Πέντε γυναίκες δολοφονήθηκαν με φρικτό τρόπο στο ανατολικό Λονδίνο το 1888. Ο δράστης δεν εντοπίστηκε ποτέ και το όνομα «Τζακ ο Αντεροβγάλτης» πέρασε στην ιστορία ως συνώνυμο του τρόμου
Όμως, πόσα από όσα γνωρίζουμε για τον διαβόητο δολοφόνο βασίζονται σε πραγματικά στοιχεία και πόσα αποτελούν δημιούργημα του σκανδαλοθηρικού Τύπου της βικτωριανής εποχής; Μια ιστορική έρευνα του BBC αποκαλύπτει πώς οι εφημερίδες, οι κοινωνικές προκαταλήψεις και οι αστυνομικές έρευνες συνέβαλαν στη δημιουργία ενός μύθου που επιβιώνει μέχρι σήμερα.
Στις 9 Νοεμβρίου 1888, η πέμπτη και τελευταία από τις γυναίκες που συνδέθηκαν με τον Τζακ τον Αντεροβγάλτη δολοφονήθηκε στο ανατολικό Λονδίνο. Οι πέντε φόνοι, που είχαν συγκλονίσει τη βρετανική πρωτεύουσα, έμελλε να μετατραπούν σε ένα από τα μεγαλύτερα ανεξιχνίαστα μυστήρια της εγκληματολογικής ιστορίας.
Εκείνη την περίοδο, το Λονδίνο ζούσε μέσα σε μια ατμόσφαιρα έντονης γοτθικής φαντασίας. Στο θέατρο Lyceum παρουσιαζόταν μια αμερικανική παραγωγή του έργου «Η παράξενη υπόθεση του δόκτορα Τζέκιλ και του κυρίου Χάιντ», ενώ διευθυντής του θεάτρου ήταν ο Μπραμ Στόκερ, ο συγγραφέας που αργότερα θα δημιουργούσε τον «Δράκουλα».
Ο Σέρλοκ Χολμς του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ είχε ήδη κάνει την πρώτη του εμφάνιση στη λογοτεχνία, το 1887. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, όπου η πραγματικότητα και η μυθοπλασία συναντιούνταν διαρκώς, οι δολοφονίες του Γουάιττσαπελ άρχισαν να αποκτούν διαστάσεις θρύλου.
Έναν αιώνα αργότερα, το 1988, το BBC επανεξέτασε τους αρχικούς φακέλους της αστυνομίας και του βρετανικού υπουργείου Εσωτερικών, αναζητώντας απαντήσεις σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Μήπως ο μύθος που δημιουργήθηκε γύρω από τον Αντεροβγάλτη είχε τελικά εμποδίσει την αποκάλυψη της πραγματικής του ταυτότητας;
Η υπόθεση εξακολουθεί να προκαλεί τεράστιο ενδιαφέρον, όχι μόνο επειδή ο δολοφόνος δεν ταυτοποιήθηκε ποτέ, αλλά και επειδή η δημοσιογραφία της εποχής διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας του.
Από τον δόκτορα Τζέκιλ στον Τζακ τον Αντεροβγάλτη – Πώς οι εφημερίδες μετέτρεψαν τους φόνους σε μυθοπλασία
Το 1886, σε κριτική της γοτθικής νουβέλας «Δόκτωρ Τζέκιλ και κύριος Χάιντ», η λονδρέζικη εφημερίδα Pall Mall Gazette είχε δημοσιεύσει ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό σχόλιο για τη σχέση του βρετανικού κοινού με τη βία.
«Ξύστε την επιφάνεια του Τζον Μπουλ και θα ανακαλύψετε έναν αρχαίο Βρετανό που απολαμβάνει το αίμα, λατρεύει να βυθίζεται στις λεπτομέρειες των δολοφονιών και καταβροχθίζει τις περιγραφές μιας εκτέλεσης δι’ απαγχονισμού», έγραφε ο συντάκτης.
Η ίδια εφημερίδα είχε επαινέσει τη θεατρική μεταφορά του έργου, η οποία έκανε πρεμιέρα τον Αύγουστο του 1888, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις σκηνές όπου ο κύριος Χάιντ επιτίθεται σε γυναίκες. «Ήταν σχεδόν προφητικό», δήλωνε το 1988 στο BBC ο Κρίστοφερ Φρέιλινγκ, καθηγητής Πολιτισμικής Ιστορίας στο Royal College of Art.
