 Νοεμβρίου 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) με έδρα την Τρίπολη, υπό τον πρωθυπουργό Φαγιέζ αλ Σαράτζ. Το κείμενο καθόριζε απευθείας θαλάσσια όρια μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, αγνοώντας τα ελληνικά νησιά. Το μνημόνιο αποτέλεσε προϋπόθεση για την άμεση τουρκική στρατιωτική στήριξη απέναντι στην προσπάθεια του Χαλίφα Χαφτάρ να καταλάβει την Τρίπολη κατά την περίοδο 2019-20.

Το 2020, κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης για την Τρίπολη, η Βουλή των Αντιπροσώπων απέρριψε το τουρκικό μνημόνιο. Τον Οκτώβριο του 2022, η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, υπό τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Νταμπάιμπα, υπέγραψε με την Τουρκία μνημόνιο συνεννόησης στον τομέα των υδρογονανθράκων, ανοίγοντας τον δρόμο σε τουρκικές εταιρίες να διεξάγουν σεισμικές έρευνες και γεωτρήσεις στη θαλάσσια ζώνη μεταξύ Λιβύης και Τουρκίας.

Σύγκρουση

Οι σχέσεις μεταξύ Βεγγάζης και Αγκυρας άρχισαν να βελτιώνονται μετά τη σύγκρουση για την Τρίπολη σε πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό επίπεδο. Η Βουλή των Αντιπροσώπων επανέφερε το ζήτημα του μνημονίου τον Ιούνιο του 2025, ωστόσο δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ συνεδρίαση για την επίσημη συζήτηση της επικύρωσής του, αν και το θέμα δεν αποσύρθηκε από την ατζέντα.

Η GNU και η Ελλάδα ξεκίνησαν τεχνικές συζητήσεις για το ζήτημα της θαλάσσιας οριοθέτησης τον Σεπτέμβριο του 2025, αλλά, παρά τις ορισμένες συναντήσεις των τεχνικών επιτροπών, δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος. Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Αίγυπτος και το Ισραήλ, καθώς και η Ε.Ε. και άλλα μέρη αντιτίθενται σθεναρά στα θαλάσσια όρια όπως περιγράφονται στο MoU του 2019, καθώς αυτά αγνοούν τις ΑΟΖ των ελληνικών νησιών.

Στις 28 Δεκεμβρίου 2024, η Λιβύη (συγκεκριμένα η GNU) ενημέρωσε επίσημα τον ΟΗΕ για την κήρυξη χωρικών υδάτων εύρους 12 ναυτικών μιλίων (ν.μ.) και μίας «συνορεύουσας ζώνης» που εκτείνεται από τα 12 έως τα 24 ν.μ., σύμφωνα με το άρθρο 33 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), θέτοντας έτσι το καθεστώς αυτό σε ισχύ μονομερώς.

Μονομερώς

Η χάραξη των θαλάσσιων συνόρων με την Αίγυπτο (στον Κόλπο του Σολούμ) δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης, αλλά καθορίστηκε μονομερώς από τη Λιβύη. Η Αίγυπτος έχει καταστήσει σαφές, επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, τόσο προς τον πρώην πρόεδρο της Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ, όσο και προς τον διοικητή του Εθνικού Στρατού της Λιβύης (LNA), Χαλίφα Χαφτάρ, και στους γιους του, ότι δεν επιθυμεί την έγκριση του τουρκικού μνημονίου για τα θαλάσσια σύνορα.

Ο Σάλεχ ενέδωσε σε αυτή την πίεση και δεν επικύρωσε τη συμφωνία. Ωστόσο, το ρήγμα μεταξύ Καΐρου και της οικογένειας Χαφτάρ έχει διευρυνθεί, με τη διευκόλυνση -εκ μέρους του LNA- της παροχής υποστήριξης από τα ΗΑΕ προς τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) στο Σουδάν να αποτελεί ένα ακόμη κρίσιμο σημείο τριβής. Αν και οι σχέσεις μεταξύ Αγκυρας και Καΐρου έχουν βελτιωθεί σημαντικά, η θαλάσσια συμφωνία παραμένει σημείο σύγκρουσης, καθώς το μνημόνιο επηρεάζει τα θαλάσσια σύνορα της Αιγύπτου, όπως και ορισμένα από τα υφιστάμενα ή σχεδιαζόμενα θαλάσσια έργα της στην Ανατολική Μεσόγειο.

ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ

Σοβαρές γεωπολιτικές και οικονομικές προεκτάσεις

Η επικύρωση του τουρκικού μνημονίου από τη HoR θα έχει σοβαρές γεωπολιτικές και οικονομικές προεκτάσεις. Πρόκειται για μια «νίκη» για την Τουρκία, η οποία πίεζε επί χρόνια για την επικύρωση του εν λόγω μνημονίου. Η κίνηση αυτή εδραιώνει την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική επιρροή της σε ολόκληρη τη Λιβύη.