«Μέσα σε τρεις εβδομάδες, η Gazette έγραφε για έναν κύριο Χάιντ που παραμόνευε στο ανατολικό Λονδίνο. Ο Τζακ ο Αντεροβγάλτης του Γουάιττσαπελ, ο δόκτωρ Τζέκιλ και ο κύριος Χάιντ, ο Spring-heeled Jack και όλοι οι απειλητικοί χαρακτήρες των φτηνών βικτωριανών αναγνωσμάτων και μελοδραμάτων είχαν πλέον συνδεθεί άρρηκτα μεταξύ τους».
Ο ηθοποιός Ρίτσαρντ Μάνσφιλντ, ο οποίος είχε μεταφέρει τη θεατρική παραγωγή από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο Λονδίνο, ήταν τόσο πειστικός στους δύο πρωταγωνιστικούς ρόλους, ώστε ένας θεατής έστειλε επιστολή στην αστυνομία, υποστηρίζοντας ότι ενδεχομένως ο ίδιος ο ηθοποιός να ήταν ο Αντεροβγάλτης. Ο Μάνσφιλντ προσπάθησε να αποκαταστήσει τη δημόσια εικόνα του οργανώνοντας φιλανθρωπικές παραστάσεις κωμωδιών.
Ένας δημοσιογράφος της εποχής σχολίασε χαρακτηριστικά: «Το Λονδίνο δεν έχει αυτή τη στιγμή διάθεση για τρόμο στη θεατρική σκηνή. Υπάρχουν ήδη αρκετά πράγματα έξω από τα θέατρα που μας κάνουν να ανατριχιάζουμε». Τον Οκτώβριο του 1888, η Pall Mall Gazette δημοσίευσε επιστολή που υποστήριζε ότι η θεατρική παράσταση είχε επηρεάσει τον δολοφόνο.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Φρέιλινγκ, ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιες οι εφημερίδες κάλυπταν τις δολοφονίες ήταν πιθανότατα ακόμη πιο καθοριστικός για όσα ακολούθησαν. Ο μύθος του Αντεροβγάλτη, υποστήριξε, δεν γεννήθηκε τόσο στις φτωχογειτονιές του ανατολικού Λονδίνου όσο στα κλαμπ των ευκατάστατων κυρίων του δυτικού Λονδίνου, όπου δημοσιογράφοι και σχολιαστές κατασκεύαζαν ιστορίες βασισμένες σε ελάχιστα πραγματικά στοιχεία.
Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραμάτισε ο διευθυντής της Pall Mall Gazette, Γουίλιαμ Τόμας Στεντ. Ο Στεντ πειραματιζόταν με ένα νέο, εντυπωσιοθηρικό δημοσιογραφικό ύφος, το οποίο αργότερα θα συνδεόταν με τη σκανδαλοθηρική δημοσιογραφία.
Ήταν φιλελεύθερος, με έντονες απόψεις υπέρ των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, αλλά διατηρούσε και προσωπική αντιπαράθεση με τον επικεφαλής της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου, σερ Τσαρλς Γουόρεν. Η αντιπαράθεση είχε ενισχυθεί έναν χρόνο νωρίτερα, εξαιτίας μιας καταδίκης που ο Στεντ θεωρούσε άδικη και της υπερβολικής αστυνομικής βίας που, κατά την άποψή του, είχε χρησιμοποιηθεί εναντίον διαδηλωτών.
Όταν σημειώθηκε η πρώτη δολοφονία, στις 31 Αυγούστου 1888, οι εφημερίδες του Λονδίνου, με πρωτοπόρο την Gazette, άρχισαν να συνδέουν τους φόνους με τα μεγάλα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής. Στις 10 Σεπτεμβρίου, η εφημερίδα διατύπωσε την υπόθεση ότι ο δολοφόνος θα μπορούσε να είναι κάποιος διεφθαρμένος αριστοκράτης.
Η καθηγήτρια Τζούντιθ Γουόλκοβιτς, συγγραφέας του βιβλίου City of Dreadful Delight: Narratives of Sexual Danger in Late-Victorian London, εξήγησε στο BBC γιατί μια τέτοια θεωρία έβρισκε πρόσφορο έδαφος. Όπως ανέφερε, επί τουλάχιστον δύο δεκαετίες υπήρχε έντονη δημόσια συζήτηση για την πορνεία, αρχικά από μεσοαστούς κοινωνικούς μεταρρυθμιστές και φεμινίστριες ακτιβίστριες.
Η συζήτηση είχε ενταθεί μετά από δημοσιογραφική έρευνα του ίδιου του Στεντ για την παιδική πορνεία, στην οποία περιέγραφε πώς φτωχά κορίτσια έπεφταν θύματα σεξουαλικής εκμετάλλευσης από άνδρες της ανώτερης κοινωνικής τάξης. Οι πέντε γυναίκες που δολοφονήθηκαν στο Γουάιττσαπελ είχαν συνδεθεί με την πορνεία εξαιτίας της οικονομικής εξαθλίωσης στην οποία ζούσαν.
Ο Στεντ αξιοποίησε τους φόνους για να αναδείξει την ανάγκη κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και να καταγγείλει την ανηθικότητα των ισχυρών.
Παράλληλα, η υπόθεση του έδωσε την ευκαιρία να επιτίθεται επανειλημμένα στον Γουόρεν, κατηγορώντας την αστυνομία ότι δεν έκανε αρκετά για να εντοπίσει τον δράστη.
Ο δημοσιογράφος, που αργότερα θα έχανε τη ζωή του στο ναυάγιο του Τιτανικού το 1912, συνέβαλε έτσι στη δημιουργία μιας δημόσιας αφήγησης που ξεπερνούσε κατά πολύ τα πραγματικά δεδομένα της εγκληματολογικής έρευνας. Οι εφημερίδες άρχισαν επίσης να υποστηρίζουν ότι ο δολοφόνος θα μπορούσε να είναι γιατρός, λόγω του τρόπου με τον οποίο είχε χρησιμοποιηθεί το μαχαίρι στα θύματα.
Η θεωρία αυτή αντανακλούσε τους φόβους της βικτωριανής κοινωνίας απέναντι στους χειρουργούς και στην ιατρική επιστήμη. Από την άλλη πλευρά, συντηρητικά έντυπα έστρεφαν την προσοχή τους στις φτωχογειτονιές του ανατολικού Λονδίνου, όπου ζούσαν πολυάριθμες κοινότητες μεταναστών, τροφοδοτώντας υποψίες εις βάρος τους. Έτσι, ο Αντεροβγάλτης μπορούσε να παρουσιαστεί ως αριστοκράτης, γιατρός ή μετανάστης, ανάλογα με την πολιτική και κοινωνική οπτική κάθε εφημερίδας.
How the press created the myths of Jack the Ripper dlvr.it/TWFxhD https://t.co/TJnT1AMM69
— etc (@etc_godslabour) November 9, 2026
«Οι δολοφονίες μετατράπηκαν σε μυθοπλασία ήδη από εκείνο το φθινόπωρο, σε ένα είδος ηθικολογικού δράματος που εξακολουθεί να έχει απήχηση», εξήγησε ο Φρέιλινγκ.
Τα μυστικά των αστυνομικών αρχείων και οι τρεις ύποπτοι – Μήπως ο πραγματικός δολοφόνος δεν έμοιαζε καθόλου με τον μύθο;
Η επιρροή της δημοσιογραφικής κάλυψης δεν περιορίστηκε στην κοινή γνώμη. Σύμφωνα με την έρευνα του BBC, φαίνεται πως επηρέασε ακόμη και την ίδια την αστυνομική διερεύνηση.
Ο Κρίστοφερ Φρέιλινγκ εξέτασε τους αρχικούς φακέλους της υπόθεσης που φυλάσσονταν στο βρετανικό υπουργείο Εσωτερικών και διαπίστωσε ότι μεγάλο μέρος τους αποτελούνταν από εκατοντάδες επιστολές.
Πολλές προέρχονταν από ανθρώπους που διατύπωναν παράξενους ισχυρισμούς, ενώ αρκετές έφεραν την υπογραφή «Τζακ ο Αντεροβγάλτης», ένα όνομα που διαδόθηκε εξαιρετικά γρήγορα και εμφανιζόταν ακόμη και με διαφορετικές ορθογραφικές παραλλαγές.
Ανάμεσα στα έγγραφα ξεχώριζε ένα υπηρεσιακό υπόμνημα του 1894, το οποίο είχε συνταχθεί από ανώτερο αξιωματικό της αστυνομίας μετά το κλείσιμο της υπόθεσης.
Στο συγκεκριμένο έγγραφο κατονομάζονταν τρεις ύποπτοι.
Ο πρώτος ήταν ο Μόνταγκιου Ντρουίτ, δικηγόρος τον οποίο ο αξιωματικός θεωρούσε λανθασμένα γιατρό. Το πτώμα του είχε εντοπιστεί να επιπλέει στον Τάμεση τον Δεκέμβριο του 1888, λίγο μετά την τελευταία δολοφονία.