Το θαλάσσιο μνημόνιο του 2019, σε συνδυασμό με το μνημόνιο του 2022 για τους υδρογονάνθρακες, της επιτρέπει -θεωρητικά- να διευρύνει σημαντικά τις δραστηριότητες έρευνας υδρογονανθράκων και την εμβέλειά της στην Ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία αυτή με τον Σαντάμ Χαφτάρ καθιστά επίσης την Αγκυρα ρυθμιστή των εξελίξεων στη Λιβύη γιατί έχει επί χρόνια διεισδύσει σε στρατό, οικονομικούς παράγοντες κ.λπ.

Η περίεργα ταχύτατη επικύρωση του MoU από τη HoR σηματοδοτεί την εδραίωση της εξουσίας του Χαφτάρ επί του σώματος αυτού. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η επικύρωση πραγματοποιήθηκε επειδή το επιθυμούσε ο Χαφτάρ, ο οποίος έχει συνάψει μυστική συμφωνία με την Αγκυρα για σημαντική μακροπρόθεσμη στρατιωτική και πολιτική στήριξη ως αντάλλαγμα για την εν λόγω επικύρωση.

Το γεγονός αυτό αυξάνει την πιθανότητα ο Χαφτάρ να εξασφαλίσει σύντομα ευρύτερη εξουσία εντός της Λιβύης, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Βραχυπρόθεσμα, είναι πολύ πιθανό Τούρκοι αξιωματούχοι να επιδιώξουν να παρέμβουν στην Τρίπολη υπέρ του Σαντάμ, διευκολύνοντας την προώθηση της πολιτικής συμφωνίας «4+4» και τον διορισμό του Σαντάμ σε κάποια προεδρική ηγετική θέση.

ΕΠΙΦΥΛΑΞΕΙΣ

Ρευστή κατάσταση, ομιχλώδες τοπίο

Θεωρητικά, η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (GNU) στην Τρίπολη θα έπρεπε να χαιρετίσει την κίνηση επικύρωσης του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου (καθώς ανέκαθεν το υποστήριζε), το οποίο διευρύνει τα θαλάσσια σύνορα της Λιβύης, ενώ η Τουρκία αποτελεί τον ισχυρότερο υποστηρικτή της. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πιθανό ο πρωθυπουργός Νταμπάιμπα και άλλοι παράγοντες της Δυτικής Λιβύης να διατηρούν επιφυλάξεις ως προς το τι θα σημάνει αυτή η επικύρωση για την εσωτερική ισορροπία δυνάμεων και τη δική τους θέση μακροπρόθεσμα. Ανησυχούν αρκετά ότι η εξέλιξη αυτή θα ενισχύσει περαιτέρω τη διαπραγματευτική θέση του Σαντάμ Χαφτάρ με αποτέλεσμα οι όροι ενδεχόμενης πολιτικής συμφωνίας για το μέλλον της χώρας να γείρουν ακόμη περισσότερο υπέρ του.

Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η επικύρωση από τη Λιβύη δεν καθιστά νόμιμα τα θαλάσσια σύνορα που έχει ορίσει η Τουρκία. Ως εκ τούτου, αναμένεται σημαντική γεωπολιτική αντίδραση κατά της επικύρωσης, ιδίως από την πλευρά της Αιγύπτου και της Ευρώπης. Είναι πιθανό να κατατεθούν περαιτέρω νομικές ενστάσεις στον ΟΗΕ και να ασκηθούν πιέσεις όπου αυτό είναι εφικτό. Για την Ελλάδα και την Ε.Ε., ωστόσο, τα διαθέσιμα μέσα πίεσης είναι γνωστά, εκτός αν επιθυμούν να διακινδυνεύσουν μια σοβαρή κλιμάκωση στην Ανατολική Μεσόγειο με επιλεκτικές στρατιωτικές κινήσεις.

Το Κάιρο

Σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα, η Αίγυπτος διαθέτει μεγαλύτερη επιρροή εντός της Λιβύης και έναντι της ηγεσίας του Εθνικού Στρατού της Λιβύης (LNA) σε σύγκριση με τους Ευρωπαίους. Η επικύρωση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων (HoR) αποτελεί πλήγμα για το κύρος του Καΐρου και τη θέση του στην περιοχή. Ωστόσο, η αποκατάσταση των σχέσεων του Καΐρου με την Αγκυρα σημαίνει ότι η Αίγυπτος δεν θα θελήσει να προκαλέσει ιδιαίτερη αναταραχή, ειδικά δεδομένης της ευρύτερης αστάθειας στην περιοχή. Εάν, όμως, η Τουρκία ξεκινήσει γεωτρήσεις, το Κάιρο ενδέχεται να επιλέξει πιο δυναμικές ενέργειες κατά της Τουρκίας και του LNA.