Ο δεύτερος ήταν ο Άαρον Κοσμίνσκι, ένας Πολωνοεβραίος μετανάστης που εργαζόταν ως κουρέας στο Γουάιττσαπελ και, σύμφωνα με το ιστορικό υλικό που παρουσίασε το BBC, πέθανε σε ψυχιατρικό ίδρυμα το 1899.
Ο τρίτος ήταν ο Μάικλ Όστρογκ, ένας Ρώσος γιατρός με ποινικό παρελθόν. Για τον Φρέιλινγκ, ωστόσο, η ύπαρξη αυτών των ονομάτων δεν αποτελούσε απόδειξη για την ταυτότητα του δολοφόνου.
Αντιθέτως, θεωρούσε ότι το υπόμνημα αποτύπωνε τρεις από τους πιο επίμονους μύθους που είχαν δημιουργηθεί γύρω από τον Αντεροβγάλτη.
«Αυτοί είναι οι μόνοι τρεις ύποπτοι που κατονομάζονται σοβαρά σε ολόκληρο τον αστυνομικό φάκελο και δεν υπάρχουν ουσιαστικά αστυνομικά αποδεικτικά στοιχεία που να τους ενοχοποιούν», δήλωσε. Ο ιστορικός επισήμανε την εντυπωσιακή ομοιότητα ανάμεσα στα χαρακτηριστικά των τριών υπόπτων και στις θεωρίες που είχαν διακινήσει οι εφημερίδες το 1888.
Ο ένας συνδεόταν με την ανώτερη κοινωνική τάξη, ο δεύτερος ήταν μετανάστης και ο τρίτος γιατρός. «Σκεφτείτε πόσο συμπίπτουν με όλους εκείνους τους αριστοκράτες, τους ξένους και τους γιατρούς που ανέφερε ο Τύπος το 1888 στο πλαίσιο των εκστρατειών του», σημείωσε.
Και έθεσε ένα καίριο ερώτημα: «Ήταν πράγματι αυτό το προσεκτικά μελετημένο συμπέρασμα μιας αστυνομικής έρευνας ή απλώς οι φήμες που κυκλοφορούσαν στα κλαμπ των κυρίων;».
Ο Φρέιλινγκ αναρωτήθηκε ακόμη εάν η αστυνομία είχε παγιδευτεί τόσο βαθιά στη μυθολογία του 1888, ώστε να αναζητούσε και η ίδια χαρακτήρες που έμοιαζαν να έχουν βγει από τα φτηνά βικτωριανά αναγνώσματα, τα μελοδράματα και τις δημοσιογραφικές εκστρατείες. Η εκτίμησή του ήταν ότι όσοι προσπαθούσαν να αποκαλύψουν την πραγματική ταυτότητα του Τζακ του Αντεροβγάλτη ίσως είχαν στραφεί εξαρχής προς λανθασμένη κατεύθυνση.
Το ίδιο, υποστήριξε, συνέβη και με πολλούς μεταγενέστερους ερευνητές που αφιέρωσαν χρόνια στην προσπάθεια να λύσουν το μυστήριο. «Θέλουμε να αποδείξουμε ότι ο Αντεροβγάλτης ήταν ένας διεφθαρμένος αριστοκράτης, ένας μποέμ καλλιτέχνης, ένας ομοφυλόφιλος, ένας μετανάστης ή ένας παράφρονας», ανέφερε.
Όμως, σύμφωνα με τον ιστορικό, δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρείται βέβαιο ότι ο πραγματικός δράστης ανήκε σε κάποια από αυτές τις κατηγορίες. Ο άνθρωπος που δολοφόνησε τις πέντε γυναίκες ενδέχεται να μην είχε καμία σχέση με την εικόνα που διαμορφώθηκε στη δημόσια φαντασία.
Και αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση της υπόθεσης: ο Τζακ ο Αντεροβγάλτης, όπως τον γνωρίζει σήμερα ο κόσμος, μπορεί να υπήρξε περισσότερο δημιούργημα των εφημερίδων, των αστυνομικών υποθέσεων και των κοινωνικών φόβων της ύστερης βικτωριανής εποχής παρά πιστή απεικόνιση του πραγματικού δολοφόνου.
Περισσότερα από 130 χρόνια μετά τις δολοφονίες, το μυστήριο παραμένει άλυτο. Ο μύθος, ωστόσο, εξακολουθεί να ζει, αποδεικνύοντας πόσο ισχυρή μπορεί να γίνει μια ιστορία όταν η πραγματικότητα μπλέκεται με τον φόβο, τις προκαταλήψεις και τη δύναμη του Τύπου.
